چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ | ۲۰:۴۳
زمانی‌که خبر آسیب کتابخانه مینوی را خواندم، بسیار نگران و وحشت‌زده شدم

آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد:

زمانی‌که خبر آسیب کتابخانه مینوی را خواندم، بسیار نگران و وحشت‌زده شدم

در حاشیه جلسه هیئت امناء کتابخانه استاد مینوی، آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد -رئیس هیئت امناء کتابخانه استاد مینوی- با اشاره به جایگاه کم‌نظیر علمی و فرهنگی استاد مرحوم مجتبی مینوی، کتابخانه ایشان را سرمایه‌ای ارزشمند برای پژوهشگران و محققان دانست و بر ضرورت حفاظت اصولی، مدیریت تخصصی و پیش‌بینی سازوکارهای پیشگیرانه برای صیانت از میراث فرهنگی کشور تأکید کرد.

به گزارش ایسنا، محقق داماد در مورد جایگاه کتابخانه استاد مینوی از نظر تاریخی، علمی و فرهنگی و اهمیت آن برای آشنایی بیشتر جامعه، به‌ویژه نسل جوان و علاقه‌مندان به فرهنگ و دانش، تصریح کرد: مرحوم مینوی یکی از استادان و شخصیت‌های کم‌نظیر در حوزه ادبیات و فرهنگ ایران بود. ایشان از جمله معدود شخصیت‌های علمی بودند که در رشته‌های مختلف علوم انسانی تبحر و دانش داشتند؛ به‌گونه‌ای که به‌نظر می‌رسد امروز کمتر بتوان شخصیتی با چنین جامعیت علمی پیدا کرد.

وی تأکید کرد: وجود این کتابخانه، پیش از هر چیز، نشان‌دهنده الگویی از یک شخصیت علمی جامع است و به ما نشان می‌دهد که یک محقق برجسته در حوزه‌های مختلف علوم انسانی چه ویژگی‌هایی می‌تواند، داشته باشد. از وضعیت کتاب‌هایی که ایشان در کنارشان یادداشت و حاشیه‌نویسی کرده‌اند، به‌خوبی می‌توان گستره دانش و مطالعات ایشان را دریافت. ایشان در حوزه تاریخ، فلسفه، عرفان، ادبیات فارسی، منطق، تفسیر قرآن، فقه و اصول، مطالعات عمیقی داشتند و در رشته‌های مختلف دانش و علوم انسانی صاحب‌نظر بودند.

او ادامه داد: نکته جالب دیگر این است که ایشان در مسئولیت‌هایی که در مقام رایزن فرهنگی و نماینده فرهنگی ایران در خارج از کشور بر عهده داشتند، با زبان‌های گوناگونی آشنا بودند. کتاب‌های خارجی موجود در این کتابخانه و حاشیه‌هایی که ایشان بر آن‌ها نوشته‌اند، بسیار ارزشمند است. همچنین در بسیاری از کتاب‌های فارسی و عربی، انگلیسی یا آلمانی یادداشت‌ها و حاشیه‌نویسی‌هایی به خط ایشان وجود دارد که می‌تواند برای ما و نسل‌های بعدی سرمایه‌ای علمی و پژوهشی باشد. این دست‌نوشته‌ها و حاشیه‌ها اهمیت بسیاری دارند و نباید ارزش آن‌ها را صرفاً در کنار کتاب‌های موجود در کتابخانه دید؛ خود این یادداشت‌ها بخشی از میراث علمی و فکری استاد مینوی هستند.

او معتقد است: از سوی دیگر، ظاهراً پدر ایشان نیز در مجلس آن دوران، اگرچه نه در مقام نمایندگی، بلکه در یک سمت اداری، مسئولیت و نقش مهمی داشته‌اند و به‌همین خاطر آثار خطی ارزشمندی در اختیار ایشان قرار داشته که در نهایت به این مجموعه رسیده است. این آثار خطی اکنون در کتابخانه مینوی نگهداری می‌شوند و مجموعه‌ای بسیار ارزشمند برای ما به‌شمار می‌روند.

کتابخانه استاد مینوی منبعی بسیار ارزشمند برای محققان

محقق داماد، با ابراز رضایت از برگزاری جلسه هیئت امناء بیان کرد: به نظر من، با تصمیماتی که امروز در جلسه هیئت امناء گرفته شد، این کتابخانه در آینده می‌تواند به منبعی بسیار غنی برای اهل تحقیق و پژوهش تبدیل شود. کتاب‌های موجود در این مجموعه فهرست‌برداری شده‌اند و فهرست‌برداری کتابخانه، چه در بخش نسخه‌های خطی و چه در بخش کتاب‌های چاپی، با دقت و به‌صورت عمیق انجام شده است. بنابراین، اگر فهرست‌ها در اختیار پژوهشگران قرار گیرد، آنان می‌توانند بررسی کنند که چه نسخه‌ها و آثاری در این مجموعه وجود دارد و کدام‌یک برای تحقیقاتشان مفید است. این امکان، کتابخانه استاد مینوی را به منبعی بسیار ارزشمند برای محققان تبدیل می‌کند و مقرر شد با نظر اعضاء زمینه‌های بهره‌برداری علمی از ظرفیت‌های آن بیش از پیش فراهم شود.

حفاظت فیزیکی و امنیت کتابخانه

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه در زمینه حفاظت فیزیکی و امنیت کتابخانه گفت: در این زمینه، وزیر علوم قول داده‌اند بودجه‌ای برای این مجموعه پیش‌بینی شود تا امکان حفظ و نگهداری آن فراهم باشد. در این جلسه گزارشی درباره وضعیت حفاظت و امنیت کتابخانه ارائه شد و پیشنهادهایی نیز در این زمینه مطرح شد. برخی پیشنهادها در جلسه مورد بررسی و اصلاح قرار گرفتند. به نظر می‌رسد با انجام اقداماتی که در آینده پیش‌بینی شده است، کتابخانه از آسیب‌دیدگی و خطرات احتمالی مصون خواهد ماند.

وی درباره بازتاب رسانه‌ای اتفاقات مربوط به کتابخانه مینوی تصریح کرد: به نظر می‌رسد عزیزی که آن مصاحبه را انجام داده بود، غرض خاصی نداشته است؛ اما آن مصاحبه در کنار آثار مثبت، پیامدهایی هم داشت. این مصاحبه اثرات مثبتی در پی‌داشت. موجب افزایش حساسیت جامعه علمی، مدیران و مسئولان عالی‌رتبه وزارت علوم برای پیگیری و به نتیجه رساندن موضوع شود. اما از سوی دیگر، به‌نظر می‌رسد برخی مصاحبه‌ها بیش از آنچه مورد نظر مصاحبه‌کننده است، از سوی خوانندگان برداشت می‌شوند و ممکن است برداشت‌های نادرستی ایجاد کنند. یکی از آثار منفی این مصاحبه همین بود که عده‌ای تصور کردند کتابخانه و مجموعه در وضعیت بسیار نامناسبی قرار گرفته و در حال ویرانی است؛ در حالی‌که واقعیت این‌گونه نبود و مسائل مطرح‌شده، به آن اندازه که برخی تصور کردند، وخیم نبود. با گزارش‌های مفصلی که ارائه شد، مشخص شد که مسائل مهم‌تری وجود دارد که باید به آن‌ها توجه کرد. نباید مسائل جزئی را به‌گونه‌ای بازتاب داد که اصل موضوع و واقعیت وضعیت مجموعه تحت‌الشعاع قرار گیرد.

این استاد حقوق دانشگاه شهید بهشتی، شرح داد: من زمانی که خبر را در سایت (وبگاه) خواندم، واقعاً بسیار نگران و وحشت‌زده شدم. روز بعد که برای دیدار با آقای امیری‌طهرانی و شرکت در برنامه‌ای در ارتباط با هیئت ممیزه به آنجا رفتم، نخستین موضوعی که از ایشان پرسیدم، همین مسئله بود و با توضیحات ایشان تا حد زیادی خیالم راحت شد. 

کتابخانه‌های مهم و میراث فرهنگی کشور

وی در مورد وضعیت کتابخانه مینوی در مقایسه با دیگر کتابخانه‌های مهم و میراث فرهنگی کشور توضیح داد: البته ما در کشور کتابخانه‌های بزرگ و بسیار ارزشمندی داریم؛ از جمله کتابخانه مجلس شورای اسلامی، کتابخانه دانشگاه تهران و کتابخانه ملک. این کتابخانه‌ها برای ما مجموعه‌هایی بسیار غنی و ارزشمند هستند. اما واقعیت این است که من تاکنون مقایسه مستقیمی میان کتابخانه مینوی و این کتابخانه‌ها انجام نداده‌ام. برای مثال، فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی در حدود ۳۰ جلد منتشر شده است. همچنین فهرست کتابخانه مدرسه سپهسالار، که امروز به نام کتابخانه شهید مطهری شناخته می‌شود، به همت مرحوم ابن‌یوسف شیرازی تهیه شده است. کتابخانه مجلس و کتابخانه مدرسه سپهسالار از مجموعه‌های بسیار اصیل، قدیمی و باسابقه کشور هستند. بنابراین، اگرچه کتابخانه مینوی نیز مجموعه‌ای بسیار غنی و ارزشمند است، اما بدون بررسی دقیق فهرست نسخ خطی و شناخت محتوای آن، نمی‌توانم درباره میزان غنای آن در مقایسه با سایر کتابخانه‌ها اظهارنظر قطعی کنم. 

محقق داماد در مورد نتایج و مصوباتی این جلسه هیئت امناء کتابخانه استاد مجتبی مینوی یادآور شد: این جلسه نتایج بسیار خوبی داشت. نخستین تصمیم این بود که برای کتابخانه یک مدیر دائمی تعیین شود. مقرر شد ریاست محترم پژوهشگاه فردی را به‌عنوان مدیر(رئیس) کتابخانه منصوب کنند تا مسئولیت اداره مجموعه را بر عهده بگیرد. همچنین قرار شد شرح وظایف مشخصی برای این مسئولیت تدوین شود. یکی دیگر از موضوعات بسیار مهم، رسیدگی به مسائل و نگرانی‌های موجود در زمینه نگهداری و حفاظت از کتابخانه بود. در همین زمینه، معاون اداری، مالی و مدیریت منابع پژوهشگاه قول دادند که حداکثر تا دو ماه آینده، اقدامات و کارهای مربوط به رفع این نگرانی‌ها و سامان‌دهی وضعیت کتابخانه آغاز و بخش‌های اصلی انجام شود.

ضرورت وجود یک سیاست‌گذاری و متولی واحد

وی در پاسخ به این پرسش که آیا وضعیت پیش‌آمده برای کتابخانه‌های شخصی و مجموعه‌های فرهنگی کشور، ضرورت وجود یک سیاست‌گذاری و متولی واحد در سطح ملی را نشان نمی‌دهد؟ آیا نباید برای حفاظت از این میراث، سازوکار مشخص‌تری وجود داشته باشد، گفت: به نظر من، نکته مهم این است که نباید تعدد مراکز و دستگاه‌های مسئول حفاظت از این مجموعه‌ها به عاملی برای تضعیف و اختلال در مسئولیت‌پذیری تبدیل شود. باید یک مرکز مشخص به‌عنوان مسئول اصلی این حوزه تعیین شود. نگهداری کتابخانه‌های شخصی و مجموعه‌های فرهنگی واقعاً کار ساده‌ای نیست. اگر این مجموعه‌ها به دست دولت سپرده شوند، اما دستگاه یا نهاد مسئول از قدرت و توانایی کافی برای اداره آن‌ها برخوردار نباشد، نمی‌تواند از آن‌ها به‌درستی نگهداری کند. چنین مجموعه‌هایی باید در اختیار نهادهای قدرتمند و دارای امکانات و ظرفیت تخصصی قرار گیرند؛ نهادهایی مانند دایره‌المعارف‌ها یا آستان قدس رضوی که توانایی و پشتوانه لازم برای اداره و حفاظت از چنین مجموعه‌هایی را دارند.

او ادامه داد: کتابخانه‌های شخصی و مجموعه‌های ارزشمند فرهنگی را نمی‌توان بدون پیش‌بینی یک متولی قدرتمند و برخوردار از پشتوانه سازمانی و مالی اداره کرد؛ در غیر این صورت، به‌تدریج از بین می‌روند. به نظر من، متولی این مجموعه‌ها باید نهادی باشد که از پشتوانه و قدرت کافی در سطح کشور برخوردار باشد تا بتواند مسئولیت حفاظت و نگهداری از این سرمایه‌های فرهنگی را به‌درستی انجام دهد.

رشته‌ای تخصصی با عنوان مدیریت بحران

این استاد حوزه و دانشگاه در مورد پیشگیری از برخی حوادث و بحران‌ها که ممکن است، سرمایه‌های فرهنگی کشور را تهدید کنند، تأکید کرد: در دنیا رشته‌ای تخصصی با عنوان مدیریت ریسک (خطر) و بحران وجود دارد. این رشته به پیش‌بینی و مدیریت خطرات و حوادث احتمالی می‌پردازد. برای مثال، بررسی می‌کنند چه اقداماتی باید انجام شود تا هواپیما سقوط نکند، آتش‌سوزی اتفاق نیفتد، تصادف رخ ندهد یا در صورت وقوع سیل، خسارت‌ها به حداقل برسد. این حوزه امروز در دنیا به‌عنوان یک دانش و رشته و تخصص مستقل مورد توجه قرار گرفته است. اما به نظر می‌رسد ما در کشورمان در این زمینه با کمبودهایی مواجه هستیم و چنین رویکرد تخصصی و نظام‌مندی آن‌طور که باید مورد توجه قرار نگرفته است. برای حفاظت از سرمایه‌های فرهنگی کشور نیز باید همین نگاه پیشگیرانه و مبتنی بر مدیریت بحران وجود داشته باشد. نباید منتظر وقوع حادثه بمانیم و پس از آن به فکر چاره‌جویی بیفتیم.

محقق داماد همچنین گفت: در جریان جنگ‌ها و حملات بی‌رحمانه‌ای که دشمن علیه کشور ما انجام داد، طبیعتاً خسارت‌ها و آسیب‌های زیادی متحمل شدیم؛ اما اگر ما امکان و سازوکارهای لازم برای پیش‌بینی خطرات و مدیریت بحران را از قبل فراهم کرده بودیم، می‌توانستیم از بخشی از این آسیب‌ها جلوگیری کنیم.

انتهای پیام

# فرهنگی و هنری

آخرین اخبار فرهنگی و هنری