پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ | ۰۶:۰۷
یالتای جدید یا بن‌بست راهبردی؟ / چشم‌انداز نشست سه‌جانبه ترامپ، پوتین و شی

یالتای جدید یا بن‌بست راهبردی؟ / چشم‌انداز نشست سه‌جانبه ترامپ، پوتین و شی

در مقطعی که گستره جنگ‌ و شدت‌گرفتن رقابت‌های فناورانه، تقابل قدرت‌های جهانی را به یک بن‌بست راهبردی و فرسایشی کشانده است، نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین در حاشیه اجلاس اپک، به مجالی بی‌بدیل برای سنجش عیار تفاهم تبدیل شده است؛ آوردگاهی که در آن واشنگتن برای حفظ و بازسازی هژمونی درحال‌فرسایش خود می‌کوشد و بلوک شرق به‌صراحت سهم بزرگتری در معماری نظم نوین جهانی طلب می‌کند.

به گزارش ایسنا، گسترش جنگ‌ها، شدت گرفتن رقابت‌های فناورانه و استفاده روزافزون از تجارت به‌عنوان یک ابزار فشار، دامنه اختلافات قدرت‌های بزرگ را بیش از هر زمان دیگری گسترش داده است. با این حال، درهم‌تنیدگی اقتصادی و هزینه‌های سرسام‌آور رویارویی مستقیم، ضرورت حفظ کانال‌های مذاکره را گریزناپذیر کرده است. نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین دقیقاً در قلب چنین فضایی برگزار می‌شود؛ در مقطعی تاریخی که واشنگتن برای حفظ هژمونی خود دست‌وپا می‌زند و پکن و مسکو به‌صراحت خواهان سهم بیشتری در معماری نظم نوین جهانی هستند. دیدار برنامه‌ریزی‌شده در حاشیه اجلاس مجمع همکاری اقتصادی آسیاـاقیانوسیه (اپک)، مجالی برای سنجش عیار تفاهم میان این سه قدرت محسوب می‌شود؛ تفاهمی که مسیر آن از میان منافع متضاد و تعهدات گاه متعارض می‌گذرد.

تحرکات دیپلماتیک پیش از این نشست، به‌روشنی خطوط افتراق را ترسیم می‌کند. دیدار شی و پوتین در شهر شنژن و تأکید آن‌ها بر پیشبرد جهان چندقطبی، پیامی آشکار از همگرایی شرق بود. در نقطه مقابل، ترامپ با سفر به مانیل و دیدار با فردیناند مارکوس، رئیس‌جمهور فیلیپین، بر اهمیت شبکه‌سازی و حفظ ائتلاف‌های سنتی آمریکا در آسیا پافشاری کرد. در واقع، هر یک از طرفین پیش از نشستن پشت میز مشترک، در حال نمایش اهرم‌هایی هستند که پشتوانه چانه‌زنی آن‌ها را تشکیل می‌دهد؛ پکن و مسکو هماهنگی راهبردی خود را به رخ می‌کشند و واشنگتن حضور نظامی و سیاسی خود در حلقه متحدان آسیایی را یادآور می‌شود.

تلاش پکن برای تثبیت نقش تنظیم‌گر و تداوم نبرد فناوری

برای پکن، میزبانی این نشست فرصتی استثنایی است تا میان وزن غول‌آسای اقتصادی خود و نقش‌آفرینی سیاسی‌اش توازن ایجاد کند. تبدیل شدن چین به محل گردهمایی رهبران دو قدرتی که در خطیرترین پرونده‌های امنیتی جهان شاخ‌به‌شاخ شده‌اند، جایگاه این کشور را به‌عنوان یک تنظیم‌گر جهانی تثبیت می‌کند؛ حتی اگر خروجی نشست به توافق شگرفی منجر نشود. انتخاب شهر شنژن به‌عنوان نماد توسعه صنعتی و نوآوری چین نیز تصادفی نیست. پکن با این انتخاب می‌خواهد نشان دهد که ظرفیت‌های اقتصادی و فناورانه‌اش، مستقیماً به نفوذ بیشتر در تعیین دستورکارهای سیاسی ترجمه می‌شود.

سخنرانی رئیس‌جمهور چین در نشست مدیران عامل اپک نیز بازتاب‌دهنده همین رویکرد بود. شی با تأکید بر تجارت آزاد، حفظ زنجیره‌های تأمین و همکاری در اقتصاد دیجیتال، خود را در قامت مدافع استمرار ارتباط اقتصادی در برابر سیاست‌های تعرفه‌ای و محدودیت‌های صادراتی واشنگتن معرفی کرد. این موضع‌گیری با منافع حیاتی تولید و تجارت چین پیوند خورده است، چراکه دسترسی مستمر به بازارهای جهانی هم برگ برنده پکن در چانه‌زنی‌هاست و هم دامنه تقابل مطلوب این کشور با ایالات متحده را محدود می‌کند. با این حال، نبرد فناوری متوقف نشده است؛ اعتراض شدید پکن به محدودیت‌های تازه آمریکا برای مسدود کردن مسیر دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته از طریق کشورهای ثالث، نشان می‌دهد که مذاکرات دیپلماتیک زیر سایه سنگین جنگ‌افزارهای اقتصادی جریان دارد. هر دو طرف می‌کوشند ضمن حفظ وابستگی رقیب به ظرفیت‌های خود، آسیب‌پذیری‌شان را به حداقل برسانند.

شنژن؛ چانه‌زنی سه قدرت بر سر قواعد جهان
سخنرانی رئیس‌جمهور چین در نشست مدیران عامل اپک

معادله پیچیده روسیه و تنگنای سیاسی ترامپ

روسیه با سبد متفاوتی از منابع قدرت وارد شنژن شده است. انتقاد تند پوتین از تحریم‌های غرب و تأکید او بر ظرفیت‌های همکاری در آسیا، نشان از تغییر گرانیگاه نگاه مسکو دارد. قرار گرفتن پوتین در کنار رهبران واشنگتن و پکن، به‌خودی‌خود یک دستاورد سیاسی بزرگ برای کرملین است و روسیه را در جایگاه طراح ترتیبات جهانی قرار می‌دهد. در این معادله، قدرت نظامی و هسته‌ای و نقش‌آفرینی مسکو در بحران‌های امنیتی، وزنی به این کشور می‌بخشد که با شاخص‌های صرفاً اقتصادی قابل توضیح نیست. با این وجود، نباید اتحاد مسکو و پکن را یک بلوک یکپارچه و بدون زاویه با یکدیگر پنداشت. در حالی که چین برای حفظ رشد اقتصادی به ثبات جهانی نیاز دارد، روسیه درگیر معادلات پیچیده امنیتی و پیامدهای جنگ اوکراین است. این تفاوت در اولویت‌ها، روزنه مانور را برای واشنگتن باز نگه می‌دارد.

در سوی دیگر میز، دونالد ترامپ با فشارهای خردکننده داخلی مواجه است. شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای و از دست رفتن کنترل کنگره، نیاز مبرم او را به عرضه یک دستاورد بزرگ در عرصه سیاست خارجی دوچندان کرده است. این تنگنای سیاسی می‌تواند تیغ دو لبه باشد و ترامپ را به سمت انعطاف بیشتر، افزایش فشار یا تلاش برای یک توافق زودهنگام سوق دهد. چالش اصلی کاخ سفید در این مسیر، حفظ اعتماد متحدان سنتی است؛ چراکه هر امتیازی که در قامت یک معامله به رقبا داده شود، از نگاه شرکای آسیایی و اروپایی، نشانه عقب‌نشینی و کاهش اعتبار تعهدات امنیتی آمریکا تلقی خواهد شد.

پروانه دیپلماسی در شنژن؛ از نیواستارت تا بیم و امیدهای یالتای جدید

یالتای جدید یا بن‌بست راهبردی؟ / چشم‌انداز نشست سه‌جانبه ترامپ، پوتین و شی

در روایت رسمی واشنگتن، کانون نشست سه‌جانبه شنژن، مهار زرادخانه‌های هسته‌ای است؛ پرونده‌ای که پس از انقضای پیمان «نیواستارت»، با اصرار آمریکا به مشارکت چین در یک چارچوب تازه گره خورده است. با این حال، حتی در کاخ سفید نیز خوش‌بینی چندانی به خروجی این نشست وجود ندارد. پیش‌تر، یک مقام ارشد دولت ترامپ در جمع خبرنگاران با پایین آوردن سطح انتظارات، تصریح کرده بود: «انتظار نداریم به هیچ توافقی برسیم» و این دیدار را صرفاً سرآغاز گفت‌وگویی برای چشم‌اندازهای آتی توصیف کرد.

از این منظر، پافشاری بر پرونده نیواستارت و جایگزین آن را می‌توان محملی دیپلماتیک برای گشودن روزنه‌ای گسترده‌تر دانست؛ روزنه‌ای که هر بازیگر می‌کوشد از طریق آن، کارت‌های مطلوب خود را روی میز بگذارد. فراهم شدن امکان مذاکره مستقیم، محک زدن خطوط قرمز متقابل و پیوند زدن پرونده‌های درهم‌تنیده بین‌المللی، برای رهبران سه قدرت بزرگ، ارزشی فراتر از امضای یک پیمان تسلیحاتیِ صرف دارد. در این چارچوب، موضوع هسته‌ای صرفاً نقطه ورود به مذاکراتی است که ترکش‌های آن دامنه وسیع‌تری از محدودیت کلاهک‌ها را در بر می‌گیرد.

گسترش تدریجی دستور کار نشست نیز مؤید همین گزاره است. در حالی که مقامات آمریکایی در ابتدا بر کنترل تسلیحات و تقابل با ایران متمرکز بودند، چرخش ترامپ و طرح موضوع اوکراین، ابعاد تازه‌ای به ماجرا بخشید. برای کرملین، پرونده کی‌یف مستقیماً با معماری امنیتی کل اروپا پیوند خورده است؛ در حالی که برای پکن، حفظ شریان‌های اقتصادی و مدیریت رقابت نفس‌گیر فناوری با ایالات متحده در اولویت است. بدین ترتیب، میز مذاکرات شنژن به کانونی برای تجمیع اختلافات تبدیل شده است، بدون آنکه اجماعی بر سر اولویت‌بندی آن‌ها وجود داشته باشد. در چنین فضایی، دور از ذهن نیست که هر طرف در یک پرونده چراغ سبز نشان دهد و در جبهه‌ای دیگر بر شدت فشارها بیفزاید.

با این حال، برای کشورهایی که صندلی‌ای در این نشست ندارند، سایه سنگین «یالتای جدید» به‌شدت نگران‌کننده است. اوکراین و پایتخت‌های اروپایی بیم آن دارند که تصمیمات خطیر امنیتی بدون حضور و مشارکت آن‌ها دیکته شود. تحرکات فشرده تایوان و تماس‌های مکرر با واشنگتن در آستانه نشست نیز ریشه در همین هراس دارد؛ هراس از اینکه تعهدات و تضمین‌های امنیتی واشنگتن در قبال شرکایش، به وجه‌المصالحه و ابزار چانه‌زنی با رقبا تبدیل شود. البته باید در نظر داشت که صرف طرح یک پرونده روی میز قدرت‌های بزرگ، به‌معنای قطعی بودن معامله بر سر آن نیست و اجرای هر توافقی، در گرو اراده و ظرفیت بازیگران میدانی خواهد بود.

در همین ارتباط، «امیرعلی ابوالفتح»، کارشناس مسائل آمریکا در گفت‌وگو با ایسنا، با رد هرگونه قیاس میان نشست شنژن و کنفرانس‌های تعیین‌کننده دوران جنگ جهانی، تأکید کرد: امروز این سه قدرت بر خلاف گذشته، فاقد یک دشمن مشترک برای التیام موقت شکاف‌هایشان هستند و حتی در مدیریت تعارضات دوجانبه نیز با چالش‌های بنیادین مواجه‌اند. علاوه بر این، در جهان شبکه‌ای امروز، منابع قدرت پراکنده شده و ائتلاف‌ها ماهیتی سیال پیدا کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که یک کشور می‌تواند چتر امنیتی خود را از واشنگتن طلب کند، اما در اقتصاد به پکن و در انرژی به مسکو متصل باشد. این تکثر در عرصه فناوری نیز صادق است، جایی که برتری در تولید تراشه لزوماً به معنای کنترل کل زنجیره تأمین جهانی نیست. از این رو، معماری قواعد جهان دیگر به اراده انحصاری این سه رهبر محدود نخواهد ماند.

در نهایت، نشست شنژن در چنین اتمسفری، آوردگاهی برای آزمون سطح تفاهم و سنجش آستانه انعطاف‌پذیری رقباست. چین در پی آن است تا وزن بلامنازع اقتصادی خود را به اهرمی برای نفوذ سیاسی تبدیل کند، روسیه به دنبال تثبیت جایگاه خود در باشگاه تصمیم‌گیران ارشد جهانی است و ایالات متحده می‌کوشد از دل مذاکره با رقبا، امتیازات استراتژیک دشت کند. حتی اگر برگه جانشین نیواستارت در این نشست سفید بماند، روزنه دیپلماسی در سایر پرونده‌ها مسدود نخواهد شد. هنر دیپلماسی در شنژن، نحوه بهره‌برداری از همین شکاف‌هاست؛ مجالی که شاید به توافقاتی مقطعی و محدود ختم شود، اما هرگز به معنای پایان رقابت‌های استراتژیک بر سر نفوذ و قواعد بازی در نظام بین‌الملل نخواهد بود.

انتهای پیام

# جهان

آخرین اخبار جهان