محمدمهدی آجیلیان مافوق در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ضرورت بررسی معنای فلسفی زیارت و تأثیر آن بر نگرش و تجربه درونی انسان، اظهار کرد: اگر بخواهیم فراتر از مناسک و آداب مذهبی به مفهوم زیارت نگاه کنیم، باید به شبکه معنایی آن در ادبیات دینی توجه داشته باشیم، چراکه زیارت در این نگاه صرفاً به معنای دیدار یک شخص نیست، بلکه با مفاهیم دیگری همچون اطاعت از فرمان الهی، رشد معنوی و توجه به جایگاه انسان در ارتباط با خداوند پیوند میخورد.
وی با اشاره به آیه ۱۱ سوره مجادله، ادامه داد: در این آیه، خداوند به مؤمنان توصیه میکند هنگامی که در مجلسی از آنان خواسته میشود برای دیگران جا باز کنند، این کار را انجام دهند و در ادامه میفرماید خداوند نیز برای آنان گشایش ایجاد میکند. در نگاه نخست، جا باز کردن برای دیگران یک رفتار ساده و عرفی به نظر میرسد، اما پیوند خوردن این رفتار با وعده الهی، آن را از یک کنش معمولی فراتر میبرد.
این پژوهشگر دینی اضافه کرد: به نظر میرسد یکی از نکتههای قابل تأمل در مفهوم زیارت نیز همین باشد. وقتی انسان به دیدار فردی میرود، در معنای ظاهری او را ملاقات کرده است، اما در ادبیات دینی، این دیدار میتواند با معنایی فراتر پیوند بخورد و به عملی برخوردار از ارزش معنوی تبدیل شود، به این معنا که انسان علاوه بر دیدار، در مسیر انجام یک فعل مورد رضایت خداوند نیز قرار میگیرد.
آجیلیان مافوق با اشاره به آیه ۱۲ سوره مجادله و موضوع صدقه پیش از گفتوگوی خصوصی با پیامبر اسلام(ص)، بیان کرد: در این آیه، مؤمنان پیش از نجوا و گفتوگوی خصوصی با پیامبر(ص) به پرداخت صدقه سفارش میشوند. این موضوع نشان میدهد که برای چنین دیداری، مقدماتی در نظر گرفته شده است، که فرد پیش از حضور، خود را برای این موقعیت آماده کند.
وی با بیان اینکه پرداخت صدقه در این آیه صرفاً یک اقدام مالی نیست، خاطرنشان کرد: این رفتار میتواند نشانهای از آمادگی درونی انسان برای حضور در محضر پیامبر(ص) باشد. در واقع، فرد پیش از دیدار باید به اهمیت موقعیتی که در آن قرار میگیرد توجه کند و با آمادگی بیشتری وارد آن شود. این نگاه را میتوان در برخی آداب زیارت نیز مشاهده کرد، ازجمله سفارش به صدقه دادن، رعایت خضوع و فراهم کردن مقدمات معنوی پیش از حضور در مکان مقدس.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: بنابراین، زیارت در نگاه دینی از یک دیدار عادی فاصله میگیرد و با نیت الهی و اطاعت از فرمان خداوند معنا پیدا میکند. حتی در دیدارهای روزمره، مانند ملاقات با پدر و مادر، خویشاوندان یا دوستان مؤمن نیز میتوان به این جنبه توجه کرد، چراکه این دیدارها در ادبیات دینی با مفاهیمی همچون صلهرحم و پیوندهای ایمانی ارتباط پیدا میکنند.
آجیلیان مافوق با اشاره به ماجرای صدقه دادن امیرالمؤمنین علی(ع) پیش از نجوا با پیامبر اسلام(ص)، اضافه کرد: در گزارشهای مربوط به آیه نجوا، به اقدام امیرالمؤمنین(ع) در عمل به این فرمان اشاره شده است. این ماجرا نشان میدهد که چگونه یک دیدار و گفتوگوی خصوصی میتواند در پیوند با اطاعت از فرمان الهی، معنایی عمیقتر پیدا کند و به یک تجربه ارزشمند دینی تبدیل شود.
وی به ابعاد مختلف تجربه زیارت اشاره کرد و افزود: برای بررسی آثار زیارت، میتوان سه مرحله پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت را در نظر گرفت. هرکدام از این مراحل ویژگیها و تأثیرهای خاص خود را دارند و نمیتوان تجربه زیارت را تنها به لحظه حضور در حرم یا مکان مقدس محدود کرد.
این پژوهشگر دینی با بیان اینکه مرحله پیش از زیارت با نیت و آمادگی انسان شکل میگیرد، بیان کرد: فردی که برای زیارت از شهری دیگر راهی مشهد میشود، از مدتها قبل مقدمات سفر را فراهم میکند، از برنامهریزی و آمادگی مالی گرفته تا بستن بار سفر و توجه به هدفی که برای آن حرکت کرده است. این مقدمات باعث میشود فرد با آگاهی بیشتری به مقصد برسد و اهمیت تجربهای را که در پیش دارد درک کند.
آجیلیان مافوق درباره مرحله حضور در زیارت، خاطرنشان کرد: در زمان زیارت، محیط و فضای پیرامون بر انسان تأثیر میگذارد. حضور در حرم، مسجد یا در کنار فردی که برای انسان جایگاه ویژهای دارد، نوعی احساس احاطه و حضور ایجاد میکند. انسان در چنین موقعیتی تنها با یک مکان یا شخص روبهرو نیست، بلکه تحت تأثیر فضای معنوی و شرایطی قرار میگیرد که میتواند او را به سمت توجه، پذیرش و رفتار متفاوت سوق دهد.
وی ادامه داد: برای مثال، شنیدن نصیحت پدر و مادر از طریق دیگران با زمانی که انسان مستقیماً در محضر آنان قرار میگیرد و سخنانشان را میشنود، یکسان نیست. حضور مستقیم میتواند پذیرش سخن و تأثیرگذاری آن را افزایش دهد. در زیارت نیز چنین تجربهای وجود دارد، فرد در موقعیت حضور قرار میگیرد و همین حضور میتواند زمینه توجه بیشتر و اثرپذیری عمیقتر او را فراهم کند.
این پژوهشگر دینی با تأکید بر نقش رفتار زائر در کیفیت این تجربه، اضافه کرد: البته صرف حضور در یک مکان مقدس به معنای تحقق همه آثار زیارت نیست. اگر فرد با وجود مقدمات مناسب، در جریان زیارت رفتار نامناسبی داشته باشد، بخشی از ظرفیت معنوی این تجربه را از دست میدهد. در مقابل، هر اندازه رفتار، گفتار و توجه انسان با هدفی که برای زیارت در نظر گرفته هماهنگتر باشد، زمینه بهرهمندی او از آثار این تجربه نیز بیشتر خواهد بود.
آجیلیان مافوق با اشاره به تأثیر دیدارهای انسانی بر روابط اجتماعی، بیان کرد: این موضوع تنها به زیارت مکانهای مذهبی محدود نمیشود. برای مثال، هنگامی که فردی به دیدار یک بیمار میرود و با خود هدیه کوچکی میبرد یا برای خوشحال کردن او تلاش میکند، این رفتار بر طرف مقابل اثر میگذارد و شادی و رضایت او میتواند به خود فرد نیز منتقل شود. در واقع، انسان در این دیدار تنها دریافتکننده احساسات نیست، بلکه در ایجاد حال خوب برای دیگری نیز نقش دارد.
وی درباره مرحله پس از زیارت، خاطرنشان کرد: مهمترین موضوع در این مرحله، حفظ آثار و حال معنوی حضور است. اگر انسان بتواند آنچه را پیش از زیارت در قالب نیت و آمادگی شکل داده و آنچه را در جریان حضور تجربه کرده است، پس از بازگشت نیز در وجود خود حفظ کند، زیارت به یک تجربه ماندگار تبدیل میشود.
این پژوهشگر دینی با اشاره به اهمیت تکرار دیدارهای معنوی و خانوادگی، ادامه داد: تکرار زیارت میتواند به ماندگاری آثار آن کمک کند. همانطور که دیدار مستمر با پدر و مادر یا حضور پیوسته در مکانهای مذهبی، بهتدریج به بخشی از زندگی انسان تبدیل میشود، استمرار این ارتباط نیز میتواند زمینه تقویت آثار معنوی را فراهم کند.
آجیلیان مافوق با اشاره به تأثیرپذیری انسان از افراد محبوب و الگوهای رفتاری آنان، اضافه کرد: هنگامی که انسان به فردی علاقه و محبت دارد، به تدریج برخی از رفتارها و عادتهای او را نیز میپذیرد. از این منظر، اگر فرد در زمان حضور در محضر یک شخصیت معنوی تلاش کند رفتار و گفتار شایستهای داشته باشد، میتواند پس از خروج از آن فضا نیز همان ویژگیها را در زندگی خود ادامه دهد. در چنین شرایطی، زیارت تنها یک خاطره از حضور در مکانی خاص نیست، بلکه به عاملی برای تغییر نگرش و رفتار انسان تبدیل میشود.
وی به اهمیت خاطرهسازی در تجربه زیارت، بهویژه برای کودکان، اشاره کرد و گفت: زیارت میتواند با تجربهای خوشایند و خاطرهانگیز همراه شود. برای نمونه، والدینی که فرزندان خود را به مکانهای مذهبی میبرند، میتوانند شرایطی فراهم کنند که کودک در کنار آشنایی با فضای معنوی، تجربهای شیرین و متناسب با سن خود داشته باشد.
این پژوهشگر دینی بیان کرد: گاهی یک اتفاق ساده در محیط زیارت، مانند بازی کودک یا مشاهده یک فضای متفاوت، میتواند به خاطرهای ماندگار تبدیل شود. این خاطرهها در سالهای بعد بخشی از تجربه درونی فرد را شکل میدهند و حتی ممکن است تأثیری عمیقتر از آنچه در لحظه حضور تصور میشود، بر جای بگذارند.
آجیلیان مافوق با تأکید بر نقش محیط در شکلگیری خاطرات معنوی کودکان، خاطرنشان کرد: طراحی فضاهای مذهبی نیز میتواند به این موضوع کمک کند. اگر محیطهای زیارتی به گونهای طراحی شوند که ضمن حفظ شأن و امنیت مکان، برای کودکان جذاب و قابل تجربه باشند، زمینه ارتباط بهتر آنان با این فضا فراهم میشود. در چنین شرایطی، کودک علاوه بر حضور در یک مکان مذهبی، خاطرهای مثبت و ماندگار از آن خواهد داشت.
وی تصریح کرد: زیارت را باید تجربهای پیوسته دانست که از نیت و آمادگی پیش از حضور آغاز میشود، در جریان دیدار و اثرپذیری از محیط ادامه پیدا میکند و در زندگی روزمره به نتیجه میرسد. ارزش این تجربه زمانی آشکارتر میشود که آثار آن در رفتار فرد، نوع ارتباط با دیگران، توجه به نیازهای اطرافیان و انتخابهای روزانه او دیده شود.
انتهای پیام