به گزارش ایسنا، مرکز مطالعات تاریخ معاصر نوشت:
میرزا ابراهیمخان اعتمادالدوله (اولین صدراعظم قاجار) نقش جدی و اساسی در تأسیس و تداوم سلسله قاجار داشت. هم آقامحمدخان و هم فتحعلیشاه هر کدام به نحوی قدرت خود را مدیون او بودند. چه وقتی که ابراهیمخان دروازه شیراز را بر روی لطفعلیخان زند بست و باعث شکست او در برابر آقامحمدخان شد و چه هنگامی که فتحعلیشاه برای تکیه زدن بر تخت سلطنت پس از مرگ نخستین شاه قاجار رهسپار پایتخت گشت، تمهیدات میرزا ابراهیمخان سهم مؤثری داشت. با وجود چنین عملکردی، در ذیالحجه سال ۱۲۱۵ قمری، ابراهیمخان اعتمادالدوله و برخی از دولتمردان منتسب به او، به دستور فتحعلیشاه به قتل رسیدند.
محمدحسنخان اعتمادالسلطنه معتقد است جریانی برای حاجی ابراهیم پاپوش درست کردند و با جعل مهر او، نامههایی نوشتند و به شاه تفهیم کردند که میرزا ابراهیمخان درصدد توطئه علیه اوست تا حسنقلیخان، برادر شاه، را به جای او بر سلطنت بنشاند. [۱] محمود محمود اذعان دارد که گناه نابخشودنی او آن بود که مانع شد فتحعلیشاه پیشنهادهای محمدعلیخان بهادرجنگ، فرستاده فرمانفرمای هندوستان، را عملی کند؛ بدین معنا که او شاه ایران را از لشکر کشیدن به افغانستان بازداشت. [۲] از قول فتحعلیشاه درباره قتل ابراهیم نقل کردند که «این سرا تنگ بود، او مرد بزرگ». حسین مکی قتل او و خاندانش را ناشی از تکاپوهای ماسونیک میداند؛ [۳] به این معنا که توطئهای فراملی علیه حاجیمیرزا ابراهیم صورت گرفت. فریدون آدمیت اما مسئله را صریحا به ورود سر جان ملکم به دربار ایران ربط و توضیح میدهد که انعقاد معاهده تعرضی و تدافعی میان دولت ایران با دولت انگلستان در مقابل اتحاد روسیه و فرانسه، که در تدارک حمله به هندوستان بودند، ایران را وارد معرکههای خطرناک اروپا کرد. [۴]
در پیگیری تحلیل آدمیت به گزارش محمدحسنخان اعتمادالسلطنه میرسیم: «حاجی در تدبیرات داخله و پلتیکات منافع شخصی خود بینظیر بوده است، اما در سؤال و جواب با خارجه چندان کامل و بصیر و سیاسی و خبیر نبوده و درست از عهده سؤال و جواب سفرا برنمیآمد و نمیتوانسته است که اتحاد ایران را با دول خارجه محکم سازد و قادر نبوده که هر یک از دول را با دیگری رقیب قرار دهد و خود را در میان آسوده و سالم نگاه دارد. حاجی ابراهیمخان صدراعظم به فرستادگان دولت فرانسه جواب سرسری و عامیانه داد. صدارت هر دولت هر چه بنگارد مثل نوشته دولت سند است. ممکن بود که آن صدر دوستی ناپلئون و حمایت دولت فرانسه را از برای زمانهای آتیه ایران مغتنم بشمارد و طوری جواب بنگارد که از روس برای ایران خطری حاصل نشود و دولت فرانسه هم بر مراتب گرمی بازار الفت خود افزوده، هر روز بیش از پیش آداب دوستی بجا آورد و در آن هنگام دلسرد نشود».[۵] حاجابراهیم شیرازی همزمان که دست رد به سینه فرانسویها زد معاهده ۱۸۰۱ م با انگلیسیها را مُهرکرد (۱۲ شعبان ۱۲۱۲ ق). سر جان ملکم پس از انعقاد این قرارداد از ایران رفت و حاج ابراهیمخان اعتمادالدوله به خیانت متهم و مقتول شد. [۶]
معرکه جهانی
دهه ۱۷۹۰ سالهای رقابت و جنگهای فرانسه و انگلیس در نواحی گوناگون جهان بود. این معرکه سرانجام در اواخر قرن به هند کشیده شد. در روسیه، پاول تازه به قدرت رسیده بود (سال ۱۷۹۶ م) و اگرچه ابتدا همپیمان انگلستان بود، در ادامه به سوی فرانسه گرایش یافت. پاول و ناپلئون تصمیم گرفتند هند را از چنگ انگلستان خارج کنند و بدین منظور، برنامهای را برای دستیابی به این هدف تدوین کردند، اما در این مسیر یک مسئله وجود داشت: ایران. زمانی که قاصدان ناپلئون راهی ایران شدند، آقامحمدخان درگذشته و فتحعلیشاه تازه به سلطنت رسیده بود (۱۷۹۷م)؛ در این دوران، تمامی امور مملکت و مناسبات داخلی و خارجی در دست میرزا ابراهیمخان اعتمادالدوله بود.
انگلستان برنامه مفصلی برای ایجاد خلل در پیوند روسیه، فرانسه و ایران داشت و این برنامه بهخوبی اجرا شد: سرجان ملکم با اعتمادالدوله شیرازی، عهدنامه تعرضی و دفاعی را علیه ناپلئون منعقد کرد و تقریبا در همان ایام، پاول، امپراتور روسیه، به تحریک انگلستان، با همدستی پسرش الکساندر به قتل رسید و این گونه بود که الکساندر به جای پاول، امپراتور روسیه شد وی بهسرعت با انگلستان علیه فرانسه متحد گشت (۱۸۰۱م) و دو سال بعد، جبهههای قفقاز را علیه ایران گشود. به عبارت دیگر، در حالی که شرایط به سوی اتحاد روسیه، فرانسه و ایران برای اقدام علیه انگلیس در هند پیش میرفت، ناگهان موازنه تغییر کرد و ایران در قفقاز ناگزیر شد در برابر تجاوز روسها ایستادگی کند.
مسئله افغانستان و هند
باید توجه داشت که در آن مقطع، فتحعلیشاه در خراسان با زمانشاه و دیگر حکام ناسازگار درگیر بود. این درگیریها ناشی از نافرمانی برخی از حکام نواحی خراسان بود که تحت تأثیر تحرکات زمانشاه قرار گرفته بودند؛ اما این موضوع بهسرعت سامان یافت، تا جایی که در نیمه نخست ۱۸۰۰ میلادی، وزیر زمانشاه دو مرتبه به وزیر فتحعلیشاه، یعنی میرزا ابراهیمخان، نامه نوشت و پیشنهاد صلح داد. وی همچنین سفرایی را به طرف اردوگاه شاهی گسیل کرد. [۷] فتحعلیشاه همچنین با واگذاری هرات به محمود غائله را ختم کرد. فتحعلیشاه نیز با واگذاری هرات به محمود، این غائله را پایان داد. با این حال، مسئله زمانشاه همچنان جدی بود؛ زیرا او از یک سو برنامه فتح خراسان را در سر داشت و از سوی دیگر، سودای حمله به هند را دنبال میکرد که این امر، منافع کمپانی هند شرقی را به خطر میانداخت.
در این مقطع، آنچه برای انگلستان اولویت داشت، پایدار نگه داشتن جبهه خراسان بود تا زمانشاه فرصت حمله به هند را نیابد. در این شرایط، باز شدن جبهه قفقاز ــ از آن جهت که میتوانست منجر به کاهش توان ایران در خراسان شود ــ در تضاد با منافع انگلستان بود، اما از زمانی که جبهه خراسان آرام گرفت و زمانشاه عملا در موقعیت ضعف قرار گرفت، انگلستان سعی کرد مناسبات را بهگونهای پیش برد که اختلاف میان روسیه و ایران افزایش یابد. از دیدگاه سرجان ملکم، اختلاف میان این دو کشور، تجارت در دریای خزر را متوقف میکرد و انگلستان میتوانست با بهرهگیری از این فرصت، تجارت در خلیج فارس را که در دست داشت، توسعه دهد. [۸] مأموریت سرجان ملکم در چنین شرایطی محقق شد؛ او و اعتمادالدوله، پیمان را بر پایه همین همیاری ایران با انگلستان در افغانستان تنظیم کردند. در این معاهده، انگلستان متعهد شده بود که ایران را در برابر فرانسه یاری دهد و به تجارت میان دو کشور رونق بخشد، اما طبق معمول، ایران به تعهدات خود عمل کرد و انگلستان نه. فتحعلیشاه هرچند دیر، اما متوجه شد که چه فریب بزرگی خورده است. با قتل پاول و از دست رفتن فرصت اتحاد با روسیه و فرانسه، ایران در وضعیتی قرار گرفت که بر اساس معاهده ۱۸۰۱م، باید انگلستان را در بحران افغانستان یاری میکرد و این امر محقق شد. سکوت معاهده درباره مسئله ایران و روسیه جای تعجب دارد؛ چرا که در آن دوران، خطری جدی از سوی فرانسه متوجه ایران نبود، اما در مقابل، همواره درگیریهای مرزی میان روسیه و ایران وجود داشت. سرجان ملکم در نامهها و گزارشهای خود صراحتا به احتمال بالای درگیری میان روسیه و ایران واقف بود، [۹] اما هوشمندانه، انگلستان را متعهد به حمایت از ایران در مناقشه احتمالی با روسها نکرد.
برآیند
سرآرتور هاردینگ، وزیرمختار انگستان در ایران، در خاطراتش اذعان کرده است که ناپلئون میخواست از راه زمینی به هند حمله کند، قبلا رضایت فتحعلیشاه را جلب کرده بود تا سفیر او را برای عقد پیمان اتحادی میان ایران و فرانسه در تهران به حضور پذیرد و برای جلوگیری از بسته شدن همین پیمان بود که هیئتمدیره کمپانی هند شرقی در همان تاریخ، یعنی اوایل قرن نوزدهم، سرجان ملکم را به ایران گسیل داشت. [۱۰] او بعد از ورود به ایران ابراهیمخان را دید و در تهران نیز شاه را ملاقات کرد. مسئله انگلیسیها رفع خطر افغانها برای هند انگلستان، سد کردن راه رسیدن فرانسه به هند و ایجاد روابط تجاری با ایران بود. [۱۱] راهبرد انگلستان آن بود که مانع از قدرت یافتن ایران بشود و تا هر قدر که امکان دارد این کشور تضعیف شود. شروع جنگهای روس و ایران، که نیروهای هر دو کشور را تحلیل میبرد، موجب رضایت فرمانروایان انگلیسی هند بود. [۱۲] ملکم چند دو جین آدم، حتی آن طور که خود ادعا میکند، شاه و صدراعظم را خریده بود تا چنین قراردادی را منعقد کند، ولی حاجی ابراهیمخان بابت چنین اقدامی بیشترین هزینه را داد و البته ایران سالها درگیر تخاصم روس شد.
پینوشتها:
[۱]. محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، صدرالتواریخ: شرح حال صدراعظمهای پادشاهان قاجار (از حاج ابراهیم کلانتر تا میرزا علیاصغرخان امینالسلطان)، تهران، انتشارات وحید، ۱۳۴۹، صص ۳۰-۴۰.
[۲]. محمود محمود، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلستان، ج ۱، ص ۱۲۴.
[۳]. حسین مکی، نقد و تحقیق در تاریخ معاصر ایران: نخستین کارگزاران استعمار، ج ۱، تهران، انتشارات بهاره، ۱۳۶۶، ص ۲۵۹.
[۴]. فریدون آدمیت، امیرکبیر و ایران، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۲، صص (ز) و (ج).
[۵]. محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، همان، ص ۳۳.
[۶]. اسنادی از روابط ایران با منطقه قفقاز، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امورخارجه، ۱۳۷۲، ص ۱۷.
[۷]. جان ملکم، نامههای سیاسی سفیر بریتانیا بر پایه سیاست انگلستان در ایران، ترجمه احمد توکلی، تهران، بینا، ۱۳۲۷، ص ۵.
[۸]. همان، ص ۱۰.
[۹]. همان، صص ۱۷-۱۸.
[۱۰]. آرتور هاردینگ، خاطرات سیاسی سرآرتور هاردیینگ وزیر مختار بریتانیا در دربار ایران در عهد سلطنت مظفرالدینشاه قاجار، ترجمه جواد شیخالاسلامی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۳، ص ۴.
[۱۱]. کلمنس رابرت مارکام، تاریخ ایران دوره قاجار، ترجمه رحیم فرزانه، تهران، نشر فرهنگ ایران، ۱۳۶۴، ص ۴۱.
[۱۲]. ناصر نجمی، ایران در میان طوفان یا شرح زندگانی عباسمیرزا نایبالسلطنه و جنگهای ایران و روس، تهران، انتشارات معرفت، ۱۳۶۳، ص ۷۹.
انتهای پیام