محمود روشن در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اینکه سرآغاز کیهانشناسی مدرن به سال ۱۹۱۷ بازمیگردد، اظهار کرد: یک سال پس از آنکه آلبرت انیشتین با تدوین نظریه نسبیت عام، قواعد بازی فیزیک را دگرگون کرد، به سراغ کیهانشناسی رفت تا دریابد تحول جهان در چارچوب نظریه جدید گرانش چگونه خواهد بود. پاسخ تئوری او خیرهکننده بود؛ ریاضیات حاکم بر گرانش نشان میداد که جهان نمیتواند ساکن باشد و باید پویایی و انبساط داشته باشد. اما انیشتین در تقابل با این واقعیت ریاضی، از پذیرش جهانی در حال تحول سر باز زد.
وی افزود: انیشتین تلاش کرد تا با ابزار تئوری گرانشی خود، جهانی ایستا و ثابت بنا کند؛ اما دیری نپایید که جامعه علمی و پژوهشگران، ایرادات این مدل را آشکار ساخته و فرضیه جهانِ استاتیک را کنار گذاشتند. با ظهور نظریههای تکمیلی مشخص شد که حتی در چارچوب مکانیک نیوتنی نیز مدلهای سادهشده در مواجهه با ابعاد کیهانشناسی دچار شکست میشوند؛ چرا که در لحظات آغازین پیدایش جهان، چگالی ماده به بینهایت میل میکند. این «نقطه تکینگی» گواهی بود بر اینکه مدل جهان ثابت، که نه تنها با واقعیت فیزیکی، بلکه با ذات ریاضیات کیهانشناسی در تضاد است.

ریشههای شکلگیری نظریه بیگبنگ
این استاد فیزیک با اشاره به ریشههای نظریه بیگبنگ، بیان کرد: ریشه شکلگیری و برجسته شدن نظریه بیگبنگ به پژوهشهای «ژرژ لومتر»، کشیش و کیهانشناس کاتولیک که خود شاگرد آرتور ادینگتون بود، بازمیگردد. بر اساس این ایده، جهان از یک «اتم ازلی» سرچشمه گرفته و انبساط یافته است. با این حال، به مدت چند دهه، این مباحث متوقف شد و تمرکز جامعه علمی به مدل کیهانشناسی حالت پایا معطوف گشت؛ اما پژوهشهای بعدی نادرستی این مدل را اثبات کرد و دانشمندان بار دیگر به نظریه بیگبنگ بازگشتند. پس از آن نیز با تلاشهای گسترده و پیگیرِ فیزیکدانان مختلف، این نظریه به ساختار جامع امروزی خود رسید.
روشن ادامه داد: در میان پیشگامان این حوزه، «گئورگی گاموف» یکی دیگر از تأثیرگذارترین چهرههایی بود که با تبیینهای خود، مسیر پذیرش نظریه بیگبنگ را هموار کرد. او و همکارانش استدلال کردند که اگر نظریه بیگبنگ صحت داشته باشد، باید اثری از تابشِ باقیمانده از آن دوران در سراسر جهان وجود داشته باشد. پدیدهای که امروزه با نام «تابش پسزمینه کیهانی» شناخته میشود. در واقع، وجود این تابش، ستون فقرات نظریه بیگبنگ محسوب میشود و نبودِ آن، اعتبار این نظریه را بهکلی از بین میبرد.
وی با تأکید بر نقش مشاهده در پیشبرد علم کیهانشناسی، گفت: پس از صورتبندی نظریات انیشتین، کلیدیترین چرخش در کیهانشناسی مدرن با کارهای ادوین هابل رقم خورد. هابل با رصدهای دقیق خود نشان داد که کهکشانها با سرعتی مشخص در حال دور شدن از ما هستند؛ کشفی که اثبات کرد جهان برخلاف تصورات پیشین انیشتین یک جهان ایستا نیست، بلکه پدیدهای پویا و در حال انبساط است. مشاهدات هابل، عملا تیر خلاص را به مدل جهانِ ثابت زد و فرضیات نظری لومتر و گاموف را با شواهد تجربیِ انکارناپذیر، به واقعیت علمی بدل کرد.
بازخوانی مراحل تکامل کیهان و پیدایش نخستین اتمها
این استاد فیزیک با اشاره به مراحل اولیه تحول کیهان، گفت: بر اساس مدل کیهانشناسی استاندارد، پس از دوره تورم کیهانی، مرحلهای به نام «بازگرمایش» رخ داد؛ در این مرحله، انرژیِ عامل تورم به ذرات تبدیل شد و کیهان از ذرات و تابش پُر شد. حدود چند دقیقه پس از مهبانگ، «هستهزایی مهبانگ» آغاز شد و پروتونها و نوترونها با یکدیگر ترکیب شدند و هستههای عناصر سبکی مانند هیدروژن و هلیوم را پدید آوردند. سپس ۳۸۰ هزار سال بعد، با سردتر شدن کیهان، الکترونها به هستهها پیوستند و اتمهای خنثی شکل گرفتند؛ رویدادی که «بازترکیب» نامیده میشود. پیش از آن، فوتونها پیوسته با الکترونهای آزاد برهم کنش داشتند، اما پس از تشکیل اتمهای خنثی، توانستند آزادانه در فضا حرکت کنند. تابش بهجامانده از آن دوران، امروز بهصورت تابش پسزمینه کیهانی مشاهده میشود.
روشن افزود: تابش پسزمینه کیهانی، اثر باقیمانده از نخستین لحظات پیدایش جهان در ۱۳.۵ میلیارد سال پیش است که هنوز به ما میرسد. پس از آزادسازی این تابش، جهان با گذشت حدود یک میلیارد سال، از حالت ماده نسبیتی خارج و وارد فاز «ماده قالب» شد. در این دوران، سردتر شدن محیط باعث ایجاد ناپایداریهای گرانشی و آغاز فرآیند تشکیل ساختار، از جمله شکلگیری کهکشانها گردید؛ که امروزه تلسکوپهای قدرتمندی مانند جیمز وب، با رصد کهکشانهای اولیه، در واقع در حال بازخوانی تاریخچه این دوران هستند.

چالشهای بنیادین نظریه بیگبنگ
وی با اشاره به چالشهای نظریه بیگ بنگ، تشریح کرد: یکی از مشکلات «مسئله افق ذره» است. طبق قوانین فیزیک، تنها موادی که در محدوده افق ذره قرار دارند (یعنی بخشهایی که از طریق نور با هم در تعامل بودهاند) باید دمایی یکسان داشته باشند. اما مشاهده میکنیم که در نقشههای تابش پسزمینه کیهانی، بخشهای مختلف آسمان که از نظر فیزیکی هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند، دمایی کاملا یکسان دارند. این پارادوکسِ دمایی در بخشهایی که خارج از زاویه دید یکدرجهای (محدوده افق ذره) قرار گرفتهاند، یکی از بزرگترین چالشهای مدلهای فعلی است.
این استاد فیزیک با اشاره به «مسئله تختی» به عنوان یکی دیگر از چالشهای بنیادین کیهانشناسی، ادامه داد: پارامتر تختی جهان نیازمند تنظیماتی فوقالعاده دقیق است. برای مثال، اگر در زمان هستهزایی، میزان تختی جهان حدود ۱۰ منفی ۶۵ بوده باشد، باید دقیقاً با همین حساسیت تنظیم شده باشد تا امروز به مقدار فعلی یعنی حدود ۱۰ منفی ۳ برسد. این نیاز به تنظیماتِ بینهایت دقیق در شرایط اولیه، جامعه علمی را به سوی پذیرش «نظریه تورم» سوق میدهد؛ چرا که این نظریه، تمامی آن پیچیدگیهای اولیه را به شکلی منطقی برطرف میکند.
روشن با بیان اینکه تئوری بیگبنگ با چالشهای بنیادینی روبرو است که در جامعه علمی تحت عنوان «مسائل شرایط اولیه» یا «مسئله تنظیم ظریف» شناخته میشوند، تصریح کرد: این چالشها نشان میدهند که این نظریه بدون اصلاحات و تنظیمات بسیار دقیق، قادر به تبیین واقعیتهای کیهانی نیست. در پاسخ به این بنبستها، نظریه «تورم کیهانی» مطرح شد. پدیدهای که در بازهای فوقالعاده کوتاه از ۱۰ به توان منفی ۴۱ تا ۱۰ به توان منفی ۳۱ ثانیه را در بر میگیرد؛ بازهای چنان منزوی و ناچیز که تصور مقیاس آن دشوار است. اما همچنان پرسشهای بنیادین بیپاسخ ماندهاند، از جمله اینکه جهان چگونه آغاز شد؟ علت وجودی آن چیست؟ پیش از این نقطه، چه چیزی حاکم بوده و محرک اصلی این فرآیند چه بوده است؟
وی با اشاره به پرسشی درباره احتمال «نقطه پایانی» یا فروپاشی جهان در پی آغاز آن، یک تصور رایج علمی را اصلاح کرد و گفت: بسیاری تصور میکنند مهبانگ انفجاری از یک «نقطه» واحد بوده که لزوماً باید نقطه پایانی هم داشته باشد. اما من هیچگاه این نگاه را نپذیرفتهام؛ واقعیت کیهانشناسی این است که مهبانگ نه انفجاری در یک نقطه خاص، بلکه انبساط فضا در «همه جا» است. بنابراین، نباید مهبانگ را به عنوان انفجاری که از یک مرکز شروع شده و قرار است در جایی به پایان برسد، در نظر گرفت.
انتهای پیام