به گزارش ایسنا، نشست سهجانبه «دونالد ترامپ»، «شی جینپینگ» و «ولادیمیر پوتین»، رؤسای جمهور آمریکا، چین و روسیه کهروز پنجشنبه در شهر شنژن چین و در حاشیه نشست سران همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (APEC) برگزار شد، از منظر مناسبات قدرتهای بزرگ و تحولات نظم بینالمللی اهمیت قابل توجهی دارد.
این نشست که برای نخستین بار، رهبران سه قدرت اصلی جهان را در قالب یک دیدار سهجانبه گرد هم آورد، در شرایطی برگزار شد که رقابتهای ژئوپلیتیکی، جنگ اوکراین، تحولات غرب آسیا، اختلافات تجاری و رقابت بر سر فناوری و امنیت بینالمللی، نظم موجود را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
از نگاه برخی کارشناسان، گردهم آمدن رهبران این سه کشور، صرفنظر از میزان توافقات عملی آنها، حامل این پیام سیاسی بود که قدرتهای بزرگ همچنان برای مدیریت مسائل کلان جهانی به گفتوگوهای مستقیم و خارج از چارچوبهای چندجانبه متعارف نیاز دارند.
بیانیه چهار مادهای پایانی این نشست نیز بر چهار محور اصلی اصلاح ساختار سازمان ملل متحد، افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی و تأمین جریان پایدار انرژی، تأکید بر اصل مصونیت مقامهای دولتی و ضرورت جلوگیری از سوءاستفاده دیوان بینالمللی کیفری از صلاحیتهای خود و همچنین گفتوگو برای کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه تسلیحات اتمی متمرکز بود. با این حال، آنچه در ارزیابی نتایج نشست اهمیت دارد، فاصله میان ادبیات بلندپروازانه رهبران و دستاوردهای عملی اعلامشده است؛ چراکه بیانیه پایانی فاقد جدول زمانی، تعهدات اجرایی مشخص و سازوکار روشنی برای پیگیری توافقات بود. از سوی دیگر، موضوعاتی مانند جنگ اوکراین و جنگ ایران در متن بیانیه مشترک بازتاب نیافتند؛ موضوعی که پرسشهایی را درباره حدود توافق و اختلافات واقعی سه قدرت و توانایی آنها برای حل بحرانهای جاری بینالمللی مطرح میکند.
همچنین برگزاری این نشست یادآور کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ و توافق قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره ترتیبات نظم پس از جنگ است؛ مقایسهای که در برخی تحلیلهای رسانهای نیز مطرح شده و نگرانیهایی را درباره احتمال شکلگیری تفاهم میان قدرتهای بزرگ بر سر حوزههای نفوذ و منافع ژئوپلیتیکی ایجاد کرده است. البته نمیتوان صرف برگزاری این دیدار را به معنای توافق بر سر تقسیم حوزههای نفوذ یا شکلگیری یک نظم جدید دانست.
در همین چارچوب، غیبت موضوع اوکراین و ایران در بیانیه پایانی، بهویژه برای کشورهایی که تحولات امنیتی و سیاسی آنها تحت تأثیر رقابت این قدرتها قرار دارد، قابل تأمل است. برای ایران نیز این نشست از آن جهت اهمیت دارد که همزمان با تحولات منطقهای و تلاش قدرتهای بزرگ برای بازتعریف مناسبات خود، ضرورت ارزیابی دقیق جایگاه تهران در معادلات جدید و تبدیل روابط راهبردی با شرکای شرقی به همکاریهای عملی و منافع ملموس را برجسته میکند.
کمرنگشدن جایگاه اروپا در جهان
«روحالله مدبر» کارشناس مسائل روسیه در گفتوگو با ایسنا، درباره اهمیت برگزاری نخستین نشست سهجانبه رؤسای جمهور چین، آمریکا و روسیه در شرایط کنونی با بیان اینکه برخی تحلیلگران بینالمللی از این نشست با عنوان «تروئیکای نوین قرن» و معماری جدید امنیتی یاد کردهاند گفت: برخلاف انتظار اروپاییها و اقداماتی که طی هفتههای گذشته برای تحتالشعاع قرار دادن این نشست انجام داده بودند و حتی تلاش میکردند آن را تشریفاتی جلوه دهند، بیانیه پایانی و مواضع صریح کاخ سفید درباره تاریخی بودن این نشست نشان میدهد که با وجود اختلافات بنیادین میان روسیه، چین و آمریکا در برخی مسائل کلان بینالمللی، روند همگرایی و حرکت به سمت ایجاد الگویی جدید از همکاری برای حل معادلات پیچیده جهانی در حال تقویت است.
این کارشناس مسائل روسیه با اشاره به کمرنگ شدن جایگاه اروپا در این معادلات گفت: افزایش اختلافات میان کاخ سفید و مقامات اروپایی، فضا را به سمتی سوق داده که آمریکا با چرخشی آشکار و با اهداف مختلف، بهویژه اعمال فشار بر اروپا و حتی سازمانهای بینالمللی، مسیر همکاری با روسیه و چین را توسعه دهد. این رویکرد با سیاست چند سال گذشته اتحادیه اروپا برای منزوی کردن روسیه تفاوت دارد.
روسیه از شکاف میان آمریکا و اروپا بهرهبرداری میکند
مدبر در پاسخ به این پرسش که کدامیک از سه کشور دستاورد بیشتری از این نشست کسب کرده است، اظهار کرد: از نگاه من، روسیه بیشترین دستاورد را از این نشست داشته است؛ چراکه هرچه فشارهای آمریکا بر اروپا افزایش یابد و شکاف میان کاخ سفید و کشورهای اروپایی عمیقتر شود، منافع کرملین بیشتر تأمین خواهد شد و زمینه برای گسترش نفوذ روسیه فراهم میشود.
وی افزود: طرفین در چند محور بر مواضعی تأکید کردند که در آنها نقش و جایگاه اروپا چندان مشهود نیست. محور نخست، اشاره هر سه کشور به ناکارآمدی سازمان ملل در حلوفصل مسائل بینالمللی و ضرورت اصلاح ساختار این سازمان است.
این کارشناس مسائل روسیه با اشاره به تأکید رئیسجمهور چین بر نقش سه کشور در پیروزی جنگ جهانی دوم و مقابله با فاشیسم، گفت: تأکید شی جینپینگ بر اینکه این سه کشور از پیروزشدگان جنگ جهانی دوم و ستونهای اصلی مبارزه با فاشیسم بودهاند و اکنون باید مسئولیت حفاظت از نظم جدید را بر عهده بگیرند، این گمانهزنی را مطرح میکند که ممکن است توافقاتی میان این سه کشور درباره ایجاد معماری جدید امنیتی، اطلاعاتی و نظامی صورت گرفته باشد. حتی طرح چنین موضوعی در سطح گفتمانی نیز میتواند به تضعیف جایگاه ناتو و کشورهای اروپایی منجر شود؛ بهویژه اگر آمریکا در کنار روسیه و چین وارد الگویی عملیاتی و امنیتی برای مدیریت بحرانهای جهانی شود.
مدبر همچنین با اشاره به مطرح شدن موضوع دیوان بینالمللی کیفری در جریان این نشست گفت: روسیه، چین و آمریکا نسبت به برخی عملکردهای دیوان بینالمللی کیفری و آنچه اعمال نفوذ سیاسی در پروندههای مختلف میدانند، اعتراضاتی داشتهاند. طرح این موضوع در بیانیه پایانی را نیز میتوان در چارچوب همگرایی سه کشور برای بازنگری در جایگاه برخی نهادهای بینالمللی ارزیابی کرد.
همگرایی در حوزه انرژی و اقتصاد؛ نشانه تغییر رویکرد آمریکا در قبال روسیه
این کارشناس مسائل روسیه با اشاره به محورهای اقتصادی نشست سهجانبه اظهار کرد: تأکید سه کشور بر عرضه پایدار انرژی نشان میدهد که سیاست تحریمهای آمریکا علیه روسیه در حوزه انرژی نیز ممکن است با تغییراتی مواجه شود. همچنین سه کشور درباره لغو تعرفههای گمرکی و همکاریهای اقتصادی چندجانبه گفتوگوهای قابل توجهی داشتهاند که این موضوع میتواند نشانهای از حرکت تدریجی آمریکا به سمت کاهش محدودیتها و تحریمهای روسیه باشد؛ همانطور که واشنگتن در مقاطعی در گذشته نیز چنین رویکردی را دنبال کرده است.
مدبر با اشاره به مواضع آمریکا درباره بحران اوکراین گفت: دیدگاه کنونی کاخ سفید درباره مسئله اوکراین در برخی زمینهها به مواضع روسیه نزدیک شده است. طرف آمریکایی بارها در نشستهای مختلف به طرف اوکراینی اعلام کرده که تغییر وضعیت بخش شرقی اوکراین غیرممکن است و مقامات کییف باید نقشه جدید اوکراین را بپذیرند. همچنین موضوع ارائه تضمینهای امنیتی به اوکراین و پیوستن این کشور به ناتو عملاً از دستور کار جدی خارج شده است. مواضع صریح کاخ سفید در مذاکرات با طرف اوکراینی بار دیگر نشان میدهد که واشنگتن منافعی را در تعمیق مناسبات با مسکو دنبال میکند.
تکرار الگوی یالتا با دستور کاری متفاوت
این کارشناس مسائل روسیه در پاسخ به این پرسش که آیا نشست سهجانبه را میتوان با کنفرانس یالتا مقایسه کرد و احتمال توافق قدرتهای بزرگ بر سر حوزههای نفوذ وجود دارد؟ گفت: تأکید هر سه کشور بر اینکه آنها باید در طراحی معادلات نظم جدید و مسائل مرتبط با امنیت بینالمللی نقش مؤثرتری داشته باشند، یادآور الگوی نشست یالتاست؛ البته با ترکیب جدید و دستور کاری متفاوت. بر همین اساس، مسئولیت پیگیری توافقات سهجانبه و ارتقای سطح همکاریها به چین سپرده شده است؛ موضوعی که میتواند بر جدی بودن این نشست و تلاش برای پیگیری نتایج آن تأکید داشته باشد.
وی در عین حال خاطرنشان کرد: روسیه و چین همه تخممرغهای خود را در سبد آمریکا قرار نمیدهند و در کنار همکاری هوشمندانه با واشنگتن و استفاده از شکاف ایجادشده میان آمریکا و اروپا، سیاست فشار و امتیازگیری از کاخ سفید را نیز دنبال میکنند.
این کارشناس مسائل روسیه ادامه داد: مسکو و پکن همزمان مسیر همکاریهای خود را با قدرتهای نوظهور آسیایی از جمله مالزی، اندونزی و سنگاپور توسعه دادهاند. یکی از برنامههای فرعی سفر رئیسجمهور روسیه به چین نیز گفتوگو با مقامات کشورهای منطقه آسیا-اقیانوسیه بود.
ایران در معادلات سه قدرت؛ ضرورت خروج از رویکرد تبلیغاتی در روابط با روسیه
مدبر در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه ایران در معادلات سه قدرت و احتمال قرار گرفتن موضوع تهران در چارچوب تفاهمهای احتمالی آنها، ابراز عقیده کرد: متأسفانه ایران تاکنون نتوانسته سطح روابط خود با روسیه را به شکل ویژهای تنظیم کند؛ این در حالی است که مسکو بارها پیامهای مثبت و دوستانهای به تهران ارسال کرده و علاقهمند به تعمیق مناسبات با ایران است.
وی با انتقاد از آنچه سردرگمی و بلاتکلیفی دولت و وزارت امور خارجه ایران در بهرهگیری از ظرفیتهای همکاری با روسیه خواند، گفت: نبود یک مدل عملیاتی و اجرایی برای استفاده از فرصتهایی که مسکو برای همکاری با تهران ایجاد کرده، این ابهام را به وجود آورده است که آیا ایران میتواند از ظرفیتهای موجود در روابط با روسیه استفاده کند یا خیر.
این کارشناس مسائل روسیه ادامه داد: در شرایطی که آمریکا در ابعاد مختلف به دنبال طراحی الگویی چندبعدی برای همکاری با مسکو است، این احتمال وجود دارد که واشنگتن از خلأ برنامهریزی و تعلل تهران برای ایجاد فاصله میان ایران و روسیه بهرهبرداری کند.
مدبر با اشاره به توافق جامع راهبردی ایران و روسیه اظهار کرد: با وجود امضای این توافق، مناسبات دو کشور در ایران همچنان بیشتر در سطح شعار، تبلیغات، مصاحبه، عکس یادگاری و سفر برخی مسئولان باقی مانده و حتی در حوزه افزایش گردش اقتصادی نیز آثار ملموسی از آن مشاهده نمیشود. در مقابل، آمریکا در ابعاد مختلف برای طراحی مدل همکاری چندجانبه با روسیه اقدام کرده و آثار اقداماتش نیز قابل ارزیابی است. بنابراین هیچ تضمینی وجود ندارد که واشنگتن از خلأ برنامهریزی و بلاتکلیفی تهران برای تأثیرگذاری بر روابط ایران و روسیه استفاده نکند.
این کارشناس مسائل روسیه با بیان اینکه سیاستهای نمایشی و اکتفا به دیدارهای تشریفاتی در روابط با مسکو نتیجهای جز از دست رفتن فرصتها نخواهد داشت، گفت: آمریکاییها برنامه عملیاتی چندبعدی برای همکاری با روسیه دارند، در حالی که تاکنون مسکو از ایران حمایت کرده است؛ اما این روند تا زمانی میتواند ادامه یابد که تهران نیز اراده و برنامه مشخصی برای همکاری با روسها داشته باشد.
ضرورت تبدیل توافقات ایران و روسیه به پروژههای عملیاتی
مدبر در ادامه با اشاره به برخی ظرفیتهای همکاری اقتصادی و انرژی میان ایران و روسیه اظهار کرد: پروژههای مرتبط با آب و گاز و دیگر زمینههای همکاری، بیش از ۱۰ سال است که از سوی ایران مطرح میشوند، اما همچنان به مرحله اجرا و عملیات نرسیدهاند.
وی در همین ارتباط با تاکید بر اینکه تهران بیشتر مسائل را در سطح تبلیغاتی مطرح میکند، در حالی که مسکو مسائل را با رویکرد اجرایی دنبال میکند، خاطرنشان کرد: من احساس میکنم، نبود برنامه اجرایی در تهران برای بهرهگیری از فرصتهای موجود، شرایطی ایجاد میکند که آمریکا بتواند این خلأ را پر کند.
انتهای پیام