عبدالحسن خسروپناه روز شنبه ۳۰ آبان در کنفرانس بین المللی فلسفه زندگی در دانشگاه تبریز در تشریح دیدگاه خود درباره نسبت حکمت و زندگی، ابتدا به تبیین مفهوم فلسفه زندگی پرداخت و اظهار کرد: فلسفه زندگی، تأمل عقلانی و بنیادین درباره معنای زندگی، چرایی زیستن، هدف انسان و چگونگی این زندگی ارزشمند است. پرسش محوری در این زمینه آن است که انسان برای چه زندگی میکند و چگونه زندگی میکند.
وی با بیان اینکه باید میان زنده ماندن و زندگی کردن تفاوت قائل شد، افزود: زنده ماندن، استمرار حیات زیستی و حفظ نیازهای اولیه است، اما زندگی کردن، برخورداری از حیات آگاهانه، هدفمند، معنادار و ارزشمند است. به تعبیر دیگر، زنده ماندن یک زیستن زیستی و زیستشناسانه است، اما زندگی کردن مربوط به حیات انسان و حیات متعالی است.
رئیس شورای فرهنگی کشور ادامه داد: فلسفه زندگی پاسخ میدهد که چرا و برای چه هدفی زندگی میکنیم، اما سبک زندگی میگوید چگونه و با چه الگوهایی زندگی میکنیم. به نظر من، نباید میان فلسفه زندگی و سبک زندگی خلط کرد یا حتی فلسفه زندگی را عام بگیریم که سبک زندگی زیرمجموعه آن باشد؛ بلکه فلسفه زندگی مبنا و بنیانی برای سبک زندگی لازم میشود.
خسروپناه با اشاره به ساختار فلسفه زندگی گفت: نخستین مسئله، جهانبینی است. حتی من جهانبینی را جزو فلسفه زندگی نمیدانم، بلکه آن را مبنای فلسفه زندگی میدانم. هر فلسفه مضافی مبتنی بر فلسفه محض است؛ یعنی مباحث انتزاعی فلسفه. جهانبینی، هستیشناسی و معرفتشناسی بر فلسفه زندگی اثر میگذارند.
وی افزود: نظام ارزشها طبیعتاً به فلسفه زندگی جهت میدهد و مشخص میکند چه چیزی خوب و مطلوب و چه چیزی بد و نامطلوب است. پس از آن، اهداف و آرمانها مطرح میشوند؛ اینکه به دنبال چه چیزی هستیم و در نهایت سبک زندگی و رفتار مشخص میشود که چگونه زندگی کنیم.
رئیس شورای فرهنگی کشور با اشاره به امکان وجود فاصله میان معنای زندگی و شیوه زیستن در جامعه اظهار کرد: ممکن است در جامعهای معنای زندگی و هدف برای زندگی، یعنی چیستی و چرایی زندگی، تعریف شده باشد، اما در سبک زندگی آسیبهایی وجود داشته باشد.
خسروپناه پرسشهای بنیادین فلسفه زندگی را شامل ابعاد هستیشناختی، غایتشناختی، معرفتشناختی، ارزششناختی، اخلاقی، اجتماعی و معنوی دانست و گفت: اگر فلسفه زندگی برای ما تعریف شود، بر مسائل کاربردی همچون کار و اشتغال، سیاست و قدرت، فرهنگ و هنر، علم، خانواده، رنج و شکست، ثروت، تفریح و لذت و محیط زیست اثر میگذارد.
وی با بیان اینکه در بررسی هر دیسیپلین باید مشخص شود چه مسائلی در قلمرو آن قرار میگیرد و چه مسائلی خارج از آن است، به تشریح دیدگاه خود درباره مفهوم حکمت پرداخت و گفت: در اسلام مفهومی به نام حکمت داریم که پیش از اسلام نیز در ایران وجود داشته است. حکمت یک مفهوم کاملاً ایرانی است که اسلام این مفهوم را پذیرفته و تعمیق بخشیده است. لقمان حکیم پیامبر نبود، اما حکیم بود و این نشان میدهد که حکمت پیش از اسلام نیز وجود داشته است. همه انبیا اهل علم بودند و حتی انسانهای متعالی که پیامبر نبودند نیز اهل حکمت بودند.
رئیس شورای فرهنگی کشور با اشاره به معانی مختلف حکمت در متون و حوزههای فکری اظهار کرد: گاهی در اشعار فردوسی، حکمت به معنای خردورزی و گاهی به معنای فضیلت به کار رفته است. در اصطلاحات رشتههای فلسفی نیز گاهی حکمت را با فلسفه مترادف دانستهاند؛ اما به نظر بنده، حکمت که هم ساحت نظری و هم ساحت عملی دارد، دارای سه ساحت است.
وی ادامه داد: حکمت یعنی عقلانیت؛ البته عقلانیت توحیدی. این عقلانیت ترجمه رشنالیتی و ریزن نیست، بلکه ترجمه ویزدم است که گاهی اوقات به غلط ترجمه میکنند. حکمت در واقع به معنای خرد ناب جامع است؛ یعنی خردمندیای که هم عقل نظری، هم عقل عملی، هم عقل معاش و هم عقل معاد را با هم دارد.
خسروپناه با توضیح ابعاد این عقلانیت گفت: بعضیها ممکن است عقل نظریشان عالی باشد و ریاضیدان درجه یکی باشند، اما عقل عملی نداشته باشند. این افراد عقل استدلالگر دارند، اما عقل عملی ندارند. گاهی نیز فرد عقل نظری و عملی و عقل استدلالگر دارد، ولی عقل برنامهریز ندارد. ممکن است عقل برنامهریز داشته باشد، اما عقل معاد و آخرتاندیشی نداشته باشد؛ مانند سکولارها که عقل نظری، عقل عملی و عقل برنامهریزی دارند، ولی عقل آخرتاندیش ندارند. اگر کسی این چهار عقل را با هم جمع کند، صاحب عقلانیت توحیدی است.
وی افزود: اگر این عقلانیت به فضیلت، در مقابل رذیلت، ضمیمه شود و نتیجه آن خدمت به مردم و جامعه باشد، سه رکن حکمت شکل میگیرد.
رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اینکه حکیم بودن منحصر به شغل و تخصص خاصی نیست، تصریح کرد: اگر کسی عقلانیت، فضیلت و خدمت به مردم را با هم داشته باشد، حکیم است. حالا میخواهد پزشک باشد، مهندس باشد، استاد علوم انسانی باشد، هنرمند باشد یا مدیر و دارای هر شغل و مسئولیتی باشد؛ اگر این سه در او جمع شود، حکیم است.
خسروپناه در تبیین ضرورت جمع این سه رکن اظهار کرد: عقلانیت و فضیلت بدون خدمت مردمی، در سطح کمال فرضی است و کمال اجتماعی ندارد. عقلانیت بدون فضیلت ممکن است به حیلهگری، منفعتطلبی یا سلطهجویی تبدیل شود و فضیلت بدون عقلانیت ممکن است به رفتارهای غیرعقلانی و کماثر بینجامد. بنابراین، این سه رکن برای زندگی حکیمانه لازم است، نه صرفاً زنده ماندن؛ بلکه زندگی حکیمانه در سطح انسان و تعالی انسان قرار دارد.
وی زندگی حکیمانه را زندگی عقلانی، فضیلتگرا و خدمتمحور توصیف کرد و با اشاره به قلمروهای تحقق آن گفت: این زندگی در حوزههای مختلف معنا پیدا میکند؛ در زندگی فردی با خودسازی و خودشناسی، در خانواده با محبت، عدالت و تربیت، در علم با حقیقتجویی و امانت علمی، در اقتصاد با تولید عقلانی، عدالت و رفع نیازهای مردم، در سیاست با تدبیر، در فرهنگ و هویت با خلاقیت فرهنگی، در هنر با آفرینش زیبایی و تعالی انسان و در معنویت با معرفت الهی، بندگی و تقرب.
رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین الگوی پنجلایه زندگی حکیمانه را تشریح کرد و گفت: لایه اول، مبانی و جهانبینی است؛ لایه دوم، عقلانیت؛ لایه سوم، فضیلت؛ لایه چهارم، خدمت مردمی و لایه پنجم، تحقق حیات طیبه است.
خسروپناه با اشاره به آثار اجتماعی این الگو اظهار کرد: این معنا از زندگی که همان زندگی حکیمانه است، در نظامات اجتماعی اثرگذار است و بر فلسفههای دیگر نیز تأثیر میگذارد. فلسفه زندگی را در عرض فلسفه هنر و حتی فلسفه علم و فلسفههای مضاف دیگر نداریم. همانطور که فلسفه محض در طول فلسفههای مضاف دیگر است، فلسفه زندگی نیز با فلسفه اقتصاد، فلسفه سیاست و فلسفه هنر در ارتباط طولی قرار دارد.
وی در جمعبندی دیدگاه خود درباره نسبت حکمت و زندگی گفت: فلسفه زندگی میپرسد زندگی انسانی مطلوب چیست و انسان برای تحقق آن باید چه شناخت، باور، ارزش، ادب و کنشی داشته باشد. این زندگی حکیمانه مبتنی بر عقلانیت، فضیلت و خدمت مردمی است.
انتهای پیام