وقتی صحبت از مطالعه میشود، دیگر پای یک انتخاب ساده در میان نیست؛ کاغذ یا صفحه نمایش؟ امروز این موضوع به یکی از چالشهای جدی یادگیری و تمرکز تبدیل شده است. عدهای معتقدند مغز در کتاب کاغذی از نشانههایی مثل جای مطالب و تصاویر برای رمزگذاری بهتر استفاده میکند و لمس کاغذ و ورق زدن به تثبیت مطالب در حافظه کمک میکند.
در مقابل، برخی میگویند ابزار دیجیتال با امکان جستوجو، مقایسه و یادداشتبرداری همزمان، درک عمیقتری میسازد، به شرط آنکه مدیریت شود. اما اعلانها و پیامها تمرکز را میبلعند و عادت به خواندن سریع، حوصله مطالعه عمیق را میگیرد.
در عصری که صفحه نمایش همهجا حاضر است، حفظ تعادل میان بهرهگیری از فرصتهای دیجیتال و پاسداشت مطالعه عمیق، به مهارتی ضروری برای هر خواننده تبدیل شده است.
کاغذی یا دیجیتال؛ مسئله ابزار است یا عادت؟
زهرا معارفوند عضو هیئت علمی گروه علوم تربیتی دانشگاه قم در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: امروزه با گسترش ابزارهای دیجیتال، این موضوع اهمیت یافته است که خواندن کتاب کاغذی و خواندن از صفحه نمایش چه تفاوتهایی را در مغز ایجاد میکند و کدام یک برای تمرکز و بهخاطر سپردن مطلب مؤثرتر است؛ در این زمینه باید گفت بحث اساساً به ابزار برمیگردد.
استاد دانشگاه تصریح کرد: اگر محیطی را در نظر بگیریم که محرکهای محیطی برای مطالعه کنترل شدهاند، معمولاً در خواندن کتاب کاغذی تمرکز مغز بیشتر است، حواسپرتی کمتر است و در برخی موارد مغز از جای مطالب در صفحه، پاراگرافها، عکسها برای رمزگذاری مطالب استفاده میکند که در یادسپاری مؤثر است. اما خواندن کتاب الکترونیکی با چه ابزاری صورت میگیرد؟
وی با بیان اینکه گوشی، لپتاپ یا تبلت از معمولترین ابزارها برای این کار هستند، ادامه داد: اما آیا کاربرد دیگری هم ندارند؟ بهطور معمول وقتی فرد از گوشی یا لپتاپ استفاده میکند، ممکن است حین مطالعه پیامها و اعلانها حواسش را پرت کنند؛ نکته جالب اینکه نحوه کار با ابزارهای دیجیتال بهطور روزمره به افراد آموخته که مطالب را کمعمق و به سرعت مرور کرده و جلو بروند؛ مثلاً کار با صفحاتی مثل اینستاگرام، فیسبوک یا پیامرسانها، مطالعات فوری و سطحی.
معارفوند عنوان کرد: این در ذهن بهنظر عادتی ایجاد میکند که هنگام کار با ابزار دیجیتال، این روش خواندن لازم است تا در کمترین فرصت بیشترین مطلب دیده شود. همین عامل باعث تسری این عادت به مطالعه کتاب دیجیتال هم میشود؛ نه تمرکزی حفظ میشود، نه مطلب عمیق و دقیق خوانده میشود و حتی خواننده حوصله اتمام کتاب را ندارد.
وی افزود: پس شاید بهتر باشد بگوییم مزیت بیشتر هر کدام از این ابزارها به نحوه استفاده و عادت به چگونگی مطالعه برمیگردد، تا دیجیتال بودن یا نبودن کتاب؛ مثلاً من به شخصه سالهاست با استفاده از لپتاپ مقالات یا کتب را مرور میکنم و در حین مطالعه یاد گرفتم که تمرکز داشته باشم و اکثر جامعه علمی به این مطلب رسیدهاند.

عضو هیئت علمی گروه علوم تربیتی دانشگاه قم بیان کرد: عمق یادگیری و درک مطلب نیز در مطالعه کاغذی و دیجیتال یکسان نیست و برای مطالعهای که نیاز به فهم عمیق دارد، مانند درس یا کتاب تخصصی، باید توجه داشت که عمق یادگیری و درک مطلب به ابزار برنمیگردد؛ این موضوع به عادات مطالعه و توان تمرکز افراد برمیگردد که چطور میتوانند هنگام مطالعه یک مطلب حواسشان را جمع کنند، خوب بخوانند و همه مطلب را ببینند.مشکل فراگیران ما همین است.
وی با بیان اینکه شاید پژوهشها نشان دهند که در مطالعه کاغذی، درک عمیقتر و یادگیری بهتری اتفاق میافتد، افزود: چون فرد آهستهتر میخواند، مکث میکند و درباره مطالب فکر میکند. اما در مطالعه دیجیتال، بهویژه با گوشی، به خاطر همان عادت به سریع خواندن و رد شدن از مطالب و حواسپرتی پیامها و اعلانها، تمرکز به هم میخورد. اما همه اینها به خود فرد برمیگردد.
معارفوند اظهار کرد: من هر ترم به دانشجویان کتابهایی را پیشنهاد میکنم که چاپ الکترونیک دارند و از آنها میخواهم یاد بگیرند کتاب الکترونیکی بخوانند؛ یعنی یاد بگیرند با ابزار دیجیتال تمرکز خودشان را حفظ کنند. این مهم است.
اعلانها چگونه تمرکز را میبلعند؟
وی ادامه داد: عوامل حواسپرتی در کتاب دیجیتال مانند اعلانها، پیامها و جستجوی سریع نیز تأثیر مستقیمی بر تمرکز و حافظه دارند و مغز ما در برابر این حواسپرتیها نه مقاومتر شده و نه صرفاً آسیبپذیرتر، بلکه بهگونهای دیگر عادت کرده است. اعلانها، پیامها و جستوجوی مداوم در فضای دیجیتال باعث میشوند توجه ما مرتب از یک موضوع به موضوع دیگر منتقل شود.
عضو هیئت علمی گروه علوم تربیتی دانشگاه قم گفت: هر بار که تمرکزمان قطع میشود، مغز باید دوباره تلاش کند تا به موضوع قبلی برگردد و این کار انرژی ذهنی زیادی میگیرد. در نتیجه، مطالب را سطحیتر پردازش میکنیم و احتمال اینکه آنها را به خاطر بسپاریم کمتر میشود. نکته جالب این است که مغز ما لزوماً در برابر این حواسپرتیها مقاومتر نشده، بلکه تا حدی به جابهجایی سریع بین موضوعات عادت کرده و تحمل فرد برای مطالعه طولانی و بدون وقفه کمتر شده است؛ شیوه استفاده از فناوری میتواند عادتهای توجه و تمرکز را تغییر دهد.
وی ادامه داد: سن و نوع متن نیز در انتخاب بین کاغذی و دیجیتال تأثیر دارد و برای کودکان و نوجوانان باید ملاحظات ویژهای در نظر گرفت. برای کودکان، بهخصوص در سالهای اولیه یادگیری خواندن، کتاب کاغذی انتخاب بهتری است؛ چون به تمرکز، دنبال کردن متن و درک بهتر مطلب کمک میکند و کودک کمتر درگیر محرکهای جانبی میشود.
معارفوند تاکید کرد: کلاً فرد تا ۱۵ سالگی بهتر است کمتر از گوشی و تبلت استفاده کند، مگر اینکه بخواهد مهارتی را یاد بگیرد. البته یادگیری مهارتهای کامپیوتر لازم است و باید به کودکان و نوجوانان آموزش داده شود، چون پیشنیاز خیلی از مهارتهای دیگر است؛ ولی قرار نیست جایگزین مهارتهایی شود که برای دستورزی و کار با اشیا نیاز هستند.
وی افزود: در ضمن، کودکان و نوجوانان آمادگی بسیار بالایی دارند که تمرکزشان را از دست بدهند، چون اولویتبندیهایشان بسته به لذتبخش بودن امر است تا نیاز. پس مثلاً بازی با گوشی لذتبخشتر از مطالعه کتاب با گوشی است. حالا اگر به جای کتاب کاغذی گوشی را به دست اینها بدهید، معلوم نیست چقدر بتوانند روی آن تمرکز کنند و مطلب را یاد بگیرند.
عضو هیئت علمی گروه علوم تربیتی دانشگاه قم تصریح کرد: با توجه به گستردگی امکان انتقال اطلاعات از طریق اینترنت، مطالعه خبر، جستوجوی اطلاعات و مطالب کوتاه، ابزارهای دیجیتال بسیار کاربردیتر از روزنامه و کاغذ هستند. من یادگیری کار با ابزار دیجیتال را برای کودکان و نوجوانان توصیه میکنم، اما مطالعه کتاب درسی برای این قشر از روی کتابهای کاغذی میتواند در حفظ تمرکز و توجه مؤثرتر باشد. اما جهت گردآوری داده، پژوهش و حتی شرکت در آزمونهای آنلاین لازم است که این گروه با ابزارهای دیجیتال کار کنند و ماهر باشند.

وی ادامه داد: با توجه به یافتههای علوم اعصاب، توصیههای عملی برای مطالعه بهتر و تنظیم عادتهای مطالعه بهگونهای که هم از مزایای دیجیتال بهره ببریم و هم تمرکز و یادگیریمان آسیب نبیند، مهمترین توصیه این است که یاد بگیریم آگاهانه از هر دو شیوه مطالعه استفاده کنیم.
معارفوند عنوان کرد: برای این کار چند نکته ساده اما مؤثر وجود دارد؛ اول اینکه هنگام مطالعه دیجیتال، اعلانها و پیامهای گوشی را خاموش کنیم و تا حد امکان فقط صفحه مربوط به مطالعه را باز نگه داریم. دوم، برای مطالب تخصصی و درسهایی که نیاز به فهم عمیق دارند، بیشتر از کتاب کاغذی استفاده کنیم. سوم، مطالعه را به بازههای زمانی مشخص، مثلاً ۲۵ تا ۳۰ دقیقهای، تقسیم کنیم و بین آنها استراحت کوتاهی داشته باشیم.
وی ادامه داد: چهارم، بهجای اینکه فقط متن را بخوانیم، بعد از هر بخش کتاب را ببندیم و سعی کنیم آنچه یاد گرفتهایم را با زبان خودمان توضیح دهیم؛ این کار به تثبیت مطالب در حافظه کمک میکند. همچنین بهتر است نکات مهم را یادداشت کنیم و مطالب را در فاصلههای زمانی مختلف مرور کنیم. در نهایت، باید به یاد داشته باشیم که فناوری قرار است به یادگیری ما کمک کند، نه اینکه مدام توجه ما را از یادگیری منحرف کند.
معارفوند اضافه کرد: شایسته است به فرزندان خودمان یاد بدهیم که ابزار دیجیتال کارایی گستردهای دارند و فقط برای بازی و سرگرمی ساخته نشدهاند. نسل بعدی، نسل تعامل با رباتها، چتباتها و هوش مصنوعی است و نمیشود با ابزارهای قدیمی این مهارتها را توسعه داد. مهم این است که استفاده مؤثر و کاربردی از ابزار دیجیتال را ماهرانه به فرزندانمان آموزش بدهیم.
روایت یک دانشجو؛ دیجیتال اگر مدیریت شود، فرصت است
آراز دانشجوی ۲۶ ساله کارشناسی ارشد در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: من بسته به نوع مطالعهام از هر دو شیوه استفاده میکنم، اما اگر بخواهم صادقانه بگویم، در عمل سهم لپتاپ و گوشی بیشتر است. بخش عمده مطالعه من در مقطع ارشد شامل مقالات علمی، جزوات استادان و منابعی است که بهصورت فایل در اختیارمان قرار میگیرد و طبیعتاً با ابزار دیجیتال مطالعه میکنم.
وی ادامه داد: برای رمان و کتابهای غیردرسی هم گاهی نسخه الکترونیکی میخوانم، اما اگر کتابی را واقعاً دوست داشته باشم، ترجیح میدهم نسخه چاپیاش را بخرم؛ دلیلش این است که در فضای دیجیتال، امکان جستوجو و کپیبرداری سریع برایم اهمیت زیادی دارد و همین مرا به سمت استفاده از لپتاپ سوق داده است؛ در مقابل، کتاب کاغذی برایم بیشتر جنبه لذت و آرامش دارد تا ابزار اصلی مطالعه.
این دانشجو با بیان اینکه درباره حواسپرتی، راستش را بخواهید اوضاع چندان تعریفکردنی نیست، گفت: من معمولاً همزمان چند کار انجام میدهم و همین باعث میشود وقتی با لپتاپ مطالعه میکنم، مرتب بین متن و مرورگر و پیامرسانها جابهجا شوم.
وی افزود: گاهی وسط خواندن یک مقاله، ناخواسته سراغ ایمیل یا شبکههای اجتماعی میروم و بعد از چند دقیقه متوجه میشوم از مطلب دور افتادهام. برای کنترل این وضعیت، بیشتر از روشهای نرمافزاری استفاده میکنم؛ مثلاً اپلیکیشنهایی که استفاده از برخی برنامهها را در بازههای مشخص مسدود میکنند، یا کار کردن در محیطهایی که امکان باز کردن چندین تب را محدود میکند.
آراز تصریح کرد: گاهی هم مطالعه را به کتابخانه دانشگاه منتقل میکنم، چون فضای کتابخانه بهخودیخود فشار اجتماعی مثبتی برای تمرکز ایجاد میکند؛ البته این راهکارها همیشه جواب نمیدهند و در روزهای پرکاری که ذهنم درگیر است، تمرکز حفظ کردن بسیار دشوار میشود.
درک عمیق، هنوز هم به کاغذ پناه میبرد
وی افزود: درباره درک مطلب، تجربه من برخلاف انتظار، لزوماً به نفع کتاب کاغذی نیست. برای متون تحلیلی و نظری، وقتی با لپتاپ مطالعه میکنم میتوانم همزمان یادداشت تایپ کنم، بخشهای مرتبط را کنار هم بگذارم و خلاصهای ساختارمند بسازم و همین باعث میشود درک عمیقتری پیدا کنم.
این دانشجو عنوان کرد: برای نمونه، هنگام آمادهسازی برای یک سمینار، چند مقاله را بهصورت همزمان باز کردم و با مقایسه و یادداشتبرداری الکترونیکی توانستم ارتباط میان آنها را بهتر بفهمم؛ کاری که با نسخه کاغذی بسیار دشوارتر بود؛ اما برای مطالبی که نیاز به حفظ کردن دارند، مثل اصطلاحات تخصصی یا تعاریف، کتاب کاغذی برایم مؤثرتر است. بنابراین برای من نوع متن و هدف مطالعه تعیینکننده است، نه صرفاً جنس صفحه.
وی ادامه داد: درباره عادت به خواندن سریع و سطحی، این مسئله را در خودم میبینم، اما نه دقیقاً به شکلی که معمولاً گفته میشود. من در فضای مجازی عادت کردهام حجم زیادی محتوا را سریع مرور کنم و همین باعث شده در مطالعه متون تخصصی هم تمایل داشته باشم سریع از روی مطالب عبور کنم و به عمق نروم.

آراز تصریح کرد: این موضوع بهویژه در نوشتن پایاننامه برایم مشکلساز شده است، چون تحلیل عمیق منابع نیازمند صبر و تمرکز طولانی است و من باید آگاهانه جلوی شتاب ذهنیام را بگیرم؛ برای جبران، سعی میکنم هنگام مطالعه متون مهم، سرعت را عمداً پایین بیاورم و بعد از هر بخش، مطلب را با جملههای خودم بنویسم تا مجبور شوم واقعاً آن را پردازش کنم.
وی با بیان اینکه در نهایت، به نظر من ابزارهای دیجیتال بیشتر از آنکه تهدید باشند، فرصتاند، اما فرصتی که مدیریتنشده میتواند به تهدید تبدیل شود، افزود: این ابزارها دسترسی به منابع علمی، امکان جستوجوی سریع و سازماندهی اطلاعات را به شکلی فراهم کردهاند که نسلهای قبل نداشتند و همین میتواند کیفیت یادگیری را بالا ببرد، به شرط آنکه فرد مهارت خودتنظیمی داشته باشد.
این دانشجو عنوان کرد: توصیه من به یک نوجوان این است که از همان ابتدا یاد بگیرد بین «مصرف محتوا» و «مطالعه» تفاوت بگذارد؛ برای مطالعه هدف مشخص تعیین کند، زمان مطالعه را از زمان گشتوگذار در فضای مجازی جدا کند و از ابزارهای دیجیتال بهعنوان دستیار یادگیری استفاده کند، نه بهعنوان سرگرمی همیشگی. اگر این مرزها از نوجوانی شکل بگیرد، ابزار دیجیتال میتواند بهترین همراه یادگیری باشد، وگرنه به راحتی تمرکز را میبلعد.
روایت یک دانشآموز؛ لمس کاغذ و تثبیت در حافظه
عطیه دانش آموز ۱۷ ساله دوره متوسطه در گفتوگو با ایسنا بیان کرد: ترجیح من در مطالعه، بسته به نوع متن متفاوت است؛ برای مطالعه کتابهای درسی و رمانها عمدتاً از کتاب کاغذی استفاده میکنم، در حالی که برای مطالب روزمره و جزواتی که بهصورت فایل دیجیتال در اختیارمان قرار میگیرد، ناچار به استفاده از گوشی یا لپتاپ هستم.
وی ادامه داد: دلیل اصلی این ترجیح آن است که هنگام مطالعه کتاب کاغذی احساس میکنم تمرکز و غرقشدگی بیشتری در متن دارم و امکان یادداشتنویسی در حاشیه صفحات و هایلایت کردن مطالب برایم فراهم است؛ حال آنکه در مطالعه دیجیتال، عوامل متعددی پیوسته توجه را از متن منحرف میکنند.
این دانش آموز با بیان اینکه در خصوص تمرکز و حواسپرتی هنگام مطالعه با گوشی یا لپتاپ، باید اذعان کنم که این مسئله بسیار شایع است، تصریح کرد: اعلانها، پیامها و تمایل به سر زدن به شبکههای اجتماعی بهطور مکرر توجه من را مختل میکنند، بهگونهای که در مواردی متوجه میشوم زمان قابلتوجهی سپری شده، اما حجم مطالب خواندهشده بسیار اندک بوده است.
وی افزود: برای مقابله با این وضعیت، راهکارهایی همچون قرار دادن گوشی در حالت بیصدا و دور از دسترس، استفاده از برنامههای محدودکننده زمان و تعیین بازههای زمانی مشخص برای مطالعه بدون وقفه را به کار میگیرم؛ هرچند این راهکارها تا حدی مؤثر بودهاند، اما بهطور کامل مشکل را برطرف نکردهاند.
عطیه عنوان کرد: از نظر درک مطلب و یادگیری، تجربه من نشان میدهد که مطالب خواندهشده از کتاب کاغذی بسیار بهتر در ذهن میماند. برای نمونه، هنگام مطالعه یک فصل از کتاب زیستشناسی برای امتحان، توانستم تصویر صفحات و شکلهای کتاب را به یاد بیاورم، در حالی که همان مطلب را پیشتر از فایل دیجیتال خوانده بودم و احساس میکردم مطلب چندانی در ذهنم باقی نمانده است؛ به نظر میرسد لمس کاغذ و ورق زدن، بهنوعی به تثبیت مطالب در حافظه کمک میکند.
وی ادامه داد: همچنین باید اشاره کنم که عادت به خواندن سریع و سطحی در فضای مجازی، حوصله من برای مطالعه عمیق و طولانی را کاهش داده است؛ این مسئله موجب شده است در مطالعه مطالب، تمایل بیشتری به مرور سریع تیترها و چند خط نخست داشته باشم و همین امر بر کیفیت مطالعه درسی و یادگیری من تأثیر منفی گذاشته است.
این دانش آموز با بیان اینکه در نهایت، به نظر من استفاده از ابزارهای دیجیتال برای مطالعه و یادگیری، هم فرصت است و هم تهدید، گفت: فرصت است زیرا دسترسی به منابع متنوع و بهروز را آسان میکند و تهدید است زیرا تمرکز و مطالعه عمیق را تضعیف میکند.
وی در پایان افزود: توصیه من به یک نوجوان آن است که از این ابزارها بهصورت هدفمند استفاده کند، برای مطالعه خود زمانبندی مشخص تعیین کند، هنگام مطالعه عمیق گوشی را دور از دسترس قرار دهد و در کنار مطالعه دیجیتال، از کتاب کاغذی نیز بهره ببرد تا تعادل میان دسترسی آسان و تمرکز پایدار حفظ شود.
انتهای پیام