سعید اسلامزاده در یادداشتی که با عنوان «نمایشگاه «دبیره ترقی»؛ تلاقی دو جریان مدرن در فرهنگ و هنر» در اختیار ایسنا، قرار داده، نوشته است:
نمایشگاه «دبیره ترقی» که با عنوان «نوسازی بیفرجام الفبا در ایران» در استودیو کارگاه روی دیوار رفته است، از نظر من تلاقی دو جریان متجدد در فرهنگ و هنر با فاصله زمانی بیش از یک قرن است. کیوریتور این نمایشگاه، پیمان پورحسین، معتقد است که دبیره ترقی بعد از این سالها میتواند به دور از التهابات آن زمانه، در این زمانه، مجال اندیشیدن بدان را فراهم کند.
به واقع هدفی که پژوهشگر و کیوریتور این نمایشگاه مطرح کردهاند مبنی بر گردآوری، ساماندهی، نمایش و انتشار آثار و اسناد تاریخ هنر معاصر ایران، تلاشی برای جلوگیری از فراموشی و بیاعتنایی و حذف است. مهسا طهرانی، پژوهشگر این پروژه هم از اصطلاح «مقاله تصویری» بهره میبرد تا تلاشهای نمایش دادهشده در نمایشگاه را توصیف کند که عمدتاً پیشنهادهایی برای تغییر خط و الفبای فارسی بوده است.
مدرنیته و فرهنگ
وضعیت مدرنیته، از عصر قاجار و انقلاب مشروطه به اینسو، تحولات عمیق اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را در جامعه سنتی ایران ایجاد کرد. همان جریانی که در اروپا از قرن هجدهم، موجب تغییراتی در نگاه حاکمان به حکومت و دولت و مناسبات با مردم و نهادهای اجتماعی در حال شکلگیری شد، به تدریج به آسیا هم رسید و کشورهای غرب آسیا مانند ایران، ترکیه عثمانی، سوریه، لبنان و کشورهای شمال آفریقا از جمله مصر، که به دلیل اشتراکات دینی و تاریخ درازدامنی که به موجبات مذهبی و سیاسی و اجتماعی و جدال با دنیای مسیحیت، پیوندهای بسیاری میان آنها برقرار کرده بود، تجربیات مشترکی را نیز از سر گذراندند.
این وضعیت نو، بهویژه در حوزه تغییرات اجتماعی، دگرگونیهای عمیقی را در جوامع مسلمان به وجود آورد و بر مبنای همین تحولات، جوامع مسلمان غرب آسیا و شمال آفریقا، مدرنیته را به مثابه وضعیتی مهاجم و بیرونی قلمداد کردند و گاهی به مبارزه با آن پرداختند. اما در داخل همین کشورها بودند اندیشمندان و روشنفکرانی که سر در رویای اروپایی شدن و به قول تقیزاده از فرق سر تا نوک پا غربی شدن را داشتند و همین تعارضهای درونی در جوامع آسیایی، به مواجهه شدیدی میان آسیا و غرب منجر شد. همین تعارضات در بسیاری از فرهنگها به ریشههای تاریخی خط و الفبا هم رسید و همان روشنفکران رادیکال در جریان غربی شدن، با پافشاری بر تغییر خط و الفبا از عربی و فارسی و... به حروف لاتین، معارضان تندی داشتند که همچنان بر مدار سنت و حفظ و پاسداشت مواریث کهن خود اصرار میکردند.
جریان مدرنیته در ایران هم از جنبه فرهنگی بسیار زورمند بود و میخواست نهادهای فرهنگی تثبیتشده را به زانو درآورد و به سمت خود بکشاند که طبعاً مقاومتهای زیادی از طالبان حفظ وضعیت موجود سنتی هم دیده میشد که در تاریخ ثبت شده و رخدادها و جنجالهای زیادی را نیز موجب شده است.
به هر روی، داستانهای مدرنیته و تجدد در ایران به زبان و خط فارسی هم کشیده شد و راویان این روایتها منورالفکران و منادیان تجدد از عهد ناصری به اینسو بودند. همان اندیشه غالبی که یکی از دستاوردهای مهیبش در جامعه سنتی آن روزگار، انقلاب مشروطه است. مهیب از این جهت میگویم که پذیرش رأی عامه برای پادشاهی که خود را سایه خدا میداند و در فرمان مشروطه ثبت آمده، تحولی آنقدر عظیم است که خود نقطهای پررنگ و سرفصلی بنیادین در تاریخ روزگاران ایران است. آنچه از تحولات مدرنیته جامعه ایران که با تجددخواهی عصر ناصری همراه میشود، سهم فرهنگ و هنر و ادبیات هم بسیار پرنفوذ است و به خط و الفبای فارسی هم سرایت میکند.
عدهای از منادیان تجدد و فرنگرفتهها، یکی از موانع پیشرفت را همانا خط فارسی و دشواریهای آن میدانند که آموزش آن به نوآموزان و غیرایرانیان سختیهای طاقتفرسا دارد و خواندنش در دنیای مدرن دستاندازهای زیادی برای خواننده دارد. هر کدام از آقایان هم مطالبی را اقامه کردند که البته مخالفان و موافقانی داشت.
همین یک فقره از داستانهای جذاب مدرنیته در فرهنگ ایرانی است که هنوز هم آتش آن خاموش نشده و با رواج نگارش فینگیلیش مرسوم در آغاز رواج تلفن همراه و اینترنت و... شدت گرفت که همان هم چنددستگیهای زیادی داشت. با گسترش اینترنت و وب۳ و امکان نگارش خط فارسی در شبکههای مجازی و سایتهای اینترنتی، تب تند تعارض خط و نگارش فارسی با حروف لاتین، تا حدی فروکش کرد. اما هنوز و همچنان مسئله تغییر خط نزد بسیاری از مدعیان پیشرفت زنده و پررنگ است.

امروزه بر اساس مطالعات جدی و متقن که در زمینه تاریخ خط انجام شده، دانستههای بسیاری در زمینه خط فارسی داریم. اما همین که به تاریخ صد و اندی سال گذشته برگردیم و نگاهی به تلاشها برای تغییر خط بیندازیم، در بادی امر موضوعی پژوهشی به نظر میآید که در یک مجلد کتاب و گفتگوهایی با متخصصان باید پرونده آن را باز کنیم. اما اینکه یک پژوهش روی دیوار گالری نمایش داده شود، جذابیت افزودهای است که به یک مسئله پژوهشی الصاق میشود و نوع نمایش آن هم در کنار موضوعی که مطرح میکند، به امری زیباییشناسانه بدل میشود که میتوان از منظر هنرهای تجسمی به آن نگاه کرد.
نمایشگاههای گوناگونی را در شهر تهران میبینیم که نقاشی و طراحی و عکس و مجسمه و حجم و هنر جدید (چیدمان و هنر تعاملی و ویدئو آرت و...) را به تماشاچی و بیننده نشان میدهند. کمتر انتظار میرود که در یک نمایشگاه که قرار است مجموعهای از آثار هنرهای تجسمی (آرتورک) روی دیوار برود، مجموعهای از پژوهشها و نوشتهها و بریدههایی از کتاب و عکسهایی از اندیشمندان و تلاشهایشان نمایش داده شود.
این دست نمایشگاهها را به عنوان نمایشگاههای پژوهشی (یا همان مقالههای تصویری) باید در زمره چیدمانهای مدرن قرار دهیم. نکته جالب توجه این است که دو رخداد مدرن در دو بازه تاریخی، تبدیل به یک نمایشگاه دیدنی میشود. نخست تلاش متجددانه در زمینه تغییر خط و الفبای فارسی که در دوره قاجار زمینهساز اندیشههای مدرن در حوزه فرهنگ و ادبیات میشود. دو دیگر نمایش و چیدمانی مدرن از مجموعهای از اطلاعات و متنها و عکسهای تاریخی که در انتها با یک کار تعاملی دیدارکنندگان را درگیر ماجرا میکند به پایان میرسد. به عبارتی: دبیره ترقی که نوسازی بیفرجام الفبا در ایران را روایت میکند، یک نمایشگاه مدرن از یک رخداد مدرن در تاریخ است که قرار بود به طراحی الفبا در جهت ترقیخواهی ختم شود.
این نمایشگاه با نوشتهای که در اقلام تبلیغاتی و گرافیکی آمده، پروژهای آرشیوی از بایگانی فرهنگی تهران است که میخواهد جنبش مدرن فرهنگی را در زمانهای به یاد ما بیاورد که قاطبه متجددان و اهالی فرهنگ فرنگدیده داعیه آن را داشتند. شاید اگر ترقیخواهی در الفبای فارسی به ثمر مینشست، امروز شاهد چیزی متفاوت بودیم و صدالبته که خطر قطع ارتباط دستکم چند نسل پیش با ادبیات و میراث مکتوب را هم در پی داشت.
آنچه از تماشای نمایشگاه دبیره ترقی عاید بیننده میشود، چند کارکرد دارد. نخست آشنایی با بخشی از تاریخ معاصر است که تلاشی نافرجام را در خود ثبت کرده و بر اساس این آگاهی شاید برای طراحان گرافیک، زبانشناسان، جامعهشناسان و اهالی فرهنگ و رسانه، ایدههای تازه برای تغییرات مثبت در سمت یادگیری و انتقال راحت و بهرهگیری از عنصر ارتباطی خط داشته باشد. در سالهای گذشته، از زبان طراحان گرافیک بسیار شنیدهایم که حروف و الفبای فارسی قابلیت چندانی در گرافیک ندارد. اما در مقابل تلاشهای زیباییشناسانه برای رسیدن به اسلوبی استاندارد در تایپوگرافی (در پوستر و هویت بصری گرافیکی) شده است که الحق به چشم سختپسندان هم خوش آمده است.
دومین کارکرد دبیره ترقی، لمس تصویری یک پژوهش در ابعاد وسیع است. بیننده کنجکاو، افزون بر آشنایی با یک مجموعه از فعالیتهای تاریخی در زمینه بهبود و اصلاح دیداری- شنیداری (تلفظی) و آموزشی خط فارسی، با یک تلاش دوبارهٔ مدرن در زمینه ارائه و چیدمان نیز روبرو میشود.
این وجه دوم را در هنر معاصر بسیار کارآمد میدانم. جنبههای هنری و آرتیستیکی این بخش در حوزه نیومدیا و نیوآرت بسیار مهم و راهگشاست و به عنوان یک تجربه در هنر معاصر قابل مطالعه و پژوهش است.
بخشی از جامعه هنرهای تجسمی در این سالها تلاشهای حیرتآوری در جهت مدرنیزاسیون تجربه دیداری تماشاگران گالریها و عموم مردم جامعه داشتهاند. آنها مانند بعضی از تجربههای معاصر در زمینه نزدیک کردن سنت به تجدد، در طراحی ایدههای تصویری، در خوشنویسی، حجم، نقاشی و اصولاً بیاعتنا به سنتهای دیداری (بصری) جامعه نیستند و از سوی دیگر خواهان حرکت روبهجلو در چیدمانهای پژوهشی برای درک و دریافت سریعتر و مؤثرتر از مجموعه برداشتها و ایدهها و نظرها هستند.
نتیجه دیدار از نمایشگاه دبیره ترقی با همین دو کارکرد میتواند داعیههای تازهای را در هنرهای جدید داشته باشد. همچنانکه پیشنهادهای افرادی چون میرزاملکمخان، میرزارضا تبریزی، میرزا یوسفخان مستشارالدوله و دیگران در عصر قاجار، اگر هم منجر به تغییر الفبا نشد، اما ایدههایی را در طراحی حروف فارسی برای چاپ سنگی و سپس برای تکنیکها و فناوریهای مدرنتر چاپ برای طراحان فراهم آورد.
انتهای پیام