امیرمحمد بانکیان در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اینکه پژوهش در رشتههای علوم انسانی، از جمله علوم سیاسی و جامعهشناسی، صرفا به فعالیتهای دانشگاهی و تولید مقاله و کتاب محدود نمیشود، اظهار کرد: این پژوهشها باید سمتوسوی مشخصی داشته باشد و کارکردهایی را برای جامعه ارائه دهد. این پژوهشها باید به شناخت جامعه، فهم قدرت، تبیین رفتارهای اجتماعی و در نهایت بهبود تصمیمگیریهای سیاستگذاران در حوزههای سیاسی و اجتماعی منجر شوند.
این پژوهشگر علوم سیاسی با اشاره به ماهیت پیچیده موضوعات مورد مطالعه در علوم انسانی بیان کرد: این حوزه بهطور معمول با پدیدههایی سروکار دارد که چندلایه، چندمتغیره و پیچیده هستند. همین ویژگیها نشان میدهد که اهمیت پژوهش در علوم انسانی بسیار گسترده است و انجام درست و علمی آن میتواند ما را از برداشتهای روزمره و تصورات ذهنی عمومی فاصله دهد و به شناختی نظاممند، مستند و قابل ارزیابی برساند.

علوم انسانی و ضرورت پیوند پژوهش با نیازهای جامعه
بانکیان با تأکید بر ضرورت فاصله گرفتن از پژوهشهای صرفا انتزاعی تصریح کرد: نخستین نکتهای که باید به جامعه دانشگاهی یادآوری شود، پرهیز از محدود شدن به نظریهها و چارچوبهای نظری انتزاعی است. پژوهشگران باید تلاش کنند کاربرد این نظریهها و چارچوبها را در موضوعات اجتماعی و مسائلی که دغدغه مردم هستند، نشان دهند و نتایج پژوهشهای خود را به مسائل واقعی جامعه پیوند بزنند.
این پژوهشگر علوم سیاسی ادامه داد: از سوی دیگر، باید در جامعه این آمادگی فکری ایجاد شود که موضوعات مربوط به علوم انسانی، همانند علوم طبیعی، پزشکی، مهندسی و علوم تجربی، به تخصص و دانش نیاز دارند. همچنین سیاستگذاران و تصمیمگیران باید نقش پژوهشهای دانشگاهی را به رسمیت بشناسند و از نتایج آنها بهصورت واقعی استفاده کنند.
وی خاطرنشان کرد: استفاده واقعی از پژوهشهای علمی مستلزم پذیرش الزامات آن است. یکی از این الزامات آن است که سیاستگذاران این احتمال را بپذیرند که بخشی از نتایج پژوهشها ممکن است با باورهای پیشین آنها در تضاد باشد و حتی مستلزم تغییر رفتارشان شود. بنابراین، باید آمادگی پذیرش یافتههای پژوهشگران دانشگاهی، بهویژه در حوزه علوم انسانی و درباره موضوعات روز جامعه، وجود داشته باشد.
بانکیان با بیان اینکه حضور استاد راهنمای باتجربه در مسیر پژوهش دانشجویان اهمیت زیادی دارد، اظهار کرد: دانشجویان کارشناسی ارشد ممکن است بهتازگی وارد مسیر انجام یک پژوهش واقعی و روشمند شده باشند؛ به همین دلیل، استاد راهنمایی که خود دوره دکتری را گذرانده و پس از آن نیز سالها در جایگاه مدرس دانشگاه فعالیت پژوهشی داشته است، میتواند بسیار مفید باشد.
وی افزود: استاد راهنما هم از نظر ارائه راهنماییهای روششناختی و هم از نظر ایجاد دغدغههای علمی مناسبتر و تقویت انگیزه دانشجو نقش مؤثری دارد. از سوی دیگر، ارتباطات و تجربه استاد راهنما در زمینه آشنایی با مجلات علمی و پژوهشی و کمک به دانشجو برای نگارش و انتشار مقاله در مجلات، همایشها و کنفرانسها نیز میتواند مسیر پژوهش را برای دانشجویان هموارتر کند.
بانکیان با تأکید بر ضرورت توجه دانشجویان تحصیلات تکمیلی به انتخاب استاد راهنما بیان کرد: یکی از مهمترین اقداماتی که دانشجویان، بهویژه در مقطع کارشناسی ارشد، باید انجام دهند، شناسایی استادان فعالتر و پیگیرتر است. دانشجویان میتوانند در ترم نخست، هم از طریق استادانی که با آنها درس دارند و هم با مشورت دانشجویان سالهای بالاتر، استادانی را که فعالیت پژوهشی بیشتری دارند و در کار خود جدیتر هستند، شناسایی کنند.
این پژوهشگر علوم سیاسی ادامه داد: حتی ممکن است برخی از این استادان سختگیرتر باشند، اما دوره کارشناسی ارشد فرصت بسیار مناسبی است تا دانشجو پژوهش را بهصورت واقعی تمرین کند. بهویژه دانشجویانی که قصد ادامه تحصیل در مقطع دکتری را دارند، باید از همان ابتدا اهمیت انتخاب استاد راهنما را جدی بگیرند؛ چراکه در مقطع دکتری، اهمیت پژوهش نسبت به مقاطع قبلی بسیار بیشتر میشود.
وی تصریح کرد: پس از گذراندن واحدهای درسی کارشناسی ارشد و سپری شدن یکی دو ترم، دانشجو در ادامه مسیر، بهویژه در دوره انجام پایاننامه، ارتباط محدودی با دانشگاه خواهد داشت و عمده ارتباط او با استاد راهنما و تا حدودی استاد مشاور خواهد بود. به همین دلیل، دو موضوع برای دانشجویان ورودی این مقطع اهمیت دارد؛ نخست، شناسایی حوزه مطالعاتی مورد علاقه در رشته تحصیلی و هدایت موضوع پایاننامه به آن سمت و دوم، انتخاب استاد راهنمایی که بتواند آوردههای علمی و پژوهشی ارزشمندی برای دانشجو داشته باشد.
بانکیان با انتقاد از توجه بیش از حد برخی دانشجویان به معیارهایی مانند آسانگیری استاد راهنما خاطرنشان کرد: انتخاب استاد بر اساس معیارهایی مانند آسانگیر بودن یا پیگیری نکردن جدی فعالیتهای دانشجو، چندان مفید نیست. این موضوع بهویژه برای دانشجویانی که قصد ادامه تحصیل در مقطع دکتری دارند اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا استاد راهنما میتواند در پیشبرد پایاننامه، آموزش مهارتهای پژوهشی و تقویت کارنامه علمی و پژوهشی دانشجو نقش مؤثری داشته باشد.

ضرورت تقویت انگیزه پژوهشی در میان دانشجویان
بانکیان با اشاره به اهمیت ارتقای مستمر کیفیت فعالیتهای علمی دانشجویان گفت: دانشجویان باید تلاش کنند هر مقالهای که مینویسند، چه از نظر محتوایی و چه از نظر ساختاری، نسبت به مقاله قبلی خود کیفیت بهتری داشته باشد. همچنین دانشجویانی که مشغول نگارش پایاننامه هستند، میتوانند تلاش کنند در هر فصل از پایاننامه، ایرادهایی که استاد راهنما مطرح میکند، کمتر از فصلهای قبلی باشد.
این پژوهشگر علوم سیاسی با اشاره به تفاوت تجربه دانشجویان تازهکار با پژوهشگران باسابقه افزود: طبیعتا دانشجویی که در ابتدای مسیر پژوهش قرار دارد، در مقایسه با پژوهشگری که سالها در این حوزه فعالیت کرده و مقالات و کتابهای متعددی نوشته است، به تلاش بیشتری نیاز دارد. مقایسه خود با پژوهشگران باتجربه، اگر با هدف ایجاد انگیزه یا الگوبرداری از فعالیتهای علمی آنها انجام شود، مطلوب است، اما اگر به سرخوردگی و ناامیدی دانشجو منجر شود، میتواند مورد نقد قرار گیرد.
وی با اشاره به نقش دانشگاهها در ایجاد انگیزه و فراهم کردن فرصتهای پژوهشی برای دانشجویان بیان کرد: دانشگاهها میتوانند در چارچوبهایی مانند تقویت انجمنهای علمی و افزایش نقش دانشجویان، فرصتهای بیشتری برای فعالیت علمی آنها ایجاد کنند. برای نمونه، کرسیهای ترویجی و علمی که سالهاست برای اعضای هیأت علمی برگزار میشود، میتواند در ساختار وزارت علوم برای دانشجویان نیز مورد توجه قرار گیرد.
بانکیان ادامه داد: میتوان برای دانشجویان، بهویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی، در کنار کارنامه آموزشی و درسی که با گذراندن واحدهای نظری به دست میآورند، کارنامهای جداگانه برای فعالیتهای پژوهشی و دانشجویی تعریف کرد. چنین اقدامی میتواند بهعنوان یک عامل انگیزشی عمل کند و فرصتهای بیشتری برای حضور و مشارکت دانشجویان در فعالیتهای علمی فراهم آورد.
این پژوهشگر علوم سیاسی با اشاره به تجربه برگزاری یک همایش دانشجویی در رشته علوم سیاسی گفت: حدود دو سال پیش، همایشی در رشته علوم سیاسی در دانشگاه تهران برگزار شد که در آن صرفا مقالاتی مورد پذیرش قرار میگرفتند که دانشجویان بهتنهایی نوشته بودند و حضور استاد در نگارش مقالات شرط پذیرش نبود. این همایش در سال گذشته برگزار نشد که احتمالا به شرایط کشور مربوط بود، اما به اعتقاد من، چنین اقدامی تجربه خوبی برای تقویت فعالیت پژوهشی دانشجویان محسوب میشود.
وی تأکید کرد: در آن همایش، ارائه مقالات و برگزاری پنلها نیز بهطور کامل توسط خود دانشجویان انجام میشد. برگزاری چنین رویدادهایی میتواند انگیزه دانشجویان را برای نگارش مقالات بیشتر و ارتقای سطح کیفی آثار پژوهشی افزایش دهد و زمینه حضور فعالتر آنها را در عرصه علمی فراهم کند.
انتهای پیام