محمدجواد مهدوی یکم آذرماه، در نشست تخصصی که به مناسبت روز جهانی کودک در کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، درباره چیستی و کیستی کودک اظهار کرد: در کتابهایی که درباره تاریخ و مفهوم کودکی نوشته شده است، معمولاً پرسش «کودک چیست؟» مطرح میشود؛ اما پرسش «کودک کیست؟» نیز اهمیت دارد. در پرسش نخست، کودک به عنوان یک پدیده و از منظر ماهیت آن بررسی میشود، اما در پرسش دوم، جایگاه و هویت کودک در جامعه مورد توجه قرار میگیرد.
وی با اشاره به تفاوت دیدگاهها درباره تعریف کودک، بیان کرد: کودک را میتوان از منظرهای مختلفی بررسی کرد. از منظر حقوقی، بر اساس کنوانسیون حقوق کودک، افراد زیر ۱۸ سال کودک محسوب میشوند. از منظر زیستشناختی نیز کودک به فردی گفته میشود که هنوز به بلوغ نرسیده است و این دوره معمولاً تا حدود ۱۱ الی ۱۳ سالگی ادامه دارد؛ البته این سن در جوامع مختلف متفاوت است.
عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اینکه مفهوم کودکی یک برساخته اجتماعی است، گفت: کودک تعریفی ثابت و یکسان در همه جوامع و دورههای تاریخی ندارد و برداشت از این مفهوم با توجه به شرایط زمانی و مکانی تغییر میکند. گاهی برخی مفاهیم بسیار طبیعی و بدیهی تلقی میشود که تصور میشود معنای آنها برای تمام افراد روشن است، در حالی که باید درباره چگونگی شکلگیری و تغییر این مفاهیم در طول تاریخ تأمل کرد.
مهدوی ادامه داد: بر اساس برخی دیدگاههای مطرح شده در تاریخ کودکی، مفهوم امروزی کودکی در جوامع غربی، به ویژه در میان طبقات مرفه، از حدود قرن ۱۷ شکل گرفته است. البته این موضوع به معنای نبود توجه به کودکان در دورههای پیشین یا سایر جوامع نیست، بلکه نشان میدهد برداشت امروزی از کودک سابقه تاریخی چندان طولانی ندارد.
وی با اشاره به تفاوت نگاهها به ماهیت کودک در دورههای تاریخی مختلف بیان کرد: در برخی دیدگاهها، کودک موجودی تلقی میشد که موجود اهریمنی است که در دیدگاه مسیحیت با گناه نخستین متولد شده و سپس تربیت و پاک میشود؛ در مقابل، از قرن هجدهم و در آثاری مانند نوشتههای ژان ژاک روسو، کودک موجودی پاک و معصوم در نظر گرفته شد که تأثیرات محیط اجتماعی میتواند او را به سمت خطا و بزهکاری سوق دهد.
این استاد زبان و ادبیات فارسی یکی دیگر از نشانههای تغییر مفهوم کودکی را نحوه بازنمایی کودکان در آثار هنری و زندگی روزمره دانست و اظهار کرد: در نقاشیهای اروپایی تا دورههایی از تاریخ، کودک حضور مستقلی نداشت و در مواردی که به تصویر کشیده میشد، تفاوت چندانی با بزرگسالان نداشت و در نقاشیهای نیز تنها در اندازه کوچکتر نمایش داده میشد. این موضوع را در پوشش کودکان در تصاویر نیز دیده میشود برای مثال در دوره قاجار و پهلوی اول نیز میتوان مشاهده کرد؛ که لباس کودکان طراحی خاصی نداشته و صرفا کودکان لباسهای بزرگسالان خود را در سایزهای کوچکتر میپوشیدند، در حالی که امروزه پوشاک کودک از بزرگسالان متمایز بوده و دارای طراحی مخصوص است.
مهدوی افزود: در معماری گذشته تا قبل از پیداش مفهوم کودکی، کمتر فضایی به طور مستقل برای کودکان در نظر گرفته میشد اما در معماریهای امروزی اتاقی به عنوان اتاق کودک در نظر گرفته میشود. در معماری داخلی نیز برای نمونه، در برخی بناهای قدیمی مانند خانههای ماسوله یا پلهای تاریخی، ملاحظات ایمنی متناسب با حضور مستقل کودک به شکل امروزی دیده نمیشود؛ اما امروز ایمنی کودکان یکی از ملاحظات مهم در طراحی فضاهای معماری است.
وی با اشاره به نقش کودکان به عنوان نیروی کار، اظهار کرد: در جوامع شکارچی و پیش از شکلگیری کشاورزی، کودکان به عنوان نیروی کار چندان کارآمد نبودند و گاهی نگهداری از آنها برای جابهجایی و فعالیتهای گروهی دشواریهایی ایجاد میکرد. به همین دلیل، دوره شیردهی در برخی جوامع طولانیتر بود و در مواردی به سهونیم تا چهار سال میرسید. همچنین کودککشی، به ویژه درباره دختران، در برخی جوامع گذشته رواج داشت و فقط به دوره جاهلی اعراب منحصر نمیشد.
عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: با شکلگیری جوامع کشاورزی، کودکان به ویژه پسران به عنوان نیروی کار اهمیت بیشتری پیدا کردند. از قرن هجدهم و همزمان با انقلاب صنعتی، کودکان در کارخانهها و فعالیتهای صنعتی نیز به کار گرفته شدند، اما با پیشرفت جوامع و افزایش نیاز به نیروی متخصص، به تدریج از چرخه کار خارج شدند و نگاه متفاوتی به دوران کودکی شکل گرفت.
مهدوی با اشاره به تفاوت دیدگاهها درباره سن بلوغ و تکلیف در جوامع و ادیان مختلف، بیان کرد: حتی در تعیین سن شرعی نیز برداشتهای یکسانی وجود نداشته است؛ برای مثال، درباره سن تکلیف دختران و پسران در دیدگاههای مختلف فقهی و دینی تفاوتهایی دیده میشود که نشان دهنده تأثیر باورها و شرایط فرهنگی بر تعریف دوره کودکی است.
وی درباره تغییر نگاه به آموزش و تربیت کودک در ایران، گفت: با بررسی متون تاریخی و ادبی میتوان دریافت که شیوههای تربیتی و انتظارات از کودکان در طول زمان تغییر کرده است. برای نمونه، در متون تربیتی قدیمی، بر نحوه رفتار کودک در برابر پدر و مادر و معلم، رعایت آداب و حفظ احترام تأکید شده است. همچنین با مقایسه برخی متون پهلوی با آثار ادبی دورههای بعد، برای مثال در شعر ایرج میرزا خطاب به کودک، میتوان استمرار و تغییر برخی دیدگاههای تربیتی را در فاصله چندین قرن بررسی کرد.

این استاد زبان و ادبیات فارسی تصریح کرد: متنهایی که در مکتبخانه نیز به کودکان آموزش میدادند نیز نیازمند بررسی است تا نسبت به کودک چگونه دیدگاهی دارد؛ در اکثر این کتب کودک موجودی است که باید به بزرگتر خود احترام گذاشته، مطالبی را حفظ کند و حتی داستانهایی که برای کودک نقل میشد متناسب با گروه سنی بزرگسالان بوده است. کودکان باید حافظ و سعدی را مطالعه میکردند. در حالی که امروزه به مسئله آموزش کودکان با نگاه متفاوتی پرداخته میشود.
مهدوی با اشاره به تفاوت دورهبندیهای زندگی انسان و نشانههای موجود، بیان کرد: مجموع این موارد نشان میدهد که کودک و مفهوم کودکی، تنها دارای مفاهیمی ثابت و جهانشمول در تمام زمانها و مکانها نیستند، بلکه در طول تاریخ و متناسب با شرایط جوامع تغییر کرده است و دیدگاه متفاوتی نسبت به کودک وجود دارد.
وی تأکید کرد: نگاه امروز به کودک با برداشتهای دورههای گذشته تفاوت دارد. بنابراین، افرادی که قصد فعالیت، پژوهش یا تولید محتوا در حوزه کودکان را دارند، باید کودک ایرانی امروز را به درستی بشناسند. کودک ایرانی در کنار اشتراکاتی که با کودکان سراسر جهان دارد، ویژگیها و تمایزهایی نیز دارد که باید در فعالیتهای مرتبط با وی مورد توجه قرار گیرد.
اقتباس از آثار کلاسیک برای کودکان به شناخت منبع و خلاقیت نیاز دارد
در ادامه المیرا حسنزاده، کارشناس زبان و ادبیات فارسی با اشاره به ضرورت مناسبسازی آثار کلاسیک و ادبیات فاخر برای کودکان و نوجوانان اظهار کرد: با وجود انتشار آثار متعددی که با اقتباس از شاهنامه، مثنوی و دیگر آثار کلاسیک تولید میشوند، بسیاری از آنها نمیتوانند جایگاه مناسبی در میان کودکان پیدا کنند. این مسئله دلایل مختلفی دارد که بخشی از آن به شیوه کار نویسندگان و شناخت آنها از مفهوم و فرایند اقتباس بازمیگردد.
وی یکی از مهمترین مشکلات آثار اقتباسی را ناآگاهی نویسندگان از مفهوم و مبانی نظری اقتباس دانست و گفت: برخی تصور میکنند اقتباس به معنای تبدیل نظم به نثر یا بازنویسی یک روایت با جملات کوتاه و ساده است؛ در حالی که این کار به تنهایی اقتباس محسوب نمیشود. اقتباس صرفاً انتقال محتوای یک اثر به زبانی سادهتر نیست، بلکه به خلاقیت و آفرینش یک اثر جدید نیاز دارد.
کارشناس زبان و ادبیات فارسی با اشاره به تغییر دیدگاهها درباره ماهیت آثار اقتباسی، بیان کرد: در گذشته، اثر اقتباسی را اثری ثانویه میدانستند که اعتبار خود را از اثر اصلی میگرفت و مهمترین معیار ارزیابی آن، میزان وفاداری به متن مبدأ بود؛ اما در دیدگاههای جدیدتر، بر اصالت اثر اقتباسی و خلاقیت و هنرمندی نویسنده تأکید میشود. بر این اساس، اقتباس را میتوان نوعی تکرار خلاقانه دانست که در آن اثر جدید باید هویت و ارزش هنری مستقل داشته باشد.
حسنزاده شناخت ناکافی از منبع اصلی را یکی دیگر از مشکلات نویسندگان در تولید آثار اقتباسی دانست و ادامه داد: هدف از اقتباس از آثار کلاسیک انتقال دادهها به کودکان است. برای مثال اگر نویسندهای قصد اقتباس از شاهنامه را دارد، صرفاً مطالعه بخشی از داستانی که میخواهد بازآفرینی کند، کافی نیست؛ زیرا گاهی برای درک بهتر یک شخصیت یا رویداد، باید به بخشهای دیگر اثر نیز مراجعه کرد. برای نمونه، در شاهنامه درباره جمشید و علت ادعای خدایی وی در بخشهای مختلف اشاراتی وجود دارد که کنار هم قرار دادن آنها میتواند به شکلگیری روایتی منسجمتر و جذابتر کمک کند و علت آن را نیز شفافتر کند.
این کارشناس زبان و ادبیات فارسی ادامه داد: شناخت منبع اصلی به تنهایی کافی نیست و اقتباسگر باید از منابع مکمل نیز استفاده کند تا اقتباسی خلاقتر داشته باشد. برای اقتباس از شخصیتی مانند جمشید، علاوه بر شاهنامه، میتوان روایتهای مربوط به او در اسطورههای ایرانی و هندی، متون پهلوی و پژوهشهای علمی درباره این شخصیت را بررسی کرد. همچنین شناخت بافت تاریخی و فرهنگی اثر، از جمله شرایط زندگی، پوشش و ویژگیهای جامعه آن دوره، به بازآفرینی باورپذیرتر فضای داستان کمک میکند.
حسنزاده با تأکید بر نقش منابع مکمل در گسترش ظرفیتهای خلاقانه اقتباس گفت: این منابع میتوانند به نویسنده کمک کنند تا ضمن شناخت دقیقتر شخصیتها و رویدادها، به ابهامها، خلأها و حتی تناقضهای موجود در روایت اصلی پاسخ دهد و داستانی تازه خلق کند. برای نمونه، در برخی روایتهای عامیانه درباره شاهنامه، برای رویدادهایی که در متن اصلی توضیح کاملی درباره آنها وجود ندارد، روایتهای جدیدی ساخته شده است. این روایتها با پیوند دادن بخشهای مختلف داستان، توضیحی تازه و خلاقانه ارائه میکنند.
وی با اشاره به ضرورت توجه به ظرفیتهای رسانه مقصد، اظهار کرد: اقتباس تنها به انتقال یک روایت از یک متن مکتوب به متن مکتوب دیگر محدود نمیشود، بلکه ممکن است از طریق نمایش، بازی یا دیگر قالبهای هنری انجام شود. هر رسانه ویژگیها و محدودیتهای خاص خود را دارد و اقتباسگر باید این ظرفیتها را بشناسد. برای مثال، در اقتباس نمایشی، محدودیت زمان اهمیت دارد و نویسنده باید درباره انتخاب بخشهای داستان، نحوه چیدمان رویدادها و میزان استفاده از گفتوگو و توصیف تصمیم بگیرد. بنابراین، نمیتوان بدون توجه به ویژگیهای رسانه مقصد، روایت اصلی را به همان شکل منتقل کرد.
این کارشناس زبان و ادبیات فارسی یکی دیگر از آسیبهای آثار اقتباسی را سهلانگاری در داستانپردازی دانست و گفت: گاهی تصور میشود چون مخاطب اثر کودک است، نیازی به استفاده از ظرفیتهای زبانی، بیانی، توصیفی و تصویرسازی یا رعایت اصول داستاننویسی وجود ندارد؛ در حالی که آثار اقتباسی برای کودکان نیز باید از ساختار داستانی مناسب و پرداخت هنرمندانه برخوردار باشند. اقتباس تنها در داستان اتفاق نمیافتد، برای مثال یک رسانه مبدا موجود است که مکتوب است و در کنار آن یک رسانه مقصد است که میتواند در غالب بازی، نمایشنامه، آثار تجسمی و سایر غالبها باشد که هر کدام نوعی از محدودیتها و فرصتها را به خلق کننده اثر ارائه میدهند.
حسنزاده با اشاره و پیشنهاد مشی مشخص نحوه صحیح اقتباس، اظهار کرد: در مرحله نخست شناخت و پیشگزینی قابل اهمیت است، نویسنده باید منبع مورد نظر، بافت زمانی و فرهنگی روایت، ویژگیهای مخاطب و تواناییها و محدودیتهای رسانه مقصد را بشناسد و پیش از آغاز نگارش، این موارد را مشخص کند. سپس گزینش و طراحی مسیر اقتباس است؛ به این معنا که نویسنده پس از انتخاب منبع، بخش مورد نظر از داستان و منابع مکمل را مشخص کند و درباره رویکرد خود در بازآفرینی اثر تصمیم بگیرد. در این مرحله، عناصر مختلف روایت انتخاب و متناسب با هدف اثر در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
وی ادامه داد: مرحله سوم، نگارش و ویرایش متن آغاز میشود که در آن نویسنده بر اساس طرحی که آماده کرده، فرایند آفرینش اثر جدید را از نظر زبانی، روایی و تصویری پیش میبرد. مرحله چهارم نیز به انتشار اثر اختصاص دارد که آن هم ملاحظات و مراحل خاص خود را دارد.
روایتسازی به کودکان در معنا بخشیدن به زندگی کمک میکند
در ادامه، رویا یداللهی، پژوهشگر، نویسنده و فعال حوزه فلسفه ادبیات کودک و نوجوان درباره اهمیت روایتسازی و نقش داستانها در زندگی کودکان، اظهار کرد: توانایی قصهسازی و معنا بخشیدن به زندگی، مهارتی حیاتی است و یکی از خدماتی که میتوان به کودکان ارائه کرد، کمک به تقویت این توانایی است تا در مواجهه با مشکلات و مصیبتهای زندگی بتوانند برای آنچه تجربه میکنند، معنایی بسازند و مسیر زندگی خود را ادامه دهند.
وی ادامه داد: در زندگی همه انسانها سهمی از مصیبتها و دشواریهای دنیا دارند و یکی از نخستین پرسشهایی که هنگام مواجهه با بحرانهای بزرگ به ذهن میرسد، این است که «چرا من؟». طرح این پرسش در واقع به یک پیشفرض ذهنی اشاره دارد؛ اینکه جهان باید سازوکار و منطقی مشخص داشته باشد و زندگی انسان نیز مطابق مسیری از پیش تعیین شده پیش رود؛ مسیری که در آن درس بخواند، شغل موردنظر را به دست آورد و به موفقیتهایی رسید و در نهایت زندگی معناداری داشت.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان یادآورد شد: با این حال، گاهی اتفاقات زندگی این تصور را در هم میشکنند و انسان با موقعیتهایی مواجه میشود که با هیچ یک از پیشبینیها و انتظاراتش سازگار نیستند. با این وجود، افرادی نیز هستند که در همین شرایط بحرانی و میان مصیبتها، معناهایی تازه پیدا میکنند و روایت زندگی خود را به شکلی تغییر میدهند که آن اتفاق دشوار نیز در ساختار زندگیشان جایگاهی معنادار پیدا میکند.
یداللهی با اشاره به نمونه ویکتور فرانکل، روانشناس و بنیانگذار معنادرمانی، گفت: فرانکل پیش از جنگ پزشکی خوانده بود و در جریان جنگ به اردوگاههای کار اجباری منتقل شد. او پس از تجربه آن شرایط، نظریهای درباره معنا و یک شیوه درمانی مبتنی بر معنا ارائه کرد. فارغ از برخی بحثها و نقدهایی که درباره روایت او از شرایط اردوگاهها مطرح شده است، نکته مهم این است که او توانست مصیبتهای زندگی خود را به فرصتی برای کمک به دیگران و ارتقای فردی تبدیل کند.
وی با تأکید بر اینکه انسان برای زندگی به معنا نیاز دارد، بیان کرد: هر فردی با اندکی دروننگری میتواند متوجه شود که حتی از دوران کودکی، مجموعهای از معناها را در ذهن خود ساخته است. برای مثال، ممکن است کودکی تصور کند در آینده خلبان میشود، والدینش او را بسیار دوست دارند یا در مقایسه با دیگر کودکان شرایط دشوارتری دارد. اینها همگی شکلهایی از معنا هستند که فرد بر اساس آنها، زندگی و موقعیت خود را تفسیر میکند.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان خاطرنشان کرد: انسانها دوست دارند داستانی برای زندگی خود بسازند که هنگام نگاه کردن به آن، احساس کنند اتفاقات بیهوده نبوده است؛ اینکه سالهایی که برای تحصیل یا یادگیری مهارتی صرف کردهاند، چیزی به آنها افزوده و در مجموع به زندگی خود معنا داده است. درواقع، انسان نیاز دارد تجربههای خود را در قالب روایتی معنادار قرار دهد و این نیاز، ضرورتی حیاتی است.

یداللهی با اشاره به نقش روایت در شکلگیری معنا بیان کرد: توانایی ساختن یک قصه، مهارتی بنیادی و حیاتی است. یکی از مهمترین خدماتی که میتوان به کودکان ارائه داد، کمک به پرورش این توانایی است تا زمانی که در آینده با دشواریها و بحرانهای زندگی مواجه میشوند، بتوانند برای تجربههای خود معنا بسازند. معنای زندگی چیزی نیست که از پیش و به صورت آماده در اختیار انسان قرار گرفته باشد؛ در بسیاری از موقعیتها نیز نمیتوان منطق روشنی برای اتفاقات زندگی پیدا کرد. ممکن است فردی تصور کند والد خوبی بوده و تمام تلاش خود را برای فرزندش انجام داده است، اما با مسئلهای مانند اعتیاد فرزندش مواجه شود و نتواند علت آن را درک کند.
وی با بیان اینکه مغز انسان تواناییهایی برای ساختن روایت دارد، توضیح داد: مهارتهای مربوط به قصهسازی به صورت بالقوه در مغز انسان وجود دارند، با این توانایی تعاملات اجتماعی فعال میشود. زمانی که کودک روایت دیگران را میشنود یا مشاهده میکند، به تدریج یاد میگیرد که خودش نیز روایت کند و داستان زندگی خود را بسازد. برای مثال، اگر کودکی هیچگاه نشنیده باشد که مادر او درباره اتفاقات روزمره زندگی، کارهایی که انجام داده و تجربههایی که پشت سر گذاشته است، روایت کند، فرصت کمتری برای یادگیری این مهارت خواهد داشت.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان ادامه داد: این توانایی در مراحل مختلف زندگی تقویت میشود؛ تماشای فیلم و سریال، گفتوگو با دیگران، تعریف کردن اتفاقات روزمره و کتاب خواندن، همگی به پرورش آن کمک میکنند. میتوان این توانایی بالقوه ذهن برای الگوسازی و سازماندهی اطلاعات در قالب روایت را «هوش روایی» نامید. هوش روایی به مجموعهای از مهارتها نیاز دارد که یکی از مهمترین آنها پیرنگ است.
پیرنگ؛ ساختار پویای روایت
یداللهی در تعریف پیرنگ اظهار کرد: پیرنگ یا طرح، ساختار کلی مسیر قصه است؛ اما در روایت، برخلاف یک نقشه معماری که اجزای آن ثابت هستند، با ساختاری پویا مواجه بوده که عناصر آن در حرکت و ارتباط با یکدیگر قرار دارند. این پویایی بر اساس روابط علت و معلولی شکل میگیرد؛ به این معنا که هر اتفاق، زمینهساز اتفاق بعدی میشود و زنجیرهای از علتها و معلولها، داستان را پیش میبرد.
وی در توضیح پیرنگها و نقش آن در روایت به ساختار دومینو اشاره کرد و گفت: همانطور که افتادن یک قطعه دومینو باعث حرکت قطعات بعدی میشود، در پیرنگ نیز اتفاقات به یکدیگر وابستهاند و هرکدام زمینه وقوع اتفاق بعدی را فراهم میکنند. برای مثال، شخصیتی فردی را میبیند و به او علاقهمند میشود؛ این علاقه باعث میشود تصمیم بگیرد به او دست پیدا کند و برای رسیدن به این هدف با مشکلاتی مواجه شود. در واقع، علتها و معلولها پشت سر هم حرکت میکنند و به داستان پویایی میبخشند. ذهن انسان نیز تمایل دارد جهان را بر اساس همین روابط علت و معلولی درک کند.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان با اشاره به اینکه پیرنگها انواع مختلفی دارند، افزود: با وجود تنوع فراوان پیرنگها، معمولاً میتوان سه بخش اصلی برای آنها در نظر گرفت. بخش نخست، مرحله ابتدایی یا آمادهسازی است. در این مرحله، شخصیتها و موقعیت داستان معرفی میشوند و مسئله یا نیازی شکل میگیرد که انگیزه حرکت شخصیتها را فراهم میکند. برای مثال، در داستانی ممکن است پادشاهی بیمار شود و برای درمان خود از پزشکان راهنمایی بخواهد. پزشکان نیز راهحلی را پیش روی او بگذارند که برای عملی کردن آن، شخصیتی باید راهی سفر شود. در این مرحله، نیاز و قصد شخصیت برای حرکت شکل میگیرد.
یداللهی ادامه داد: در مرحله دوم بخش میانی پیرنگ است که در آن کنشهای افزاینده شکل میگیرند و داستان گسترش پیدا میکند. شخصیتها در مسیر رسیدن به هدف با موانع و چالشهایی مواجه میشوند و تنش و تقابل در داستان شکل میگیرد. در جریان این اتفاقات، قهرمانان به شناختهای تازهای میرسند و متوجه میشوند مسئله برخلاف تصور اولیهشان ساده نیست. در نهایت، این تجربهها به تشخیص و بازشناسی آنها منجر میشود.

وی اضافه کرد: در مرحله آخر، نقطه اوج داستان و بزرگترین چالش طرح میشود و پس از آن، فرود و گرهگشایی اتفاق میافتد و مسئله اصلی حل میشود. البته این ساختار در همه آثار به همین ترتیب پیش نمیرود و ممکن است ترتیب بخشهای مختلف جابهجا شود؛ برای مثال، داستان از پایان آغاز شود یا بخشی از پایان در میانه روایت به مخاطب نشان داده شود.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان با اشاره به تفاوت پیرنگ در ادبیات کودک و بزرگسال، اظهار کرد: در ادبیات کودک پیش فرض این است کودکان هنوز بسیاری از تجربهها و تواناییهای ذهنی خود را به دست نیاورده و بخشی از ظرفیتهای بالقوه آنها باید به تدریج فعال شود. در ادبیات کودک نیز پیرنگها از ساختارهای بسیار ساده آغاز میشوند و به تدریج پیچیدهتر میشوند تا ذهن کودک برای مواجهه با مسئلههای دشوارتر آماده شود.
یداللهی ادامه داد: حتی بازیهای سادهای مانند «دالیبازی» نیز ساختاری داستانی دارند؛ کودک با ناپدید شدن چهره فرد و بازگشت دوباره او مواجه میشود و مسئله ناپدید شدن در پایان حل میشود. در نخستین کتابهای داستانی کودکان نیز ممکن است تنها با معرفی چند تصویر و اتفاق ساده مواجه باشند، اما با افزایش سن کودک، داستانها به ساختارهای پیچیدهتری نیاز پیدا میکنند؛ زیرا کودک به تدریج درمییابد که زندگی همیشه به سادگیِ رسیدن به خواستهها نیست و برای دستیابی به یک هدف، باید با موانع و انتخابهایی مواجه شد.
وی با ذکر مثالی اضافه کرد: در یک داستان ساده، کودکی میخواهد برای تولد مادرش قارچی بزرگ پیدا کند و به او هدیه دهد. اگر کودک بهراحتی قارچ را پیدا کند و آن را به مادرش برساند، اتفاق خاصی در داستان رخ نداده است؛ اما اگر در مسیر با موجودی گرسنه مواجه شود که برای زنده ماندن به بخشی از قارچ نیاز دارد، مسئلهای تازه شکل میگیرد. کودک در این موقعیت باید میان دو انتخاب قرار بگیرد؛ اینکه تمام قارچ را برای خوشحال کردن مادرش نگه دارد یا بخشی از آن را به موجود گرسنه بدهد.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان افزود: اگر این اتفاق چند بار تکرار شود و کودک هر بار بخشی از قارچ را برای کمک به دیگری ببخشد، در پایان تنها تکه کوچکی از آن برایش باقی میماند. در اینجا مادر به او میگوید که ارزش هدیه فقط به بزرگی آن نیست، بلکه به بزرگی کاری است که برای دیگران انجام داده است. به این ترتیب، داستان از یک مسئله اخلاقی ساده به موقعیتی پیچیدهتر میرسد؛ جایی که شخصیت باید میان دو خیر انتخاب کند و برای تصمیم خود هزینهای بپردازد.
یداللهی با بیان اینکه ایجاد چالش و انتخاب به جذابیت پیرنگ کمک میکند، گفت: در داستانپردازی، علاوه بر پیچیدهتر کردن مسیر اتفاقات، میتوان نشانههایی کوچک در بخشهای ابتدایی داستان قرار داد که اهمیت آنها در ادامه آشکار شود. برای مثال، در مجموعه داستانهای هری پاتر، دفترچه خاطراتی که در ابتدا وسیلهای معمولی به نظر میرسد، بعدها نقش مهمی در پیشبرد ماجرا پیدا میکند. چنین جزئیاتی باعث میشوند مخاطب پس از آشکار شدن اهمیت آنها، به بخشهای قبلی داستان بازگردد و ارتباط اتفاقات را بهتر درک کند.
وی با اشاره به برخی از الگوهای موفق پیرنگ در ادبیات کودک اظهار کرد: یکی از این الگوها، پیرنگ جستوجو است. در این نوع داستان، شخصیت اصلی در پی یافتن یا به دست آوردن چیزی است و بخش مهمی از مسیر روایت به این جستوجو اختصاص دارد. برای مثال، در داستان «کودک دانا» که مهدی آذریزدی آن را بازنویسی کرده است، شخصیت اصلی در پی یافتن دختر خود و آموزش دادن به اوست. همچنین در داستان «قلعه متحرک» نیز شخصیت صوفی در جستوجوی چیزی است که در زندگیاش از دست داده و در نهایت در این مسیر با عشق مواجه میشود.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان ادامه داد: الگوی دیگر، پیرنگ ماجراجویی است. در این نوع داستان، شخصیت لزوماً به دنبال یافتن چیزی مشخص نیست، بلکه از خانه خارج میشود و در جریان تجربههای مختلف، با موقعیتهای تازه روبهرو میشود. داستان «حسن کچل» نمونهای از این الگو است. در برخی داستانهای کودکانه نیز شخصیت با هدفی ساده از خانه خارج میشود، اما در جریان ماجراها تجربههای تازهای به دست میآورد و با مسائل پیچیدهتری مواجه میشود. همچنین پیرنگ تغییر و گریز نیز از دیگر الگوهای داستانی است که در آن شخصیت از خانه خارج میشود و پس از مواجهه با دشمنان یا تهدیدها، برای نجات خود باید راههایی پیدا کند. داستان «قلقلهزن» از نمونههای این الگو به شمار میرود.
یداللهی با اشاره به الگوی کشف راز و حل مسئله، بیان کرد: در این نوع پیرنگ، رازی در داستان وجود دارد که شخصیت باید با عبور از چند مرحله آن را کشف کند. برخی داستانها مانند «رازهای قورباغه» بر همین اساس شکل گرفتهاند. در داستان «رز به دیدن آقای وینترگارتن میرود» نیز شخصیت اصلی برای پس گرفتن توپ خود وارد خانهای میشود که درباره صاحب آن شایعات ترسناکی وجود دارد. در جریان داستان، مخاطب بهتدریج با واقعیت این خانه و صاحب آن آشنا میشود و راز موقعیت اولیه آشکار میشود.
وی با تأکید بر اهمیت قصه در پرورش ذهن کودکان، تصریح کرد: آنچه درباره معنا، روایت و پیرنگ مطرح شد، مقدمهای برای درک اهمیت هوش روایی است. زمانی که کودکان در معرض قصه قرار میگیرند، در واقع به فعال شدن ظرفیتهای ذهنی آنها برای ساختن روایت و معنا بخشیدن به تجربههای انها کمک میکنیم. این توانایی در تمام مراحل زندگی به کودکان کمک خواهد کرد.
این پژوهشگر فلسفه ادبیات کودک و نوجوان خاطرنشان کرد: فراهم کردن قصه برای کودکان میتواند به شکلهای مختلفی انجام شود؛ نویسنده با نوشتن داستان، کتابخوان با معرفی کتاب، قصهگو با روایت کردن و پدر و مادر با تعریف کردن قصه برای فرزندان خود میتوانند در این مسیر نقش داشته باشند. حتی در حوزههایی مانند رواندرمانی نیز از روایت و کتابدرمانی برای کمک به کودکان در معنا بخشیدن به رویدادها و تجربههای زندگی استفاده میشود. قصهگویی در واقع فرصتی برای پرورش مهارتی است که کودکان در ادامه زندگی به آن نیاز خواهند داشت.
انتهای پیام