اشاره:
اجراي كشاورزي پايدار علاوه بر آنكه منجر به سود بخشي اقتصادي-اجتماعي ميشود، مانع از پيدايي آلودگيهاي آب و خاك شده و با حفاظت از محيط زيست از به خطر افتادن حيات گياهان، حيوانات و انسانها جلوگيري خواهد كرد. اين در حالي است كه الگوهاي كشاورزي متداول خسارتهاي جبرانناپذيري به منابع زيستي كشور وارد آورده و درصورت غفلت سياستگذاران از اصلاح سياستهاي جاري توسعهي بخش كشاورزي، پيشبيني ميشود اين روند مخرب به نحو روزافزوني ادامه يابد.
در اولين مادهي سياستهاي كلان نظام در بخش كشاورزي ميخوانيم:
همچنين در مادهي 8 سياستهاي كلان نظام در بخش كشاورزي؛
مراعات معيارهاي زيست محيطي، به عنوان يكي از اهداف تخصيص يارانه هدفمند به بخش كشاورزي مورد تأكيد قرار ميگيرد.
در ويرايش نخست چهارمين «كشاورزي پايدار» از مجموعهي متون آموزشي «مفاهيم مهندسي كشاورزي -اكولوژي» كه ويژهي خبرنگاران سياستي و سياستپژوهان بخش كشاورزي در سرويس مسائل راهبردي دفتر مطالعات خبرگزاري دانشجويان ايران تدوين شده است، به توضيح دربارهي پايداري در كشاورزي و عمليات توليد، درآمد مداوم حاصل از كشاورزي پايدار، كاربرد سمومي همانند حشرهكشها، قارچكشها، علفكشها و آفتكشهاي طبيعي در كشاورزي پايدار و همچنين آلودگي ناشي از كاربرد سموم و كود شيمايي در آبها و اراضي كشاورزي پرداخته ميشود.
سرويس مسائل راهبردي ايران، آشنايي با مفاهيم تخصصي در هر حوزه را مقدمهي ايجاد يك عرصه عمومي براي گفت وگوي دانشگاهيان و حرفهمندان با مديران و سياستگذاران دربارهي سياستها و استراتژيها و برنامهها در آن حوزه ميداند و اظهار اميدواري ميكند تحقق اين هدف، ضمن مستند سازي تاريخ فرآيند سياستگذاري عمومي و افزايش نظارت عمومي بر اين فرآيند، موجب طرح ديدگاههاي جديد و ارتقاي كيفيت آن در حوزههاي مختلف شود.
سرويس مسائل راهبردي ايران ضمن اعلام آمادگي براي بررسي دقيقتر نيازهاي خبرنگاران و سياستپژوهان محترم، علاقهمندي خود را براي دريافت (rahbord.isna@gmail.com) و انتشار ديدگاهها و مقالات دانشجويان، پژوهشگران، حرفهمندان، مديران و سياستگذاران محترم در ارائهي عناوين جديد و يا تكميل يا ويرايش هر يك از گزارشها و مقالات موجود اعلام ميكند.
در ادامه متن كامل اين مقاله به حضور خوانندگان تقديم ميگردد.
*پايداري كشاورزي و عمليات توليد*
افزايش بازده در نتيجه استفادهي بيشتر از كودها، سيستم آبياري بهينه، آفت كشها و نژادهاي جديد محصولات و تكنولوژيهاي ديگر منجر به آن شده است كه گرايش به اجراي كشاورزي مدرن بيشتر شود؛ از سويي مصرف بيش از حد كودها و آفت كشها شيميايي منجر به افزايش عناصرغذايي و سموم در آبهاي سطحي و زيرزميني و در نتيجه آلودگي آبها و بهخطر افتادن سلامت آبزيان شده است. عمليات كشاورزي كيفيت خاك را از بين برده، تركيب گونهها را تغيير و تنوع زيستي را كاهش ميدهد، کاشت محصول موجب افزايش مصرف كودها، آبياري و انرژي براي حفظ قدرت توليد در خاك مي شود، استفاده از سيستمهاي كشت چندگانه در تناوب زراعي يا زراعت مخلوط موجب كنترل آفات و افزايش راندمان استفاده از آب ويا عناصر غذايي ميشود.
در كشاورزي پايدار، پايداري توليد و خدمات اكوسيستم، افزايش بازده استفاده از آب و مواد غذايي، جلوگيري يا محدود كردن استفاده از كودهاي شيميايي، كنترل آفات و بيماريها از طريق كنترل بيولوژيك و پايداري توليد دامها از اهميت خاصي برخوردارهستند.
*درآمد مداوم و پايدار*
در کشاورزي پايدار درآمد مداوم و پايدار وجود دارد؛ از سويي کشاورزي مدرن براي محيط زيست زيان آور و غيرقابل اندازه گيري بوده و بيشتر انتخابهاي اجتماعي و كشاورزي را در مورد روشهاي توليد تحت تاثير قرارميدهند.
كشاورزي پايدار پاسخگوي نيازهاي غذايي و فيبر جامعهي كنوني و آينده است زيرا نياز اكوسيستمها براي احياء چرخههاي مواد در خاک و تامين موجودات زنده و به حداكثر رساندن سود خالص در جامعه است. اگر قرار است در جامعهاي طرحهاي كشاورزي به حداكثر برسد بايد محاسبهي كاملي بر اساس شرايط اخلاقي، وضعيت اجتماعي- سياسي جامعه، از نيازهاي موجود، هزينهها و سود آنها تهيه كرد؛ از سويي پيشرفت كشاورزي پايدار بايد همراه با استفادهي بهينه از انرژي باشد، زيرا اين امر موجب افزايش توليد، صادرات و پيشرفت اقتصادي ميشود و خسارات زيست محيطي کمي را بهدنبال خواهد داشت.
هدف كشاورزي پايدار به حداكثر رساندن سود خالصي است كه جامعه از كشاورزي دريافت ميكند و اين نيازمند افزايش در توليد محصول و كارآيي مصرف نهادهها همانند نيتروژن، فسفر و آب مورد استفاده خواهد بود و كشاورزان بتوانند به درآمدهاي بالا دست يابند، سرمايهگذاري در اين بخش افزايش پيدا كند و در نهايت به پيدايي امنيت غذايي در جهان كمك كند.
*كاربرد سموم در كشاورزي پايدار*
*حشره کش ها و قارچ کش ها*
وجود باقيماندهي سموم حشره كشها در غذا و ديگر تركيبات محيطي موجب نگرانيهاي جدي شده است؛ كشاورزي مدرن انسانها را به استفاده از انواع سموم و مواد شيميايي پرخطر كه بهعنوان زنده كش استفاده ميشوند مجبور ميكند، اگر مواد شيميايي عاقلانه استفاده نشوند مي توانند بر سلامتي انسان و گياه تاثير منفي بگذارند و درنهايت اثرات طولانيمدت زيان آور بر اكوسيستمها داشته باشند، گفتنيست مصرف غذا و آب آلوده علاوه بر آنكه سلامت انسان و ساير جانداران تهديد ميكند در درازمدت موجب كاهش حاصلخيزي خاك ميشود.
*علف كشها*
استفاده از مواد شيميايي براي كنترل علفهاي هرز با معرفي سم علف كش 2,4D در دههي 1940 آغاز شد؛ مصرف علف كشها در کشاورزي بيش از ساير مواد شيمياييست، در جهان علف كشها بيشتر در توليد دو محصول ذرت و سويا استفاده ميشوند؛ گفتنيست استفاده از اين مواد در دههي هشتاد رشد محسوس و شگفت آوري نسبت به ساير آفتكشها داشته است.
با توجه به آنكه علف كشها بهمنظور كنترل علفهاي هرز مصرف ميشوند، منجر به ترويج بنابراين تك كشتي، كاهش جمعيت و تنوع موجودات زنده و ذخاير طبيعي اين موجودات داخل خاك ميشوند كه تاثير غيرمستقيم آنها بيشتر از تاثير مستقيم روي ارگانيزمهاي خاك است زيرا موجب به افزايش مصرف كودهاي شيميايي روي اكوسيستم خاك را ميشود.
*آفت كشهاي طبيعي*
آفت كشهاي طبيعي گياهاني هستند كه قادر به توليد متابوليتهاي ثانويه مانند آلكالوئيدها، ترپنوئيدها، فنلها و مواد شيميايي ثانويه هستند. اين مواد وظايف ناشناختهاي در فتوسنتز، رشد و يا ساير جنبههاي فيزيولوزيكي گياه دارند و اثر بيولوژيكي آنها بر حشرات، نماتدها، قارچ ها و ساير ارگانيزم ها ثابت شده است.
*تنوع بيولوژيکي*
كشاورزي، شيلات، جنگلكاري و غيره باعث تنوع بيولوژيكي ميشوند؛ از سويي اكوسيستمها شامل مجموعهاي از حيوانات، گياهان و ميكروارگانيسمها هستند كه موجبات كنترل آب و هوا، انتقال دي اكسيد كربن در اتمسفر، چرخهي نيتروژن و غيره را فراهم ميكنند و ما از منظر اخلاقي مسووليت داريم كه اين منابع را براي نسلهاي آينده حفاظت كنيم.
تنوع بيولوژيكي بهطور مستقيم و غيرمستقيم توسط فعاليتهاي بشري تهديد شده و در معرض نابودي قرارگرفتهاند اين محدوديتها و تهديدها عبارتند از:
1. نابودي زيستگاههاي طبيعي همانند تبديل اراضي طبيعي به اراضي كشاورزي.
2. تبديل اراضي باتلاقي به اراضي كشاورزي كه منجر به خارج شدن زيستگاههاي جانوري و گياهي از حالت نرمال و طبيعي خود ميشود.
3. تراکم بالاي بعضي گونههاي گياهي و جانوري بهدليل مزيتهاي غذايي، دارويي و صنعتي آنها.
4. اختلال در تعادل اكوسيستمهاي طبيعي توسط آلودگيهاي هوا، خاك و آب، معرفي و کشت گونههاي غير بومي، توليد گازهاي گلخانهاي.
5. ايجاد اکوسيستمهاي كشاورزي، احداث جنگل و استفاده از گونههاي محصولات گياهي با عملكرد بالا و پرورش چهارپايان اصلاح شده.
متاسفانه بسياري از مردم اهميت از دست دادن گونههاي جانوري، گياهي و حشرات را درك نمي كنند، با برآوردهاي گوناگون تخمين زده ميشود كه روزانه 74 گونه از موجودات زنده در سراسر جهان از بين ميرود، با استفاده از روشهاي گوناگون در مزارع كشاورزي ميتوان فشاري كه ناشي از آلودگيها بر اكوسيستمها تحميل ميشود را كم و به نگهداري تنوع بيولوژيكي كمك کرد.
فعاليتهاي كشاورزي همانند شخم، زهكشي، تناوب و استفاده از كود و مواد شيميايي كه بهطور مداوم به طبيعت تحميل مي شوند و همچنين ديگر فعاليتهاي بشري ميتواند تاثير زيادي روي گونههاي بومي گياهي و جانوري و تنوع بيولوژيكي داشته باشند.
تخمين زده مي شود كه