مسجد جامع عتیق یا همان مسجد جامع اصفهان، گنجینه‌ای تاریخی با معماری بی‌نظیر، یکی از ارکان هویت فرهنگی و مذهبی ایران زمین به‌شمار می‌رود. این بنا که قدمت آن به بیش از هزار سال قبل بازمی‌گردد و در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، در طول تاریخ در معرض حوادث مختلفی چون سیلاب‌، زلزله‌ و حتی در هشت سال دفاع مقدس در معرض بمباران‌های دشمن قرار گرفته، اما همیشه توانسته مقاومت کند و نماد پایداری معماری ایرانی باقی بماند. گنبد باشکوه این مسجد که یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری و گنبدسازی ایرانی است، به‌عنوان یکی از آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو شناخته می‌شود و هرساله پذیرای هزاران گردشگر و علاقه‌مند به تاریخ و فرهنگ ایران است. با این‌حال، به دلیل گذشت زمان و شرایط جوی منطقه، این بنا در حال حاضر با چالش‌هایی همچون رطوبت، ترک‌های سازه‌ای و فرونشست مواجه است.

در سال‌های اخیر، رطوبت به تهدیدی جدی برای مسجد جامع عتیق تبدیل شده و نشانه‌های آن به‌صورت نشست دیوار شبستان غربی گنبد نظام‌الملک و ایجاد ترک در بخش‌هایی از سقف این شبستان نمایان شده است. حدود یک ماه پیش نیز گذر پشت گنبدخانه نظام‌الملک در ضلع جنوبی مسجد دچار نشست شد که به دنبال آن، بررسی‌های میدانی پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق آغاز شد. این بررسی‌ها نشان داد شکستگی لوله آب در این محدوده باعث پر شدن چاه‌های جذبی تا ارتفاع چهار متر، تخریب نای‌کش‌ها و در نهایت بروز آسیب‌های ساختاری از جمله ترک و نشست در شبستان غربی و آسیب به سردر غربی شبستان جنوبی مسجد شده است. پس از اطلاع‌ر نهادهای مسئول، تردد خودروها در گذر جنوبی مسجد متوقف و عملیات سونداژ انجام شد که به‌طور قطعی، شکستگی لوله آب عامل اصلی این آسیب‌ها معرفی شد.

خبرنگار ایسنا برای پیگیری این موضوع با امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان تماس گرفت، اما تا زمان تهیه زمان این گزارش موفق به گفت‌وگو با ایشان نشد. 

در پی طرح موضوع آسیب‌های سازه‌ای و وضعیت بحران رطوبت مسجد جامع عتیق اصفهان در روزهای گذشته، امیدعلی‌ صادقی، مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان به ایسنا اظهار می‌کند: مشکلات رطوبتی در ماه‌های اخیر شدت یافته و موجب نشست در بخش‌هایی از سازه شده است. به‌ویژه در شبستان غربی گنبد نظام‌الملک که ترک‌هایی در سقف آن مشاهده شده است. این نشست به‌طور مستقیم ناشی از آسیب‌هایی است که به سیستم فاضلاب و لوله‌های آب منطقه وارد شده است. از یک ماه پیش لوله‌های آب در این ناحیه شکسته‌اند که باعث تجمع آب و نفوذ آن به خاک و ساختارهای زیرزمینی مسجد شده است.

وی می‌افزاید: اقدامات کارشناسی برای این پروژه در اواسط هفته آینده اجرا می‌شود تا قبل از آغاز مراحل اجرایی مرمت، بررسی‌های دقیق کارشناسی صورت گیرد. 

مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان بیان می‌کند: مهم‌ترین مسئله در این مرحله تحلیل دقیق وضعیت بنا، از جمله میزان کاهش ارتفاع کف مسجد و هم‌ترازی با سطح گذر است. علاوه بر این، تمامی مدارک و مستندات تعمیرات و مرمت‌ها در دوره‌های گذشته نیز جمع‌آوری و در حال بررسی است. تا اطلاعاتی جامع در خصوص وضعیت کنونی مسجد به دست آید و بر اساس آن، برنامه‌ای اصولی و جامع برای مرمت مسجد تدوین شود.

صادقی از انجام پایش کلی، وضعیت مسجد و بافت اطراف آن خبر داده و ادامه می‌دهد: مسجد و بناهای اطراف آن هرکدام متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی هستند و به همین دلیل، باید برای مرمت هر بخش شرایط ویژه آن دوره را در نظر گرفت.

 وی تصریح می‌کند: نخستین گام در مرمت مسجد تثبیت وضعیت موجود و پایدارسازی بنا خواهد بود. این مرحله شامل رفع آسیب‌های موقت و جلوگیری از خسارات بیشتر است، تا در مراحل بعدی مرمت‌های اساسی و گسترده‌تر آغاز شود.

مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان در خصوص تأمین بودجه برای پروژه مرمت توضیح می‌دهد: تأمین منابع مالی برای اجرای این پروژه نیازمند همکاری نزدیک با وزارت میراث‌فرهنگی و دیگر نهادهای مرتبط است. پس از تشکیل جلسه نهادهای مربوطه و کارشناسان مرمت رقم بودجه مشخص می‌شود.

صادقی تصریح می‌کند: مسجد در یک بافت شهری قرار دارد که شامل ساختمان‌های قدیمی و مغازه‌هایی است که باید در روند مرمت لحاظ شوند. به همین دلیل، علاوه بر نیاز به منابع مالی، این پروژه به دلیل ابعاد وسیع خود نیازمند زمان‌بندی و برنامه‌ریزی دقیق است و نمی‌توان همه اقدامات را به‌سرعت انجام داد، بنابراین پروژه باید به‌طور تدریجی و با اولویت‌بندی مراحل مختلف پیش رود.

وی تأکید می‌کند: یکی از جنبه‌های کلیدی این پروژه، همکاری میان نهادهای مختلف برای پیشبرد مرمت مسجد است، برای موفقیت پروژه مرمت، همکاری وزارت میراث‌فرهنگی، شهرداری، اداره آب‌وفاضلاب شهری و سایر ارگان‌های مرتبط ضروری است. 

مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان با اشاره به مشارکت مردم منطقه بر احیای این بنای کهن می‌افزاید: ساکنان منطقه و کسبه اطراف مسجد باید در این پروژه دخیل باشند و آموزش‌های لازم را در خصوص نحوه حفاظت و مرمت مسجد دریافت کنند. به‌ویژه، آموزش اهالی منطقه در مورد نحوه مشارکت در پروژه و جلوگیری از آسیب‌های احتمالی به مسجد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

صادقی توضیح می‌دهد: بعضی از مشکلات موجود ممکن است ناشی از بی‌اطلاعی اهالی از وضعیت فنی و زیرساخت‌های مسجد باشد. پس از تکمیل مرحله اول مرمت، پروژه وارد مراحل بعدی خواهد شد که شامل تقویت ساختار بنا، برای مقابله با رطوبت، زلزله و دیگر عوامل طبیعی است. این اقدامات نیز به طور تدریجی و با انجام بررسی‌های دقیق ادامه خواهد یافت.

 وی تأکید می‌کند: پروژه مرمت مسجد نه‌تنها برای حفظ یک اثر تاریخی و مذهبی مهم ضروری است، بلکه به‌عنوان یک مدل همکاری میان ارگان‌ها و نهادهای مختلف در جهت حفظ میراث‌فرهنگی کشور شناخته خواهد شد. هدف پروژه این است مسجد تاریخی دوباره به شکوه گذشته خود بازگردد و به‌عنوان یک نماد فرهنگی و مذهبی، برای نسل‌های آینده باقی بماند.

گنبد مسجد هیچ تهدیدی ندارد

مهدی موسوی، مدیر سابق پایگاه مسجد جامع عتیق اصفهان و کارشناس مرمت نیز در خصوص وضعیت فعلی مسجد و اقدامات صورت‌گرفته برای حفظ آن اظهار می‌کند: گنبد مسجد جامع عتیق هیچ‌گونه خطر فروریزش ندارد. مشکلاتی که اخیراً گزارش شده‌اند، مربوط به نشتی‌های آب در ضلع جنوبی مسجد است که خوشبختانه در حال رفع‌شدن است.

وی می‌افزاید: رطوبت در این بخش از مسجد به دلیل نشتی از لوله‌های زیرزمینی بوده که باعث نگرانی‌هایی شده است، اما با همکاری شهرداری و میراث‌فرهنگی، نشتی‌ها شناسایی و لوله‌ها قطع شدند. اکنون تیم‌های فنی مشغول بررسی دقیق‌تر وضعیت و رفع مشکلات هستند.

مدیر سابق پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان و کارشناس مرمت می‌گوید: ترک‌های موجود در برخی بخش‌های مسجد، به‌ویژه در ضلع شمالی که پیش‌تر آسیب‌دیده بود، به‌صورت مستمر تحت پایش قرار دارد. در ۱۳۹۷ شاهدهایی روی این ترک‌ها نصب شد و اگرچه در آن زمان ترک‌های ریزی مشاهده می‌شد، اما طی حدود هفت سال گذشته تاکنون هیچ تغییر معناداری در وضعیت آن‌ها رخ نداده و شرایط کاملاً پایدار بوده است. از آن زمان نیز ترک جدیدی، به‌ویژه در بخش‌های حساس و کلیدی مسجد، ایجاد نشده است.

موسوی ادامه می‌دهد: در ۱۴۰۱ نیز شاهدهای جدیدی روی ترک‌ها نصب شد که خوشبختانه در طول سه سال اخیر هیچ‌گونه تغییری در وضعیت ترک‌ها ثبت نشده و تمامی شاهدها سالم و ثابت باقی‌مانده‌اند.

 مدیر سابق پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان به تاریخچه آسیب‌های مسجد جامع اشاره کرده و توضیح می‌دهد: مسجد جامع عتیق به‌ویژه در دوره‌های گذشته با مشکلات مختلفی مواجه بوده است. یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخی که بر مسجد تأثیر گذاشت، سیلاب‌های شدیدی بود که درگذشته‌های بسیار دور، در منطقه جاری شد. در آن زمان، مسجد جامع و روستاهای اطراف آن در معرض سیلاب قرار داشتند. مردم برای پناه‌گرفتن از سیلاب‌ها به مسجد جامع پناه می‌آوردند، اما باوجود رطوبت شدید ناشی از سیل، مسجد آسیب جدی ندید و توانست مقاومت کند.

موسوی توضیح می‌دهد: یکی دیگر از حوادث بزرگ، بمباران‌های هوایی در سال ۱۳۶۳ بود که در جریان جنگ ایران و عراق به مسجد آسیب‌هایی وارد کرد. این بمباران‌ها باعث شد تا ارتعاشات و فشارهایی به بنا وارد شود و برخی قسمت‌ها دچار ترک‌خوردگی شوند. این آسیب‌ها نیز بر روی ساختار مسجد تأثیرگذار بودند، اما خوشبختانه توانستیم با نظارت دقیق و اقدامات مرمتی، وضعیت را به حالت پایداری برسانیم.

وی تأکید می‌کند: در حال حاضر، هیچ تهدیدی برای گنبد مسجد جامع وجود ندارد. ترک‌ها و مشکلات موجود تحت‌نظر است و اقدامات حفاظتی به طور مستمر انجام می‌شود. تیم‌های تخصصی از جمله شرکت آب‌وفاضلاب در حال بررسی و اصلاح سیستم‌های زیرساختی به‌ویژه فاضلاب هستند که قدمت بالای ۴۰ سال دارد.

برنامه جامع حفاظت از ابنیه تاریخی در حال تدوین است

منصور شیشه‌فروش، مدیر بحران استانداری اصفهان نیز اظهار می‌کند: در پی بروز بحران رطوبت در مسجد جامع عتیق، بلافاصله جلسه‌ای اضطراری تشکیل و بازدید میدانی با حضور عوامل نوسازی و شهرسازی شهرداری، آب‌وفاضلاب، اوقاف و میراث‌فرهنگی انجام شد. بررسی‌های اولیه نشان داد که یکی از لوله‌های آب دچار شکستگی بوده که توسط عوامل آب‌وفاضلاب رفع شد و مشخص شد شبکه‌های آب‌وفاضلاب این محدوده به دلیل قدمت بالا فرسوده‌اند.

وی می‌افزاید: در جریان این بازدید، نفوذ رطوبت در اطراف مسجد و دیواره‌ها به‌وضوح مشاهده شد. بخشی از این رطوبت ناشی از لوله‌های آب‌وفاضلاب و بخشی دیگر مربوط به روان آب‌ها و بارندگی‌هایی بود که به دلیل شیب نامناسب معابر به سمت مسجد هدایت می‌شد. عدم هم‌ترازی سطح کوچه با مسجد و بالاتر بودن تراز مسجد نسبت به معبر، این مشکل را تشدید کرده است. از سوی دیگر، سنگ‌فرش‌های قدیمی اجراشده بر روی شبکه‌های فرسوده آب‌وفاضلاب، امکان تشخیص نشتی‌های احتمالی را از بین برده است.

 مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان بیان می‌کند: مقرر شد کمیته‌ای ویژه با محوریت میراث‌فرهنگی تشکیل شود تا تمامی عوامل ایجاد رطوبت و دلایل بروز این آسیب‌ها به‌صورت دقیق بررسی شود، همچنین تصمیم گرفته شد ظرف مدت دو روز، طرح و برنامه‌ای جامع ارائه شود که در مرحله نخست، مسیرهای نفوذ نم و رطوبت شناسایی و اولویت‌بندی شوند.

شیشه‌فروش تصریح می‌کند: در این چارچوب، شرکت آب‌وفاضلاب موظف شد نسبت به اصلاح و نوسازی شبکه‌های فرسوده اقدام کند. نوسازی و بهسازی شهرداری نیز مأمور شد در کوتاه‌ترین زمان ممکن سنگ‌فرش‌های معابر را بازگشایی کرده، سطح کوچه را با تراز مسجد هم‌سطح کند و شیب‌بندی معبر را به‌گونه‌ای اصلاح کند که از هدایت آب و رطوبت به سمت مسجد جلوگیری شود. همچنین مقرر شد تمامی چاه‌های جذبی، ناکش‌ها و ناودان‌های موجود موردبررسی قرار گرفته و در قالب یک برنامه مشخص ساماندهی شوند.

وی خاطرنشان می‌کند: پس از ابلاغ این مصوبات، مقرر شد هر یک از دستگاه‌ها وظایف خود را مطابق برنامه انجام دهند. در این میان، میراث‌فرهنگی موظف شد ناودان‌ها، ناکش‌ها و چاه‌های جذبی را بر اساس ضوابط و مشخصات فنی تعیین تکلیف کند. شهرداری و سازمان آب‌وفاضلاب هم هرکدام وظایف خود را در این‌خصوص پیگیری کنند.

مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان تأکید می‌کند: باتوجه‌به تعدد آثار ثبت جهانی در اصفهان، انتظار می‌رود میراث‌فرهنگی نگاه ویژه‌ای به تخصیص بودجه برای این شهر داشته باشد، همچنین تأکید شد که سرویس‌های بهداشتی نیازمند بازسازی و ساماندهی هستند و بسیاری از دیوارهای فرسوده باید ترمیم شوند. این مشکلات تنها محدود به مسجد جامع نیست و مسجد امام، راسته‌بازار و بازار بزرگ اصفهان نیز در زمان بارندگی با معضل نَم و رطوبت در سقف‌ها و دیواره‌ها مواجه بوده‌اند.

شیشه‌فروش توضیح می‌دهد: وزیر میراث‌فرهنگی در سفر اخیر خود به اصفهان وعده داد اقدامات ویژه‌ای برای بهینه‌سازی، حفاظت و کاهش مخاطرات بناهای تاریخی از جمله در برابر بارندگی، فرونشست و حریق انجام شود. بر اساس این وعده، کاربرگ‌هایی تهیه و ارسال شده و انتظار می‌رود با تخصیص اعتبارات لازم و تقویت دفتر مدیریت بحران میراث‌فرهنگی، اقدامات مؤثری در زمینه پیشگیری از وقوع حوادث صورت گیرد.

وی تصریح می‌کند: بر اساس این برنامه‌ها، راهکارهای فعلی به‌عنوان اقدامات کوتاه‌مدت در نظر گرفته شده و در بلندمدت، پایش مستمر ایمنی بناهای تاریخی ضروری است. برای هر یک از بناهای تاریخی باید کاربرگ‌های جداگانه‌ای تهیه شود تا دستورالعمل‌های مشخصی برای پیشگیری از وقوع حوادث تدوین و اجرا شود.

 مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان می‌افزاید: کارشناسان تأکید دارند که پایش مستمر ابنیه تاریخی توسط میراث‌فرهنگی، شناسایی تمامی عوامل ایجاد مخاطره و رفع نواقص موجود، از نم و رطوبت گرفته تا ایمنی در برابر حریق، فرسودگی سازه‌ها، بارندگی‌های شدید و فرونشست زمین، ضرورتی انکارناپذیر است.

شیشه‌فروش بیان می‌کند: در مجموع، حفاظت و افزایش تاب‌آوری ابنیه تاریخی نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، تقویت دفتر مدیریت بحران، تأمین تجهیزات، نیروی تخصصی و اعتبارات کافی است؛ اقدامی که باتوجه‌به شرایط ویژه اصفهان و جایگاه آن در ثبت جهانی، نیازمند نگاه و حمایت ملی است و انتظار می‌رود این رویکرد نه‌تنها در اصفهان، بلکه در سایر شهرهای دارای آثار ثبت جهانی نیز دنبال شود.

 به گزارش ایسنا، کارشناسان و مسئولان مرتبط با مرمت و حفظ ابنیه تاریخی تأکید کردند که اقدامات فوری برای مقابله با مشکلات موجود در مسجد جامع اصفهان آغاز شده و برنامه‌هایی برای پیشگیری از آسیب‌های بیشتر و حفاظت بلندمدت از این اثر تاریخی در دست اجراست. این اقدامات به‌ویژه با همکاری شهرداری، میراث‌فرهنگی، آب‌وفاضلاب، اداره اوقاف و دیگر نهادهای ذی‌ربط در حال پیگیری است. باتوجه‌به اهمیت بالای حفظ و نگهداری آثار تاریخی اصفهان، امید است با تخصیص منابع مالی و برنامه‌ریزی‌های دقیق‌تر، شرایط بهبودیافته و تهدیدات احتمالی برای این بنای ثبت جهانی کاهش یابد.

انتهای پیام