صابر محمدبیگی کارشناس ارشد ادبیات فارسی در گفت‌وگو با ایسنا گفت: اسطوره شاماران (شاه مارها) روایتی است که در پهنه‌ای گسترده از خاورمیانه، از آناتولی تا زاگرس، رواج دارد. با این حال، آنچه این اسطوره را در استان ایلام متمایز می‌کند، نه فقط روایت شفاهی آن، بلکه زیست آیینی و مکان‌مندشدن آن در زندگی روزمره مردم این منطقه است.
وی خاطرنشان کرد: شاماران در ایلام از یک شخصیت داستانی فراتر می‌رود و به موجودی زنده در جغرافیای مقدس، تقویم آیینی و حتی گونه‌های زیستی منطقه تبدیل می‌شود.
وی درباره توصیف شاماران و ریشه ایلامی آن بیان کرد: شاماران در باور عامه ایلام، موجودی است نیمه‌مار و نیمه‌انسان یعنی زن که نماد دانایی، زایش، برکت و محافظت است. در باور مردم، او فرمانروای مارها و نگهبان اسرار طبیعت، به‌ویژه خواص دارویی گیاهان، به شمار می‌رود.
محمدی‌بیگی درباره ریشه اساطیری شاماران در ایلام باستان توضیح داد: پیوند شاماران با ایلام تنها به روایت‌های شفاهی محدود نمی‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این اسطوره ریشه در دین و اساطیر ایلام باستان دارد و یکی از تجلیات کهن‌الگوی ارباب حیوانات ایلامی است.
این کارشناس در کاوش‌های باستان‌شناسی در ایلام، نقوش مار و مار- انسان به‌وفور بر روی سفالینه‌ها و ظروف سنگ صابون یافت شده است، در جهان‌بینی ایلامی، مار جایگاهی الوهی داشت؛ خدای مار، اینشوشیناک، خدای جاودانگی و فرمانروای جهان زیرین و مردگان بود و شهر شوش برای او ساخته شد. همچنین پادشاه بزرگ ایلام، اونتاش گال، در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد نیایشگاه چغازنبیل را برای خدای مار بنا کرد؛ بدین ترتیب، شاماران امروزین ایلام را می‌توان وارث تصویر مار مقدس ایلام باستان دانست که در گذار تاریخی، جامه روایت کردی پوشیده است.
محمدبیگی در خصوص شاماران در جغرافیای مقدس ایلام و کوه شاهماران گفت: یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد اسطوره شاماران در ایلام، مکان‌مند بودن آن است. در استان ایلام و در شهرستان چوار، نزدیک روستای چنان، کوهی به نام شاهماران وجود دارد که در باور بسیاری از مردم ایلام، محل سکونت شاماران است.
وی تشریح کرد: این مکان‌مندی، اسطوره را از قلمرو ذهن به قلمرو جغرافیا منتقل می‌کند و آن را به یک زیارتگاه طبیعی و نمادین تبدیل می‌سازد. حضور یک پدیده طبیعی مشخص یعنی کوه به‌عنوان محل سکونت موجودی اسطوره‌ای، پیوندی عمیق میان انسان، زمین و امر مقدس برقرار می‌کند.
وی درباره نماد زیستی افعی گولنگ دم افزود: در باور مردم ایلام، گونه‌ای خاص از مار، نمادی زنده از شاماران است. افعی دم‌نعکوبی که در زبان کردی ایلامی به آن گولنگ دم گفته می‌شود، از نسل شاماران به شمار می‌آید. این باور، اسطوره را با زیست‌بوم محلی پیوند می‌زند و به گونه‌ای از مار، جایگاهی فرهنگی و نمادین می‌بخشد که فراتر از طبقه‌بندی زیستی صرف است.
محمدی‌بیگی درباره آیین نذر شاماران و اسطوره در عمل اظهار کرد: شاید بارزترین جلوه حضور زنده شاماران در ایلام، آیین نذر شاماران باشد. در باور مردم ایلام، با آغاز فصل گرما به‌ویژه خرداد و تیرماه، ادای نذر شاماران ضروری است، بر این باورند که با پختن و تقدیم آش داون یا دانان رو کانه به شاماران، خانواده از گزند مارها و خزندگان در امان می‌ماند و رزق و روزی افزایش می‌یابد. آش داون از ترکیب حبوبات، گندم، کشک خشک و ادویه‌جات محلی تهیه می‌شود. مقداری از این آش در طبیعت، میان کشتزارها یا پای سنگ‌ها و مکان‌هایی که گمان می‌رود مار در آنجا زندگی می‌کند، قرار داده می‌شود و به شاماران تقدیم می‌گردد.
وی ادامه داد: این آیین، اسطوره را به یک کنش جمعی سالانه تبدیل می‌کند، شاماران نه فقط در گذشته‌ای دور، بلکه در چرخه فصول و در آشپزخانه و مزرعه مردم ایلام حاضر است. این نذر، سازوکاری فرهنگی برای همزیستی مسالمت‌آمیز با طبیعت و مهار ترس از مارها از طریق آیین و پیشکش است.
این کارشناس ارشد ادبیات فارسی درباره کارکردهای اجتماعی و نمادین شاماران در خانه ایلامی گفت: نقش شاماران در ایلام فراتر از آیین نذر، در فضای خانگی نیز حضوری پررنگ دارد. استفاده از نقش یا تابلو شاماران در داخل خانه‌ها، به‌ویژه در مناطق روستایی، بسیار متداول است. مردم با نقاشی‌هایی از شاماران دیوار خانه‌هایشان را تزئین می‌کنند و تصویری از او را در اتاق خواب دختران برای بخت‌گشایی و نگهبانی آویزان می‌کنند. این کارکرد دوگانه یعنی جلب برکت و دفع آسیب، شاماران را به یک طلسم خانگی و نگهبان خانوادگی تبدیل کرده است.
محمدی‌بیگی درباره ثبت ملی شاماران به‌عنوان میراث ناملموس اظهار کرد: اهمیت این اسطوره در استان ایلام تا بدانجاست که اسطوره کردی شاماران و نذرهای مرتبط با آن به‌همراه پنج اثر ناملموس دیگر استان، در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این ثبت رسمی، نشان‌دهنده پذیرش شاماران به‌عنوان بخشی از هویت فرهنگی و میراث معنوی استان ایلام در سطح ملی است.
انتهای پیام
