در طول سال، روزهای بسیاری را در جنبوجوش زندگی سپری میکنیم، اما اندک روزهایی هستند که نه برای زندگان، بلکه برای آنان که از میان ما رفتهاند، سهمی ویژه در دلها دارند. پنجشنبه آخر سال یکی از این روزهای خاص است؛ روزی که نسیم مهربانی از دل زندگان بر مزار خاموش درگذشتگان میوزد.
در باور مردم ایران و در فرهنگ اسلامی، زنده نگهداشتن یاد اموات، نشانه وفاداری، پیوند نسلی و احترامی عمیق به ریشههاست. همانگونه که انسان در طول زندگی، به محبت و توجه دیگران نیاز دارد، پس از مرگ نیز این ارتباط روحانی به شکلی لطیف و معنوی ادامه مییابد. به همین سبب، روزهایی چون پنجشنبه و جمعه هر هفته، ایام چراغ برات و به ویژه پنجشنبه اول و آخر سال، زمانهایی هستند که مردم برای قرائت فاتحه، تلاوت قرآن و نثار دعا و گل به آرامستانها میروند تا از یاد عزیزانِ جاودانه غافل نمانند.
پنجشنبه آخر سال، فرصت تجدید پیوند با خاطرات است؛ فرصتی برای بازگشت به سادگیهای دیرین، برای زمزمههایی که از دل برمیخیزد و راهی آسمان میشود. مردمان در این روز، با نیتی خالص به زیارت اهل قبور میروند، بر خاک سرد مزار پدران، مادران، دوستان و عزیزانشان مینشینند و با نجواهایی صمیمی، آرامش را برای روح آنان طلب میکنند. در نگاه باورمندان، این حضور نه فقط یاد مرگ، بلکه یاد زندگی است؛ چراکه روح انسان در محبت و یادآوری زنده میماند.
یک پژوهشگر فرهنگ بومی در خراسان رضوی در گفتگو با ایسنا اظهار کرد: پنج شنبه آخر سال و اول هر سال، روز خاصی است؛ زیرا زندگان خود را ملزم میدانند حتماً به زیارت اهل قبور بروند و از درگذشتگان هم در آستانه سال نو یادی بکنند و برای آنها سهمی در نظر بگیرند.
جواد روشندل ادامه داد: با توجه به باور پیشینیان درباره بازگشت فروهرها، ایرانیان در آخرین شب جمعه سال با گل و شمع و شیرینی و سبزه به دیدار اهل قبور و در گذشتگان خود رفته و برای آنها طلب مغفرت میکنند.
وی گفت: این رسم ریشه در باورهای عمیق ما به ارتباط دنیای زندگان و مردگان دارد. ما معتقدیم ارواح درگذشتگان در این ایام به دنیای ما نزدیکتر میشوند و میتوانند از دعای خیر و صدقههای ما بهرهمند شوند. در واقع، این یک فرصت برای ادای احترام، طلب بخشش و تجدید عهد با عزیزان از دست رفته است.
روشندل ادامه داد: پنج شنبه آخر سال، فرصتی است برای زدودن غبار از دلها و آماده شدن برای استقبال از سال نو با کولهباری از امید و بخشش است. با یادآوری درگذشتگان و بخشیدن خطاهایشان، ما نیز آمادگی بیشتری برای پذیرش بخشش و رحمت الهی در سال جدید پیدا میکنیم. این سنت، نه تنها یک عمل مذهبی و فرهنگی است، بلکه یک ضرورت روانی و اجتماعی است که به ما کمک میکند با غم از دست دادن عزیزانمان کنار بیاییم و به زندگی ادامه دهیم.
وی گفت: در خراسان رضوی، این رسم با آداب و رسوم خاصی همراه است. مردم معمولاً به قبرستان میروند، مزار عزیزانشان را زیارت میکنند، گل و سبزه میگذارند، فاتحه میخوانند و برای آرامش روح آنها دعا میکنند. همچنین، برخی از خانوادهها به نیت درگذشتگان خود، غذاهایی مانند آش و شله را نذر میکنند و بین مردم پخش میکنند. این کار، هم ادای احترام به درگذشتگان است و هم ترویج فرهنگ ایثار و نیکوکاری در جامعه.
روشندل با تأکید بر جنبههای روانشناختی این سنت، بیان کرد: از دست دادن عزیزان، تجربهای دردناک و اجتنابناپذیر در زندگی است. سوگواری، فرایندی طبیعی و ضروری برای التیام زخمهای ناشی از فقدان است. پنج شنبه آخر سال، فرصتی است برای ابراز احساسات، به یادآوری خاطرات شیرین و پذیرش واقعیت فقدان. این مراسم، به افراد کمک میکند تا غم خود را به اشتراک بگذارند و از حمایت اجتماعی برخوردار شوند.
این پژوهشگر ادامه داد: در بیشتر فرهنگهای جهان نیز، آیینهایی مشابه برای گرامیداشت یاد درگذشتگان وجود دارد که هدف همگی، التیام روح و تداوم پیوند عاطفی میان زندگان و رفتگان است.
آئین زیارت اهل قبور در آخرین پنجشنبه سال با تأکید بر سنتهای دینی و فرهنگی
پنجشنبه آخر سال، فرصتی است برای تبسمی آرام بر چهره خاطرهها، برای گفتوگویی بیکلام میان دو جهان و برای آرام گرفتن دلهایی که در هیاهوی زندگی، هنوز با یاد رفتگان آرام میگیرند. در این روز، زندگان سهمی از دعای خیر خود را به آنان که دیگر دستی در دنیا ندارند، هدیه میکنند و باور دارند که نیکی و یادآوری، بار دیگر رشته محبت را استوار میسازد. آری، روزهای سال سهم زندگان از زندگی است، اما در این واپسین پنجشنبه، بخشی از آن را با دل و جان به درگذشتگان میسپاریم تا چراغ یادشان در جان ما همچنان روشن بماند.
کارشناس مذهبی شهرستان کاشمر، به تشریح ابعاد معنوی و فرهنگی این سنت نیکو پرداخت و بر لزوم حفظ آداب شرعی و اخلاقی در این روز تأکید کرد.
حجتالاسلام غلامرضا رضایی، حضور در آرامستانها را یکی از جلوههای بارز پیوند عاطفی و معنوی انسان با درگذشتگان دانست و گفت: حضور در قبرستان و دعا برای اموات، نه تنها نشانه احترام و وفاداری به نسلهای پیشین است، بلکه یادآور گذر زمان و فرصت بازگشت به خویشتن و تأمل درباره زندگی و مرگ محسوب میشود.
رضایی با اشاره به آموزههای قرآنی و احادیث اهلبیت(ع) افزود: در روایات متعدد، به زیارت اهل قبور در روزهای دوشنبه، پنجشنبه و جمعه تأکید شده است؛ اما پنجشنبه آخر سال، جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا مردم با نیتی خالص برای طلب مغفرت والدین، بستگان و همه مؤمنان درگذشته به آرامستانها میروند و با قرائت آیات، دعاها و سورههایی خاص، ثواب و رحمت الهی را برای آنان طلب میکنند.
وی ضمن توضیحی درباره دعاهای مأثور نقل شده در متون دینی، اظهار کرد: خواندن دعاهایی نظیر «اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْفَانِیَهِ…» و «اللَّهُمَّ ارْحَمْ غُرْبَتَهُ…» از حضرت علی(ع) و امام صادق(ع) نقل شده است که مضمون مشترک آنها طلب رحمت، آرامش و رهایی از وحشت و تنهایی برای درگذشتگان است.
رضایی گفت: در حقیقت، هرکس این دعاها را با نیت خالص در کنار مزار مؤمنی بخواند، نه تنها به روح او آرامش میرساند، بلکه خود نیز از آرامش روحی و قرب الهی بهرهمند خواهد شد.
این کارشناس مذهبی در ادامه افزود: بر اساس روایت سید بن طاووس در مصباح الزائر، زیارت اهل ایمان بهتر است روز پنجشنبه انجام شود. در این روز فرشتگان به زمین فرود میآیند و دعاهای مؤمنان را بر آستان الهی میبرند. ازاینرو پنجشنبه آخر سال، بهترین فرصت برای پاکسازی دل و تجدید پیمان با خداوند و گذشتگان است.
رضایی همچنین در خصوص آداب حضور در آرامستانها گفت: زیارت باید با آرامش، تفکر و رعایت حرمت مکان انجام شود. از رفتارهایی که رنگ تظاهر یا بیاحترامی دارند، باید پرهیز کرد. سفارش شده است هنگام ورود، ابتدا سلام و دعای خاصی بخوانیم و سپس با نیتی خالص و تواضع دل، فاتحهای نثار روح درگذشتگان کنیم.
وی با تأکید بر جنبه تربیتی این آیینها خاطرنشان کرد: حضور در آرامستان و یاد مرگ، انسان را از غفلت و دلبستگیهای ناپایدار دنیوی دور میسازد. قرآن کریم بارها به تذکر مرگ و توجه به سرای آخرت اشاره کرده است و اهلبیت(ع) نیز تأکید داشتند که مؤمنان، با زیارت اموات نهتنها آنان را یاد کنند، بلکه از آنان عبرت بگیرند و مسیر حق را روشنتر ببینند.
رضایی در ادامه بیان کرد: این سنت آیینی تنها جنبه فردی ندارد، بلکه جلوهای از همبستگی اجتماعی و مذهبی جامعه اسلامی است. در پنجشنبه پایانی سال، مردم با حضور جمعی در آرامستانها، ضمن فاتحهخوانی و قرائت دعا، به نوعی یادآوری میکنند که مرگ پایان زندگی نیست، بلکه آغاز مسیری جاودانه است.
وی افزود: در این روز خانوادهها با نثار گل و شمع، یاد عزیزان خود را زنده نگه میدارند و از خداوند میخواهند تا روح آنان را در نعمت و آرامش قرار دهد.
آیین حضور در آرامستان و زیارت اهل قبور، فرصتی معنوی برای پالایش درون، توجه به آخرت و آشتی با ارزشهای انسانی است. توصیه میشود مردم پنجشنبه آخر سال را تنها به زیارت ظاهری محدود نکنند، بلکه آن را بهانهای برای دعا، گذشت، بخشش و بازنگری در رفتار و باورهای خود قرار دهند. اگر این سنت با آگاهی و نیت خالص برگزار شود، نه تنها موجب آرامش روح درگذشتگان، بلکه مایه صفای دل زندگان و دوام پیوند میان نسلها خواهد بود.
این کارشناس مذهبی در پایان گفت: روح این آیین در دعا و تفکر نهفته است؛ دعای خیر برای آنان که رفتهاند و اندیشهای عمیق برای آنان که هنوز فرصت دارند مسیر زندگی را به سوی خیر، صداقت و بندگی خالصانه ادامه دهند.
شاید همین احساس مشترک است که پنجشنبه آخر سال را از دیگر روزها متمایز میکند. در این روز، بوی اسپند و صلوات در فضا میپیچد، گلهای تازه بر سنگهای مرمر مینشینند و شمعهایی که روشن میشوند، نشانه استمرار عشق و پیوند میان جهان خاکی و افلاک است. همه این آیینها، در واقع تلاشی برای بخشش، آرامش و یادآوری است؛ یادآوری این حقیقت که زندگی تنها در مرز زمان محدود نمیشود و کسانی که روزی در کنار ما بودند، هنوز از یاد دلها نرفتهاند.
انتهای پیام
