رسانهها بهعنوان یکی از مهمترین نهادهای تأثیرگذار در شکلدهی به افکار عمومی، نقش تعیینکنندهای در بازنمایی جایگاه اجتماعی گروههای مختلف جامعه دارند. در این میان، زنان بهعنوان نیمی از جمعیت ایران، همواره یکی از محورهای مهم در سیاستگذاریهای رسانهای، تولید محتوا و تحلیلهای اجتماعی بودهاند. بررسی جایگاه زنان در رسانههای مکتوب و تصویری ایران نشان میدهد که این موضوع در دهههای اخیر دچار تغییرات و تحولات قابل توجهی شده است. از حضور زنان بهعنوان خبرنگار، مجری و مدیر رسانهای گرفته تا نحوه بازنمایی آنان در برنامهها، فیلمها و گزارشهای خبری، همگی نشاندهنده روندی پیچیده و چندلایه در تعامل میان رسانه و جامعه هستند.
تاریخچه حضور زنان در رسانههای ایران
حضور زنان در رسانههای ایران پیشینهای نسبتاً طولانی دارد. در دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی، نخستین نشریات ویژه زنان منتشر شد. نشریاتی مانند «دانش»، «شکوفه» و «زبان زنان» از جمله اولین رسانههایی بودند که با مدیریت یا مشارکت زنان منتشر شدند. این نشریات بیشتر بر موضوعاتی همچون آموزش، بهداشت، حقوق زنان و نقش آنان در خانواده تمرکز داشتند.
در دهههای بعد، با گسترش مطبوعات و شکلگیری رسانههای مدرن، زنان بهتدریج وارد حرفه روزنامهنگاری شدند. با این حال، حضور آنان تا مدتها محدود بود و بیشتر در حوزههای فرهنگی، اجتماعی و خانوادگی فعالیت میکردند. پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، ساختار رسانهای کشور دچار تغییرات گسترده شد. در این دوره، رسانهها تحت نظارت بیشتری قرار گرفتند، اما در عین حال فرصتهایی نیز برای حضور زنان در عرصههای مختلف رسانهای ایجاد شد.
قدسی بیات عضو هیئت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی در گفتوگو با ایسنا درباره جایگاه زنان در رسانههای مکتوب و تصویری ایران گفت: در حوزه رسانههای مکتوب، زنان نقشهای متعددی ایفا میکنند؛ از خبرنگاری و گزارشنویسی گرفته تا سردبیری و مدیریت رسانه در بسیاری از روزنامهها و مجلات ایران، خبرنگاران زن در بخشهای اجتماعی، فرهنگی، علمی و حتی اقتصادی فعالیت دارند. برخی از روزنامهها نیز صفحات ویژهای برای مسائل زنان و خانواده اختصاص دادهاند.
وی ادامه داد: در دهههای اخیر، حضور زنان در تحریریه روزنامهها افزایش یافته است. بسیاری از خبرنگاران زن توانستهاند با تولید گزارشهای تحقیقی و تحلیلهای اجتماعی، جایگاه حرفهای قابل توجهی در رسانهها به دست آورند. علاوه بر این، برخی از زنان بهعنوان سردبیر یا مدیرمسئول نشریات نیز فعالیت میکنند که نشاندهنده رشد نقش مدیریتی زنان در عرصه رسانههای مکتوب است.
عضو هیئت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی بیان کرد: با این حال هنوز چالشهایی در این حوزه وجود دارد. یکی از مهمترین این چالشها، محدود بودن حضور زنان در بخشهای سیاسی و مدیریتی رسانههاست. در حالی که زنان در بخشهای اجتماعی و فرهنگی حضور پررنگی دارند، در حوزههای خبری مرتبط با سیاست و قدرت کمتر دیده میشوند.
بیات تصریح کرد: رسانههای مکتوب میتوانند نقش مهمی در تغییر نگرشهای اجتماعی نسبت به زنان ایفا کنند. ارائه الگوهای موفق از زنان در حوزههای مختلف علمی، اقتصادی و اجتماعی میتواند به تقویت اعتمادبهنفس و مشارکت اجتماعی زنان کمک کند.
زنان در رسانههای تصویری
وی درباره جایگاه زنان در رسانههای تصویری گفت: در این نوع رسانهها بهویژه تلویزیون و سینما، تأثیر گستردهتری بر افکار عمومی دارند. در ایران، سازمان صدا و سیما بهعنوان مهمترین رسانه تصویری رسمی، نقش مهمی در بازنمایی زنان ایفا میکند. زنان در تلویزیون ایران در قالبهای مختلفی از جمله مجری، خبرنگار، بازیگر و کارشناس حضور دارند.
عضو هیئت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی تصریح کرد: در بخش خبری، حضور زنان بهعنوان گوینده خبر یا خبرنگار نسبتاً قابل توجه است. بسیاری از برنامههای خبری از مجریان زن استفاده میکنند و خبرنگاران زن نیز در تهیه گزارشهای اجتماعی، فرهنگی و حتی برخی گزارشهای میدانی نقش دارند.
وی یادآور شد: در حوزه برنامههای تلویزیونی، زنان اغلب در برنامههای خانوادگی، آموزشی و فرهنگی نقش پررنگی دارند. برنامههایی که به موضوعاتی مانند سلامت خانواده، تربیت فرزند و سبک زندگی میپردازند، معمولاً با حضور مجریان یا کارشناسان زن همراه هستند.
بازنمایی زنان در سینما و سریالها
بیات یکی از مهمترین عرصههای رسانه تصویری، سینما و مجموعههای تلویزیونی دانست و عنوان کرد: در این حوزه، نحوه تصویرسازی از زنان میتواند تأثیر قابل توجهی بر نگرش جامعه داشته باشد. در بسیاری از فیلمها و سریالهای ایرانی، زنان در نقشهای محوری حضور دارند و داستانها حول محور زندگی، مشکلات و روابط آنان شکل میگیرد.
وی معتقد است که تصویر ارائهشده از زنان در برخی آثار هنوز کلیشهای است. برای مثال، زنان گاهی در نقشهای محدود و تکراری مانند زن خانهدار، مادر فداکار یا شخصیت وابسته به مردان به تصویر کشیده میشوند. در مقابل، فیلمسازان و سریالسازان دیگری تلاش کردهاند شخصیتهای زن مستقل، تحصیلکرده و فعال در جامعه را به نمایش بگذارند.
نقش زنان در مدیریت رسانه
عضو هیئت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی یکی از شاخصهای مهم در سنجش جایگاه زنان در رسانهها، میزان حضور آنان در سطوح مدیریتی دانست و بیان کرد: در ایران، هرچند زنان در سالهای اخیر توانستهاند در برخی رسانهها به سمتهای مدیریتی دست یابند، اما هنوز سهم آنان در مدیریت کلان رسانهها محدود است.
وی ادامه داد: در برخی خبرگزاریها، نشریات و شرکتهای تولید محتوا، زنان بهعنوان مدیرمسئول، سردبیر یا مدیر بخش فعالیت میکنند. این روند نشاندهنده تغییر تدریجی در نگاه به تواناییهای مدیریتی زنان است. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند که برای افزایش حضور زنان در مدیریت رسانهها، نیاز به سیاستگذاریهای حمایتی و ایجاد فرصتهای برابر وجود دارد.
چالشهای پیشروی زنان در رسانهها
بیات درباره چالشهای پیش رو زنان فعال در رسانههای ایران گفت: با چالشهای متعددی مواجه هستند. یکی از این چالشها، محدودیتهای ساختاری و فرهنگی است که گاهی مانع از حضور گستردهتر آنان در برخی حوزههای خبری میشود. همچنین، فشارهای کاری و شرایط سخت حرفه روزنامهنگاری میتواند برای بسیاری از زنان چالشبرانگیز باشد.
وی چالش دیگر را مسئله توازن میان مسئولیتهای خانوادگی و شغلی دانست و افزود: بسیاری از زنان خبرنگار و فعال رسانهای تلاش میکنند میان این دو حوزه تعادل برقرار کنند، اما این موضوع گاهی موجب محدود شدن فرصتهای حرفهای آنان میشود. علاوه بر این، گاهی کلیشههای جنسیتی میتوانند بر نحوه استخدام، ارتقا و حتی نوع وظایفی که به زنان سپرده میشود تأثیر بگذارند.
فرصتها و چشمانداز آینده
عضو هیئت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی عنوان کرد: با وجود چالشها، روندهای جدید در رسانههای ایران نشان میدهد که فرصتهای تازهای برای حضور زنان در حال شکلگیری است. گسترش رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی، امکان بیشتری برای فعالیت حرفهای زنان فراهم کرده است. بسیاری از خبرنگاران و تولیدکنندگان محتوای زن در فضای آنلاین فعالیت میکنند و مخاطبان گستردهای دارند. همچنین افزایش سطح تحصیلات زنان در رشتههای ارتباطات، روزنامهنگاری و رسانه موجب شده است که نسل جدیدی از زنان متخصص وارد این حوزه شوند. این موضوع میتواند در آینده به افزایش حضور زنان در سطوح حرفهای و مدیریتی رسانهها منجر شود.
وی تصریح کرد: رسانهها میتوانند با اتخاذ سیاستهای آگاهانه، نقش مهمی در ارتقای جایگاه زنان در جامعه ایفا کنند. ارائه تصویرهای متنوع و واقعی از زنان، حمایت از خبرنگاران و مدیران زن و ایجاد فرصتهای برابر میتواند به تحقق این هدف کمک کند.
بررسی جایگاه زنان در رسانههای مکتوب و تصویری ایران نشان میدهد که حضور آنان در این عرصه طی دهههای گذشته رشد قابل توجهی داشته است. زنان امروز در نقشهای مختلفی از جمله خبرنگار، مجری، بازیگر، کارشناس و حتی مدیر رسانهای فعالیت میکنند. با این حال، همچنان چالشهایی در زمینه بازنمایی عادلانه، دسترسی به فرصتهای مدیریتی و رفع کلیشههای جنسیتی وجود دارد.
آینده حضور زنان در رسانههای ایران تا حد زیادی به سیاستهای رسانهای، تحولات اجتماعی و گسترش فناوریهای ارتباطی بستگی دارد. اگر روند کنونی ادامه یابد و فرصتهای برابر بیشتری فراهم شود، میتوان انتظار داشت که زنان نقش پررنگتری در تولید و مدیریت محتوای رسانهای در ایران ایفا کنند و سهم بیشتری در شکلدهی به افکار عمومی داشته باشند.
انتهای پیام
