به گزارش ایسنا، معصومه نصیری ـ دبیرکل باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانهای یونسکو ـ ایران در یادداشتی با عنوان راهکارهای عملیاتی افزایش تابآوری رسانهای» در کشور و ارائه پنج مهارت عملی، توضیح میدهد که چگونه از یک مصرفکننده منفعل به شهروندی مقاوم در برابر پروپاگاندا تبدیل شویم.
متن یادداشت به شرح زیر است:
«در دنیای امروز، رسانهها نقشی بیبدیل در شکلدهی به افکار عمومی، تعیین جهتدهی گفتمانها و حتی تاثیرگذاری بر رفتار فردی و اجتماعی ایفا میکنند. از طریق قابهای خبری، روایتهای تصویری و تحلیلهای جهتدار، رسانهها قدرت آن را دارند که واقعیت را بسازند، ارزشها را ترویج دهند و چارچوبهای درک ما از جهان را تعیین کنند. این سلطه رسانهای، اگرچه فرصتهای بیشماری برای آگاهیبخشی و ارتباط فراهم میآورد، اما در عین حال، مخاطب را در معرض خطراتی چون دستکاری اطلاعات، یکسانسازی فرهنگی و کاهش توانایی تفکر مستقل قرار میدهد. در چنین شرایطی، پرسش از چگونگی مواجهه مخاطب با این سیل اطلاعات و حفظ استقلال فکری او، اهمیتی حیاتی مییابد و سخن از «تابآوری رسانهای» به میان میآید.
«تابآوری رسانهای» به توانایی یک جامعه یا فرد برای مقاومت، سازگاری و بازیابی در برابر اطلاعات نادرست، گمراهکننده یا مضر اشاره دارد. این مهم شامل مهارتهای تفکر انتقادی، سواد رسانهای و درک عمیق از نحوه عملکرد رسانهها است. در دنیای امروز که اطلاعات به سرعت منتشر میشود، تابآوری رسانهای به افراد کمک میکند تا اخبار جعلی را تشخیص دهند، تبلیغات را بشناسند و از تاثیرات منفی کمپینهای اطلاعات نادرست در امان بمانند.
اهمیت تابآوری رسانهای برای یک جامعه بسیار زیاد است. جامعهای که از نظر رسانهای تابآور است، کمتر در معرض تفرقه و دوقطبی شدن ناشی از اطلاعات نادرست قرار میگیرد. این امر به تقویت اعتماد عمومی و امکان مشارکت آگاهانه شهروندان در مسائل اجتماعی و سیاسی کمک میکند. همچنین، تابآوری رسانهای به افراد قدرت میدهد تا خودشان تصمیمات آگاهانهتری بگیرند و از دستکاری اطلاعاتی جلوگیری کنند.
در واقع افزایش تابآوری رسانهای یعنی توانایی فرد یا جامعه برای مواجهه سالم، نقادانه و اثرگذار با پیامهای رسانهای؛ مثل خبر، شبکههای اجتماعی، تبلیغات، شایعهها و محتواهای دستکاری شده. در این رویکرد هدف این است که فرد تحت فشار ترس، خشم یا هیجان القا شده قرار نگیرد و تصمیمهای خود را بر پایه بررسی دقیقتر بگیرد.
اگر یک جامعه تابآوری رسانهای نداشته باشد، در برابر شایعات، اخبار جعلی و پیامهای گمراهکننده بسیار آسیبپذیر میشود. در چنین شرایطی، افراد بهراحتی تحت تاثیر روایتهای احساسی یا جهتدار قرار میگیرند و ممکن است بدون بررسی صحت اطلاعات، آنها را بپذیرند و بازنشر کنند. نتیجه این وضعیت، افزایش سردرگمی عمومی، کاهش اعتماد به رسانهها و نهادها، و در نهایت ایجاد شکاف، تنش و بیثباتی در جامعه است.
برای افزایش تابآوری رسانهای، میتوان پنج مهارت اصلی را تقویت کرد.
نخست «سواد تشخیص» است؛ یعنی بررسی منبع پیام، توجه به اینکه چه کسی پیام را منتشر کرده، با چه سابقهای و با چه منافعی. همچنین بهتر است نشانههای اعتبار مانند وجود سند و داده، لینک به منبع اولیه، شفافیت در روش و همپوشانی با چند منبع معتبر بررسی شود.
مهارت دوم «سواد تشکیکی» است؛ یعنی شک سالم نه بدبینی. قبل از باور یا اشتراک، باید پرسید آیا پیام صرفا یک ادعاست یا مدرک دارد، آیا متن کامل ارائه شده یا بخشی گزینشی است و آیا محتوا طوری نوشته شده که شما را سریعا و هیجانی وارد واکنش کند.
مهارت سوم «مدیریت هیجان» است. تابآوری رسانهای یعنی کنترل موج احساس قبل از تصمیم. وقتی یک خبر خیلی خشن، ترسناک یا تحریککننده میبینید، بهتر است ۳۰ دقیقه صبر کنید و یک بار دیگر هم بررسی انجام دهید یا به سراغ یک منبع دیگر بروید. برای خشم هم میتوان تمرین کرد که دقیقا مشخص کنید چه چیزی شما را ناراحت کرده و کدام بخش نیاز به بررسی دارد.
مهارت چهارم «مقاومت در برابر دستکاری» است. بسیاری از شایعهها با الگوهای رایج منتشر میشوند و بر بستر چهارگانه اهمیت، دربرگیری، ابهام و تناقضگویی منتشر میشوند و بشدت احساساتبرانگیز هستند.
مهارت پنجم «رفتار سالم رسانهای» است. این یعنی مصرف هدفمند: زمان مشخص برای دنبالکردن خبر، پرهیز از مصرف پیوسته و بیوقفه، دنبالکردن منابع متنوع و کیفیتمحور و محدود کردن بازنشر بدون بررسی، بهویژه در مواجهه با مطالب شوکآور.
حال سوال این است که چه باید کرد؟ برای راستیآزمایی سریع و عملی میتوان از یک چارچوب هفت سوالی استفاده کرد. ابتدا منبع اصلی را مشخص کنید، سپس تاریخ و زمینه را بررسی کنید تا معلوم شود محتوا قدیمی یا خارج از موضوع نباشد. بعد ببینید آیا مدرک اولیه وجود دارد یا فقط بازنشر است. همچنین بررسی کنید آیا ادعا قابل راستیآزمایی است و با چند منبع مستقل همپوشانی دارد یا خیر. سپس توجه کنید محتوا چه احساسی در شما ایجاد میکند و چرا.
در نهایت هم باید در نظر بگیرید اگر محتوا اشتباه باشد، آسیب و پیامدش برای چه کسی یا چه چیزی بیشتر خواهد بود. اگر به چند سوال کلیدی پاسخ روشن داده نشود، بهتر است محتوا اشتراکگذاری نشود و فقط به شکل «علامت سوال» نگه داشته شود تا بعدا بررسی دقیقتری انجام شود.
در روند روزمره مواجهه با انواع محتواها نیز قانون «اشتراک تاخیری» برای مطالب شوکآور یا بشدت احساساتبرانگیز بسیار موثر است؛ یعنی اول ذخیره کنید و بعد بررسی. داشتن فهرستی از منابع قابل اعتماد برای موضوعات مهم زندگیتان هم کیفیت تصمیمگیری را بالا میبرد. همچنین اگر نتوانید پیام را در دو جمله با زبان خودتان توضیح دهید، احتمال ابهام، دستکاری یا فریب وجود دارد. نهایتا دنبال کردن متن کامل به جای نسخههای بریده شده یا ویدئوهای کوتاه، از تحریف واقعیت جلوگیری میکند.
آنچه پس از این راهکارهای کوتاه و راهبردی دارای اهمیت و نیازمند تاکید موکد است این است که تابآوری رسانهای، توانایی ضروری برای شهروندان در عصر دیجیتال است که به آنها امکان میدهد تا با اطمینان و دقت از میان انبوه اطلاعات عبور کنند. این مهارت، فراتر از تشخیص اخبار جعلی، شامل درک عمیقتر از انگیزههای پشت تولید محتوا، شناسایی سوگیریها و در نهایت، مقاومت در برابر تلاشها برای دستکاری افکار و احساسات است. تقویت تابآوری رسانهای، مستلزم آموزش مستمر، ترویج تفکر انتقادی و ارتقای سواد رسانهای در تمام سطوح جامعه است تا اطمینان حاصل شود که هر فرد قادر به تبدیل شدن به مصرفکنندهای آگاه و فعال رسانهای باشد، نه صرفا یک دریافتکننده منفعل.
در نهایت، جامعهای که از تابآوری رسانهای بالایی برخوردار است، به طور قابل توجهی در برابر اطلاعات نادرست و پروپاگاندا مقاومتر است. این امر نه تنها به حفظ انسجام اجتماعی و دموکراتیک کمک میکند، بلکه به افراد این قدرت را میدهد که با اتکا به اطلاعات موثق، تصمیمات آگاهانهتری در زندگی شخصی و جمعی خود اتخاذ کنند. بنابراین، سرمایهگذاری بر تابآوری رسانهای، سرمایهگذاری بر سلامت عقلانی جامعه، تقویت بنیانهای آزادی بیان و تضمین آیندهای است که در آن حقیقت و آگاهی بر تاریکی جهل و گمراهی ناشی از دستکاریهای رسانهای پیروز شود و محلی برای جولان اخبار جعلی نیست.»
انتهای پیام
