پدیده بیابانی شدن که در امتداد مسئله کمبود آب و فرسایش خاک ایجاد شده از ترمزهای اساسی توسعه و از نگرانیهای مهم برای توسعه کشور طی دهههای آینده است.
کاهش منابع آب، فرسایش خاک، مهاجرت روستاییان و آسیب به زیستبومها از جمله پیامدهای منفی متعدد بیابان زایی در هر منطقه میتواند باشد و فعالیتهای بیابان زدایی و کشت گیاهان سازگار با شرایط بیابانی بهعنوان راهکاری پایدار، میتواند در مدیریت این پدیده و در ایجاد امنیت اراضی کشاورزی، تأسیسات و ساکنین از اهمیت بسزایی برخوردار باشد.
استان همدان یکی از جمله استانهایی بوده که ۱۰۴ هزار هکتار از اراضی این استان در شرف بیابانی شدن بوده و اداره کل منابع طبیعی استان در سنوات گذشته با اجرای عملیات بیابان زدایی بر آن است این اراضی را بار دیگر با مشارکت جوامع محلی احیا کند.
ایسنا در این گزارش به بررسی اینکه تاکنون کدام مناطق استان همدان در شرف بیابانزایی بوده و چه عملیاتهای اصلاحی برای اجرای پروژه بیابان زدایی در استان همدان انجام شده و جوامع محلی در این راستا چه نقشی میتوانند داشته باشند؟ پرداخته است.
رئیس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: ایران با دارا بودن ۲.۱ درصد خشکیهای جهان، ۴.۲ درصد پدیدههای بیابانی فاقد پوشش و ۸.۳ درصد مناطق بیابانی جهان را در خود جای داده است.
سعید الیاسی با اشاره به اینکه ۶۱ درصد از مساحت کشور در اقلیم خشک و فراخشک قرار دارد که ۱.۳ برابر درصد جهانی است، خاطرنشان کرد: در کشور ۵.۳۲ میلیون هکتار از اراضی در وضعیت بیابانی قرار دارد اما در تقسیمبندیهای اکوسیستمی ،۷.۴۳ میلیون هکتار از اراضی در زمره اکوسیستم بیابانیست.
وی گفت:چنین شرایطی باعث شده که بیش از ۲۰ درصد مساحت کشور را اراضی بیابانی تشکیل دهند که این گستره در سطح ۲۲ استان کشور پراکنده است.
وجود ۲۶ هزار هکتار اراضی بیابانی در همدان
رئیس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان از وجود ۲۶ هزار هکتار اراضی ملی بیابانی در این استان خبر داد و اظهار کرد: استان همدان دارای ۱۰۴ هزار هکتار اراضی بیابانی بوده که بر اساس مطالعات انجام شده از این میزان اراضی حدود ۲۶ هزار هکتار آن جز اراضی بیابانی ملی است.
وی خاطرنشان کرد: چهار شهرستان همدان، ملایر، کبودراهنگ و فامنین جز شهرستانهایی بوده که بیشترین اراضی بیابانی در این شهرستانها واقع شده و با پدیده بیابانزایی درگیر هستند و در صورت ادامه روند کنونی و عدم جلوگیری از عوامل ایجاد بیابان، بیشک مساحت بیشتری از اراضی کشاورزی و ملی استان درگیر خواهد شد
الیاسی با بیان اینکه در این بین عمدهترین این اراضی بیابانی به دشت قهاوند همدان اختصاص دارد، گفت: از جمله عوامل اصلی بروز پدیده بیابانزایی در استان میتوان به کاهش نزولات جوی، کاهش نفوذ پذیری خاک و افزایش تبخیر در اثر تخریب بافت خاک به دلیل افزایش املاح، مدیریت نامناسب و تخریب و تصرف اراضی، بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی، تبدیل مراتع به دیمزارها و عدم کنترل فرسایش، چرای بیرویه دام و عدم رعایت ظرفیت مراتع اشاره کرد.
الیاسی تصریح کرد: طی چند سال اخیر به منظور بیابانزدایی در عرصههای شهرستان کبودراهنگ، قسمتهایی از شهرستان ملایر، فامنین و بخش قهاوند شهرستان همدان تحت اجرای عملیاتهای اصلاحی قرار گرفته است.
رئیس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با بیان اینکه در سالجاری نیز برای احیا اراضی بیابانی ملی استان همدان ۶۰ هکتار عملیات آبیاری و مراقبت و عملیات بیولوژیکی سنواتی و ۵۰ هکتار عملیات بوته کاری و نهال کاری مصوب و هدفگذاری شده است، افزود: اجرای این پروژهها به اعتباری افزونبر ۲.۵ میلیارد تومان نیاز دارد که در صورت اختصاص اعتبار این برنامه اجرایی خواهد شد.
وی یادآور شد: سال گذشته نیز ۶۰ هکتار عملیات کاشت و مراقبت در اراضی ملی به منظور احیا این اراضی ملی بیابانی با انواع گونههای مقاوم به خشکی و کم آبی چون آتریپلکس، قرهداغ، سنجد انجام شده است.
الیاسی اضافه کرد: برخی اقدامات دیگر نیز به منظور مقابله با بیابانزایی را بدون اعتبار انجام دادیم که از جمله آن می توان به عملیات قرق در سطح ۳۰۰۰ هکتار و اجرای پروژه مدیریت چرا و کنترل پروانه چرای دام در سطح ۵۰۰۰ هکتار با مشارکت جوامع محلی اشاره کرد.
رئیس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با اشاره به اینکه مشارکت مردم در طرح های بیایانزدایی، موجب کاهش هزینهها و اجرای موثرتر آنها میشود، بیان کرد: یکی از عمدهترین مشکلات منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان در زمینه بیابانزدایی و احیای مراتع، وجود تراکم بالای دام و دامدار در عرصههای ملی و به تبع آن بروز مشکلات اجتماعی و عدم همکاری و مشارکت نکردن مردم در برخی از مناطق است.
الیاسی گفت: به نظر میرسد در صورتیکه تمامی عوامل اجرایی اعم از تخصیص لازم و به موقع اعتبارات، به کارگیری تعداد کافی کارشناسان متخصص در بخش بیابان و نیز کاشت و انتخاب گونههای مقاوم به خشکسالی و کم آبی مهیا شود این عوامل بتواند شرایط پوشش گیاهی را در آینده به مراتب بهبود بخشد و از ایجاد آنچه که به عنوان پدیده ریزگردها یاد میشود جلوگیری کند.
وی اضافه کرد: انجام فعالیتهای ترویجی و آموزشی بهطور قطع باعث ایجاد روحیه همکاری و همیاری در جوامع محلی با پروژه بیابانزدایی خواهد شد به شرطی که اجرای پروژه به نحوی صورت گیرد که عملاً مردم اثرات مثبت آن را در زندگی روزمره خود احساس کنند.
الیاسی اظهار کرد: اشتغال روستاییان به مشاغل کوچک خانگی و تغییر منبع درآمدی آنان و همچنین بالا رفتن سطح آگاهی و در نتیجه مشارکت در طرح های بیابان زدایی،کمک شایانی به جلوگیری از روند بیابان زایی در هر منطقه برخوردار خواهد بود.
۱۰ هزار هکتار ار اراضی کبودراهنگ در شرف بیابانی شدن
مدیر اداره منابع طبیعی و آبخیزداری کبودراهنگ نیز به ایسنا گفت:با توجه به خشکسالیهای متوالی چند سال اخیر و به دلیل عدم رعایت تناوب کشت و عدم رعایت ورود دام مجاز به مراتع این عوامل موجب شده تا مراتع شهرستان رفته رفته به سمت بیابانی شدن پیش برود.
ابوالقاسم علی وردی با بیان اینکه با چنین روندی در حال حاضر ۱۰ هزار هکتار از اراضی شهرستان در شرف بیابانی شدن است، ادامه داد:در همین رابطه روستاهایی چون گندهجین،شاوه و خانآباد به دلیل بیابانی شدن به کانونهای ریزگرد تبدیل شده بودند و ریزگردهای موجود در این کانونها طوری بود که حتی به دلیل کاهش دید ، بر روی پروازهای نظامی هم تاثیر گذاشته بود.
وی افزود: اداره منابع طبیعی شهرستان بر اساس وظایف سازمانی خود اجرای عملیات بیابان زدایی را در حال اجرا دارد که در همین رابطه از سال ۹۷ تاکنون ۵۰۰ هکتار پروژه بیابان زدایی در سطح اراضی شهرستان انجام شده است.
علی وردی با اشاره به اجرای عملیات بیابان زدایی در اراضی بیابانی این شهرستان از سال ۹۷ تاکنون با کشت گیاهان مقاوم به خشکسالی چون آترپپلکس و داغداغان در روستاهای شاوه ،گندهجین و خانآباد، تصریح کرد: سال گذشته نیز عملیات بیابان زدایی با کشت گونه های گیاهی آترپپلکس و داغداغان در پلاکهای روستاهایی چون رامیشان و روعان انجام شد که امسال نیز مراقبت از بوتههای کشت شده فوق با تداوم این عملیات جز برنامه خواهد بود.
وی ادامه داد: در روستای شاوه با توجه به اجرای عملیات بیابان زدایی و قرق اراضی بیابان زدایی شده، امسال به صورت آزمایشی ۱۰۰۰ بوته، گونه گیاهی کاپاریس در این روستا کشت کردیم که در صورت نتیجه بخش بودن آن ، در سال آینده نسبت به توسعه این گونه گیاهی در این روستا و نیز در اراضی بیابانی اقدام خواهیم داشت تا در زمان قرق ،منبع درآمد خوبی برای اهالی روستاهای هدف در اجرای عملیات بیابانزدایی باشد.
علی وردی گفت:کشت کاپاریس (شپله) مزایای اقتصادی، زیستمحیطی و دارویی متعددی دارد که از جمله این مزایا میتوان به قابلیت رشد در شرایط سخت آب و هوایی، ارزش غذایی و دارویی بالای محصولات آن و نقش آن در بیابانزدایی اشاره کرد.
وی با اشاره به نقش مهم جوامع محلی در بحث عملیات بیابانزدایی، اظهار کرد: در ابتدای اجرای طرح عملیات بیابان زدایی در شهرستان اهالی روستا به دلیل عدم آشنایی با طرح فوق، با اجرای این طرح مخالفت میکردند اما خوشبختانه با آموزشهای واحد ترویج اداره منابع طبیعی به اهالی روستا و نیز با همکاری خوب دهیاران و شورا، اهالی روستاها دیگر استقبال و مشارکت خوبی برای اجرای پروژه بیابان زدایی دارند و قرق منطقه مورد نظر را به خوبی رعایت میکنند و معتقدند اجرای این پروژه از نقش موثری در کاهش ریزگردها در روستای آنان داشته است.
علی وردی اضافه کرد: آموزش مردم محلی برای استفاده صحیح در بهرهبرداری از مراتع و تبیین نقش حفاظتی آنان در حفاظت از عرصه منابع طبیعی و فرهنگ سازی جوامع محلی در این رابطه امری ضروری بوده که در کنار عملیات های بیابان زدایی نباید آز آن غافل شد بلکه باید مشارکت جوامع محلی را نیز به کمک طلبید.
۱۲ روستای فامنین متأثر از بیابانزایی
مدیر اداره منابع طبیعی و آبخیزداری فامنین هم در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: شهرستان فامنین دارای ۱۶ هزار هکتار اراضی بیابانی بوده که این میزان اراضی بیابانی ۱۲ روستای شهرستان از جملهنگارخاتون،فیضآباد،جهانآباد،ابراهیمآباد،نصیرآباد،خوشآباد،امامزاده پیرنهان،زرقان را تحت تأثیر خود قرار داده است.
حسن زبرجدی افزود:منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان در راستای احیا این میزان سطح اراضی بیابانی اجرای پروژه بیابان زدایی را در دست انجام دارد .
وی با بیان اینکه در همین رابطه در سال ۹۷ و ۹۸ اقداماتی برای بیابان زدایی اراضی بیابانی شهرستان انجام گرفته است، گفت: تا حدودی برای اجرای این طرح مشکلات تنشهای اجتماعی در روستاهای فوق حاکم بوده که اجازه اقدام برای اجرای طرح و پروژههای بیابان زدایی از جمله کشت آترپپلکس را نمیدهند و مقاومت میکنند، گمان آنان بر این است که با کشت این گونههای گیاهی قصد بر تصرف اراضی آنان را داریم.
زبرجدی با بیان اینکه تاکنون در سطح ۳۰۰ هکتار از اراضی بیابانی شهرستان طرح بیابان زدایی اجرا شده است، ادامه داد: در سال جاری نیز در سطح ۲۵ هکتار از اراضی بیابانی روستاهای ابراهیمآباد و جهانآباد اجرای طرح احیا و بیابان زدایی اراضی بیابانی را جز برنامه خواهیم داشت.
وی خاطر نشان کرد: در سال گذشته در راستای کنترل سرعت باد به عنوان احداث بادشکن زنده برای روستاهای بیابانی نهال سنجد تولید و در هفته منابع طبیعی بین آنان توزیع شد که در حاشیه زمینهای کشاورزی خود کشت کنند که این امر از نقش موثری در احیا و بیابان زدایی بخشی از اراضی بیابانی شهرستان برخوردار بوده است.
زبرجدی بیان کرد: در سال ۹۷ و ۹۸ در یکی از روستاهای شهرستان ۲۰۰ هکتار طرح بیابان زدایی با کشت آترپپلکس انجام دادیم و برای دو سال این اراضی قرق شد اما متاسفانه به دلیل عدم همکاری و مشارکت مردم به دلیل چرای بیرویه دام به نتیجه لازم برای احیا اراضی بیابانی نرسیدیم.
وی با اشاره به توزیع ۵۰۰۰ اصله نهال سنجد بین بهرهبرداران در روستاهای موسی بیگ و امامزاده پیرنهان طی سال گذشته به منظور کشت در حاشیه اراضی کشاورزی ،ادامه داد: با وجود اراضی مسطح و هموار و سرعت بادی که شهرستان فامنین وجود دارد به طور قطع کشت نهال از نقش مثبتی در حفظ اراضی کشاورزی از سرعت باد برخوردار خواهد بود که در این رابطه منابع طبیعی نهال لازم و مورد نیاز کشاورزان را در صورت همکاری تأمین میکند.
وی گفت: علاوه بر طرحهای فوق ،در سنوات گذشته حدود ۱۰۰ هکتار از مراتع کوهستانی مربوط به اراضی ملی سطح شهرستان کشت گیاهان دارویی از جمله خارمریم و موسیر انجام شده است.
زبرجدی با اشاره به نقش مؤثر فرهنگ سازی برای ارتقا همکاری جوامع محلی برای تداوم اجرای طرح بیابان زدایی خاطر نشان کرد: توزیع برشور،کلاسهای آموزشی ، استفاده از ظرفیت رسانهها ،پیام های آموزشی در فضای مجازی هر یک میتواند نقش بسزایی برای ارتقا همکاری جوامع محلی برای همکاری در طرح ییابان زدایی داشته باشد که امری ضروری برای این طرح مهم به شمار میرود.
زبرجدی ادامه داد:از آنجایی که جوامع محلی و روستاییان اولین بهره برداران از منابع طبیعی به صورت مستقیم هستند، برای همین آگاهی و آموزش این قشر به عنوان متولیان اصلی، در احیای منابع طبیعی و جلوگیری از پدیده بیابان زایی تاثیر مستقیم دارد.
وی مهمترین راهکار مقابله با بیابان زایی را توسعه پایدارو توانمندی جوامع محلی دانست و گفت: توسعه پایدارمحقق نمی شود مگر اینکه سه جنبه محیط، جامعه و اقتصاد به صورت هماهنگ رشد داشته باشد.
به گزارش ایسنا، اشتغال روستاییان به مشاغل کوچک خانگی و تغییر منبع درآمدی آنان و همچنین بالا رفتن سطح آگاهی و در نتیجه مشارکت در طرح های بیابان زدایی،کمک شایانی به جلوگیری از روند بیابان زایی در هر منطقه برخوردار خواهد بود که نباید از این مشارکت غافل شد ضمن اینکه مشارکت مردم در طرح های بیایانزدایی، موجب کاهش هزینهها و اجرای موثرتر طرح میشود.
انتهایپیام
