فائزه جواهری در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: قزوین از گذشتههای دور در زمینه انواع هنرهای سنتی، هنرمندان زیادی را در خود پرورش داده است، در زمینه فرش دستبافت نیز در زمانی که قزوین پایتخت دولت صفویان بود، هنرمندان زیادی در کارگاههای سلطنتی این شهر مشغول به فعالیت بودند و بهویژه در اواخر صفویه، علاوه بر تولیداتی که برای دربار صفویه داشتند، برای بیرون از دربار نیز تولیداتی داشتند.
وی ادامه داد: فرشی متعلق به دوران صفویه داریم که در موزه متروپولیتن نگهداری میشود؛ این فرش در قزوین بافته شده است.
رئیس اداره بازاریابی و حمایت از تولید ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قزوین عنوان کرد: پس از این دوران نیز کارگاههای متعددی در قزوین برپا بوده است، اگر بخواهیم دورهای از فرش قزوین را مطرح کنیم که در آن دوره بیشتر صادرات فرش اتفاق افتاده و این هنر رونق پررنگتری داشته است، میتوان به دوره پهلوی اول اشاره کرد؛ در آن دوران کارخانههای اعتماد، سلامت و کارگاههای کوچکی در شهر قزوین برپا شدند.
این دکترای پژوهش هنر بیان کرد: در دوران پهلوی اول تا قبل از جنگ جهانی دوم، این کارخانهها تولیدات فراوانی داشتند و کارگاههای دیگری هم در قزوین بهصورت متمرکز فرشهایی را تولید میکردند که به آمریکا و آلمان صادر میشد، این فرشها با وجود اینکه شباهتهایی به فرشهای کاشان داشتند، اما یکی از ویژگیهایشان این بود که مواد اولیه مرغوب با رنگرزی طبیعی(شامل گیاهی و معدنی) در آنها استفاده میشد، فرشها گوشتیتر بودند و در ابعاد متفاوت و متنوعتری تولید میشدند، بین ۴۰ تا ۶۰ رج بودند و بهدلیل باغستان سنتی و درختان پستهای که در قزوین وجود داشت، در نقشه این فرشها از گل پسته استفاده میشد و به همین دلیل طرفداران بیشتری داشت.
جواهری خاطرنشان کرد: گل پسته، فندق یا گیاهان دیگری مانند گلهای خوشهای، انواع نقوش لچک ترنج، قابقابی، واگیره، طرحهای گردان، گل فرنگ و نقشهای گلدانی را در فرشهای قزوین میتوان دید.
وی ضمن تأکید بر اینکه برخی از این دستبافتهها اکنون نیز نزد تجار و کلکسیونرهای قزوین و شهرهای دیگر نگهداری میشود، افزود: این فرشها از قالیچه و ابعاد کوچک تا ابعاد بزرگ را شامل میشود؛ یعنی گاهی ممکن بود این فرشها ۱۴ متری یا ۱۶ متری یا در ابعادی بافته شوند که لزوماً جزو ابعاد استاندارد فرش ایرانی نباشند، از سوی دیگر از نوعی رنگ آبی در این فرشها استفاده میشد که شاید این رنگ را در فرشهای استانهای دیگر کمتر بتوان مشاهده کرد.
این مدرس دانشگاه تصریح کرد: البته نقوش فرش ایرانی در مناطق مختلف ایران شباهتهایی نیز با یکدیگر دارند، چرا که تعدادی از بافندهها یا طراحان از شهرها و استانهای دیگر در یک شهر یا استان گرد هم میآمدند و یک فرش را تولید میکردند، بنابراین با توجه به طرز فکر، فرهنگ و هنر آن بافندهها، این شباهتها اتفاق میافتاد.
وی اظهار کرد: رنگ متن فرشها اغلب لاکی، سورمهای و رنگهای تیره بوده است، اما در تعداد محدودی از فرشها رنگ کرم هم برای زمینه دیده میشود.
جواهری ادامه داد: این فرشها نقشههای متفاوتی داشتهاند، اکنون تعدادی از این نقشهها در مخزن موزه شهر قزوین نگهداری میشود، اما بهدلیل رخ دادن جنگ جهانی دوم و اینکه تعدادی از سرمایهگذاران این حوزه به کشورهایی مانند روسیه تبعید شدند، در آن دوران فرشبافی دچار رکود شد، درگیر بودن آمریکا و آلمان در این جنگ نیز باعث شد صادرات فرش بهویژه به آلمان کاهش پیدا کند.
وی عنوان کرد: از سوی دیگر قدرت خرید مردم هم پایین آمده بود، بنابراین کارخانهداران دچار مشکل شدند و تولیداتشان را کاهش دادند، البته چند سال بعد تلاش شد کارخانههای اعتماد و سلامت مجدداً سرپا شوند، آنان تعدادی از بافندگان و طراحان را گرد هم آورده و کار را شروع کنند، اما دوام زیادی نیاوردند.
رئیس اداره بازاریابی و حمایت از تولید ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قزوین اظهار کرد: تعدادی از فرشهایی که در همان سالها در قزوین بافته شد، قالیچههای کاملاً سفارشی بود، یعنی برای روی مزار اشخاص بافته شده بود، بهعنوان مثال دو قالیچه در مخزن امامزاده حسین(ع) نگهداری میشد که قبلاً روی مزار دو تن از افراد سرشناس قزوین پهن بود.
وی بیان کرد: یکی از این فرشها متنهای دعاگونهای بهصورت کتیبه با طرح لچک ترنج داشت، به این دلیل که این فرشها در اثر شرایط جوی و محیطی دچار مشکل نشوند، بعدها به مخزن امامزاده حسین(ع) منتقل شدند، طبیعتاً سفارشهای دیگری هم در این حوزه بوده است، مانند سفارشهایی که برای کاخهای زمان پهلوی بافته شده بود.
جواهری خاطرنشان کرد: تولیدات فرش قزوین محدود به فرشهای شهری نمیشود، فرشهای روستایی بسیار متنوعی در روستاهای قزوین تولید میشود که از سالها پیش در حال تولید بود، با توجه به اینکه ما در این منطقه اقوام مختلفی اعم از ترک، کرد، لر، تات و طوایف مختلف را داریم، به همین دلیل تنوع فرش روستایی در این منطقه زیاد است، از سوی دیگر با توجه به اینکه فرشهای روستایی رجهای پایینتر، نقشهای سادهتر و قیمت مناسبتری دارند، ارزش افزوده بالاتر و فروش مناسبتری دارند.
وی افزود: در شهر قزوین خیلی از کارگاههایی که فرش تولید میکنند ممکن است نقشه استانها یا مناطق دیگر را ببافند، اما فرشهای روستایی بر اساس فرهنگ آن منطقه بهصورت سینهبهسینه انتقال پیدا کرده است، چون بافندگان روستایی متکی به نقشه نیستند و در بسیاری مواقع از روی فرشهایی که از قبل داشتهاند و یا به صورت ذهنی میبافند، بنابراین میتوانند با سرعت عمل بالاتر و البته هزینه پایینتری فرش را تولید کنند، به خصوص اینکه خیلی وقتها حتی رنگرزی مواد اولیه و پشم و مرینوس مورد استفاده در خود منطقه و از مواد اولیه در دسترس تهیه میشود.
این مسئول تأکید کرد: بسیاری از مواد طبیعی رنگزایی که در منطقه وجود دارد، برای تولید نخهای مورد نیاز در فرش کاملاً مفید و مورد استفاده است و استفاده از آنها باعث میشود رنگهای طبیعی بهدست آید، این طبیعی بودن رنگرزی مواد اولیه به بالا رفتن کیفیت متریال مورد استفاده در فرشهای شهری و روستایی کمک میکند.
جواهری بیان کرد: در گذشته در شرکتهای فرش که در قزوین فرشبافی میکردند، پروسه کامل رنگرزی الیاف، نقشهکشی، بافت، پرداخت، فروش و عرضه در خود کارگاه انجام میشده است، اکنون نیز در بسیاری از مناطق روستایی، درست است که برخی تولیدکنندگان مواد اولیه آماده تهیه میکنند، اما هنوز در برخی از قسمتها رنگرزی الیاف، بافت و پرداخت کاملاً بهصورت سنتی و دستی انجام میشود.
احیای فرش قزوین؛ ضرورت توجه به سلیقه امروز
وی در خصوص احیای فرش قزوین عنوان کرد: اگر قرار باشد احیای فرش بهصورت کاملاً اصولی اتفاق بیفتد، باید سلیقه مخاطب امروز مدنظر قرار بگیرد؛ اینکه چه رنگهای زمینهای برای منازل امروزی بیشتر کاربرد دارد؟ چه ابعاد و اندازههایی مورد استفاده خانوادههای امروزی است؟ آیا شلوغ یا خلوت بودن فرش میتواند در ذهن مخاطب تأثیر مثبت بگذارد و وی را ترغیب به خرید آن کند؟
این پژوهشگر فرش قزوین اظهار کرد: چند سال گذشته اتفاقاتی در زمینه احیای نقشههای فرش افتاد، بنده نقشه فرش را برگرفته از نقوش فرش قزوین طراحی کردم، اما با استفاده از رنگآمیزی جدید و با زمینههایی که خلوتتر بود، این اتفاق با حمایت جهاددانشگاهی رخ داد و فرش بافته شد، برای اینکه تولید آن بتواند ادامه پیدا کند و فرشهای بیشتری تولید شود که قابلیت خرید و فروش داشته باشند، این احتیاج به عوامل دیگری از قبیل مطالعه بازار، سرمایهگذاری مناسب، بازاریابی برای فرش داشت، همچنین باید اصالت فرش حفظ میشد تا اثری از فرش قزوین و شاخصه و ویژگیهای این فرش بماند، هر چند شاید تا حدودی مجبور به بروزرسانی بودیم، در این میان ممکن است تعدادی از فرشها نیز کاملاً بر اساس نقشه قدیمی بازبافی شوند، چرا که بازبافی نقشههای قدیمی هم مشتریان خاص خود را دارد.
انتهای پیام
