حجتالاسلام محمد حائری شیرازی پژوهشگر قرآن و حدیث در یادداشتی که به مناسبت روز مباهله در اختیار ایسنا قرار داده است، نوشت: واقعه مباهله یکی از درخشانترین و در عین حال مهم ترین رویدادهای تاریخ اسلام است که غالباً از منظر کلامی و اثبات حقانیت اهلبیت (ع) مورد بررسی قرار گرفته است. رویارویی پیامبر اعظم (ص) با هیئت بلندپایه مسیحیان نجران، در نگاه اول یک مناظره الهیاتی بر سر ماهیت حضرت عیسی (ع) و حقانیت رسالت پیامبر اسلام به نظر میرسد. اما با نگاهی دقیقتر و با رویکردی جامعهشناختی و فقه الحدیثی، این رویداد ابعاد بسیار گستردهتری مییابد. یکی از مهمترین و مغفولماندهترین این ابعاد، جایگاه اجتماعی زنان و نقش آنان در حساسترین بزنگاههای دیپلماتیک و عقیدتی است. دعوت قرآن به آوردن «نِسَاءَنَا» (زنانمان) و حضور بیبدیل حضرت فاطمه زهرا (س) به تنهایی در این میدان، پیامهای روشنی برای جامعه دیروز و امروز دارد.
شکستن ساختارهای جاهلی در دیپلماسی
در جوامع پیشااسلامی و حتی در بسیاری از تمدنهای باستانی، سیاست، دیپلماسی و تصمیمگیریهای کلان اجتماعی عرصهای کاملاً مردانه تلقی میشد. زنان غالباً در حاشیه قرار داشتند و نقش آنان به امور داخلی خانه محدود میگشت. در چنین بستری، هیئت مسیحیان نجران که از عالمان و بزرگان تشکیل شده بود، برای یک رویارویی تمامعیار عقیدتی به مدینه میآید.
هنگامی که گفتوگوها به بنبست میرسد و فرمان الهی برای «مباهله» (نفرین کردن یکدیگر تا خداوند دروغگو را عذاب کند) صادر میشود، انتظار طبیعی و عرفی آن زمان این بود که پیامبر (ص) با لشکری از جنگاوران، یا جمعی از ریشسفیدان و صحابه سرشناس پا به میدان بگذارد. اما آیه ۶۱ سوره آلعمران معادله را تغییر میدهد: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ...». حضور کلمه «نِسَاءَنَا» در این آیه، یک انقلاب اجتماعی خاموش اما بنیادین بود. پیامبر (ص) به جای استفاده از ابزارهای قدرت مادی، خانواده خود را به عنوان سرمایه اصلی و ضامن حقانیت خود به میدان میآورد و در این میان، زن (حضرت زهرا سلاماللهعلیها) به عنوان یکی از ارکان این ضمانت الهی معرفی میشود.
حضرت زهرا (س)؛ نماد دیپلماسی عقیدتی
حضور حضرت زهرا (س) در واقعه مباهله، حضوری تشریفاتی یا نمادینِ صرف نیست. در منطق مباهله، کسانی باید در میدان حاضر شوند که در بالاترین درجه از خلوص، ایمان و استجابت دعا قرار داشته باشند، زیرا قرار است دعای آنها سرنوشت حق و باطل را رقم بزند. انتخاب فاطمه زهرا (س) به عنوان مصداق منحصربهفرد «نِسَاءَنَا»، نشاندهنده آن است که زن طراز اسلام، نه تنها در تقوا و کمالات معنوی همپای پیامبر و امام خویش است، بلکه در عرصه دفاع اجتماعی از عقیده نیز نقشی محوری دارد.
این حضور، مفهوم «دیپلماسی عقیدتی» را بازتعریف میکند. در جایی که استدلالهای عقلی و کلامی پاسخگو نیست، جانمایه و اعتبار یک مکتب به میدان میآید. حضور یک زن جوان در خط مقدم این رویارویی، به طرف مقابل (مسیحیان نجران) نشان میدهد که اسلام، دینی نیست که زنان را در پستوهای جهل و حاشیهنشینی مخفی کند؛ بلکه زن در این مکتب، تکیهگاه حقانیت و شریک در بزرگترین رویدادهای سرنوشتساز امت است.
نقد حاشیهرانی زنان در پرتو مباهله
یکی از مهمترین ایدههای اجتماعی که از واقعه مباهله استخراج میشود، نقد نگاههای تقلیلگرایانه به جایگاه زن در جامعه است. در طول تاریخ، گاهی خوانشهای نادرست از متون دینی سبب شده تا مشارکت اجتماعی زنان محدود یا نفی شود. اما مباهله، به عنوان یک سنت قطعی و عملی از پیامبر (ص) که به صراحتِ نص قرآن تأیید شده است، خط بطلانی بر این نگاهها میکشد.
اگر مشارکت اجتماعی زن صرفاً به معنای حضور در مشاغل اقتصادی یا هیاهوهای سیاسیِ سطحی باشد، شاید بتوان بر آن نقدهایی وارد کرد؛ اما وقتی سخن از «مسئولیت اجتماعی» و «پاسداری از حقیقت» به میان میآید، مباهله نشان میدهد که زن نمیتواند و نباید بیتفاوت باشد. در این رویداد، خانواده به مثابه یک «واحد مسئول» عمل میکند و زن، هسته مرکزی این واحد است. پیامبر (ص) با آوردن دختر خود به میدان مباهله، به تمامی نسلها آموخت که در دفاع از کیان اسلام و در مواجهههای بزرگ تمدنی، مرد و زن شانه به شانه یکدیگر مسئولیت دارند.
اخلاق، اعتماد و سرمایه اجتماعی
جنبه دیگر حضور حضرت زهرا (س) در این واقعه، تأکید بر عنصر «صداقت» به عنوان بزرگترین سرمایه اجتماعی است. مباهله بر سر رسوا کردن «کاذبین» (دروغگویان) است. آوردن عزیزترین کسان، از جمله تکدختر پیامبر، عالیترین سطح از شفافیت و صداقت را به نمایش میگذارد. پیامبر (ص) با این کار به جامعه پیام میدهد که برای اثبات حقیقت، حاضر است از تمام هستی و خانواده خود مایه بگذارد. این رفتار، اعتماد عمومی را به شدت تقویت میکند.
زن در این صحنه، نماد پاکی و صداقتی است که جامعه میتواند به آن تکیه کند. حضور پررنگ حضرت فاطمه (س) به عنوان نماینده تمام زنان امت، این حقیقت را روشن میکند که زنان در ایجاد، حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی نقش بیبدیلی ایفا میکنند. جامعهای که زنان آن در عالیترین سطوح صدق و آگاهی قرار داشته باشند، در برابر هجمههای عقیدتی و فرهنگی بیمه خواهد بود.
با توجه به ابعاد ذکر شده، واقعه مباهله تنها یک خاطره درخشان در تقویم تاریخی مسلمانان نیست؛ بلکه یک «مانیفست اجتماعی» است. این رویداد به ما میآموزد که در مکتب اهلبیت (علیهمالسلام)، خانواده مهمترین نهاد برای مداخله در بحرانهای اجتماعی است و زنان، نه در حاشیه، که در متن و بطن مهمترین رویاروییهای فکری و دیپلماتیک قرار دارند.
حضور حضرت زهرا (س) در روز مباهله، الگویی ابدی از زن مسلمانی است که ضمن حفظ حریم و کرامت انسانی خویش، در برابر باطل سکوت نمیکند و با تمام وجودِ خود به عنوان ضامن حقانیت دین به میدان میآید. بازخوانی این واقعه با این نگاه، میتواند به اصلاح بسیاری از کژتابیهای فرهنگی در خصوص جایگاه زن کمک کرده و افقهای جدیدی از مشارکت مسئولانه، آگاهانه و عفیفانه زنان در عرصههای مختلف اجتماعی، فرهنگی و دیپلماتیک را پیش روی جوامع اسلامی بگشاید.
انتهای پیام
