این آیین نمایشی که قرنهاست در حافظه فرهنگی مردم خراسان جای دارد، نه تنها بازآفرینی واقعه کربلاست، بلکه بخشی از هویت مذهبی و تاریخی این دیار را نیز شکل داده است.
یک پژوهشگر آیینهای مذهبی، درباره تعزیه در خراسان رضوی طی ماه محرم، گفت: این آئین نه تنها یک نمایش مذهبی، بلکه عصارهای از تاریخ، هنر و ساختار اجتماعی است.
محمد ناصری در گفتوگو با ایسنا با استناد به سالها پژوهش میدانی در روستاها و شهرهای مختلف استان، اظهار کرد: ریشههای تعزیه در خراسان رضوی به دوران قاجار بازمیگردد، زمانی که این آیین از حالت روضهخوانی ساده خارج شده و به یک نمایش ساختاریافته تبدیل شد.
وی تأکید کرد: موقعیت جغرافیایی خراسان به عنوان دروازه شرق، باعث شد تا تعزیه در این منطقه تحت تأثیر تعاملات فرهنگی با آسیای میانه و مناطق همجوار قرار گیرد و رنگ و بویی متمایز از تعزیههای تهران و اصفهان پیدا کند.
این پژوهشگر آیینهای مذهبی، اظهار کرد: در شهرهای بزرگ خراسان مانند مشهد، نیشابور، سبزوار و کاشمر و برخی شهرهای دیگر، تعزیه دارای ساختاری کاملاً سازمان یافته و سلسله مراتبی است. در این شهرها، اجرای تعزیه بر اساس متون مکتوب و نمایشنامههای از پیش تعیین شده انجام میشود و بازیگران که اغلب از میان هنرمندان حرفهای یا علاقهمندان آموزش دیده انتخاب میشوند، دارای نقشهای تخصصی هستند.
ناصری در بخش مربوط به شهرها تأکید کرد: تعزیه شهری در این منطقه، بیشتر جنبهای نمایشی و بصری دارد و تأکید بر کیفیت صداپیشگی، لباسهای فاخر و صحنهآراییهای پیچیده است.
وی یادآوری کرد: در شهرهای خراسان، معمولاً تکیههای بزرگ و تاریخی کانونهای اصلی برگزاری این مراسم هستند و حمایت مالی از سوی خیرین و نهادهای مذهبی باعث میشود که این اجراها با هزینههای قابل توجه و در مقیاس وسیعی برگزار شوند.
این پژوهشگر آیینهای مذهبی، توضیح داد: تعزیه شهری در خراسان، سعی دارد با رعایت دقیق اصول ادبی و تاریخی، وقار و شأن واقعه عاشورا را حفظ کند و مخاطب شهری که انتظار یک نمایش حرفهای را دارد را راضی نگه دارد.
وی همچنین به نقش مباشر یا مدیر تعزیه در شهرها اشاره کرد و افزود: این فرد مسئولیت هماهنگی بین گروهها و مدیریت منابع را برعهده دارد و این امر باعث ایجاد نظم و انضباط خاصی در اجرای مراسم میشود که در تعزیههای روستایی کمتر دیده میشود.
ناصری همچنین در بررسی تعزیههای روستایی خراسان رضوی، گفت: تعزیههای روستایی کاملاً برخوردار از سادگی، صمیمیت و خودجوشی است.
وی اظهار کرد: در بسیاری از روستاهای استان، تعزیه فاقد متون مکتوب و نمایشنامههای از پیش نوشته شده است و تعزیهخوانان بر اساس حافظه جمعی، روایتهای شفاهی و الهامهای آنی از فضای معنوی ماه محرم، دست به اجرا میزنند.
ناصری تأکید کرد: این نوع تعزیه، بسیار منعطف است و تعزیهخوان میتواند با توجه به واکنشهای عاطفی تماشاگران، لحن و محتوای سخنرانی خود را تغییر دهد.
وی افزود: در روستاها، تعزیهخوانان لزوماً از نظر فنی آموزش ندیده نیستند، بلکه قدرت بیان، صدای رسا و توانایی درگیر کردن مخاطب، معیارهای اصلی انتخاب آنهاست.
این پژوهشگر آیینهای مذهبی، توضیح داد: استفاده از گویشهای محلی و لهجههای روستایی در تعزیههای خراسان، باعث میشود تا مخاطب احساس نزدیکی بیشتری به شخصیتهای نمایش داشته باشد و گویی وقایع کربلا در محله و روستای خود در حال وقوع است. این صمیمیت و بومیسازی، یکی از جذابترین جنبههای تعزیه روستایی در خراسان رضوی است که میتوان آن را تعزیه زنده و نفسگیر توصیف کرد.
وی ادامه داد: موسیقی تعزیه در خراسان، تحت تأثیر مقامهای محلی شرق ایران است. نالهها و آوازهای تعزیهخوانان در این استان، با استفاده از گامهای موسیقی سنتی خراسان، حالتی حزنانگیزتر و درونیتر پیدا میکند که با فضای غمبار ماه محرم کاملاً همسو است.
ناصری همچنین به نمادگرایی رنگها اشاره و اظهار کرد: اگرچه رنگ سبز برای دوستان و قرمز برای دشمنان در سراسر ایران مشترک است، اما در روستاهای خراسان، استفاده از رنگهای خاکی و لباسهای ساده روستایی برای شخصیتهای فرعی، نمادی از پیوند انسان با خاک و یادآوری فناپذیری است.
وی تأکید کرد: این سادگی در لباس و صحنه، باعث میشود تا توجه مخاطب بیشتر بر محتوا و پیام تعزیه متمرکز شود تا بر جلوههای بصری و تجملات.
ناصری اضافه کرد: در برخی روستاها، حتی از عناصر طبیعی مانند خاک صحنه یا استفاده از لباسهای روزمره برای شخصیتهای عامه، به عنوان ابزاری برای نزدیک کردن مخاطب به واقعیت نمایش استفاده میشود که این امر، تعزیه را از حالت نمایشی صرف خارج کرده و به آن بعدی رزمی و اجتماعی میبخشد.
وی در ادامه با بیان اینکه در خراسان رضوی، تعزیه عمدتاً در فضای باز یا در صحنهای وسیع حسینیهها اجرا میشود، گفت: باز بودن صحنه، باعث حذف مرز میان بازیگر و تماشاگر میشود و تماشاگر را به گونهای درگیر میکند که گویی خود بخشی از سپاهیان یا شاهدان واقعه است. این پدیده، به ویژه در تعزیههای روستایی که فاصله فیزیکی کمتری میان بازیگر و تماشاگر وجود دارد، بسیار محسوس است و تعزیه را به یک تجربه زیسته و معنوی تبدیل میکند.
ناصری در ادامه با اشاره به اهمیت مستندسازی و حفظ میراث تعزیهخوانی، گفت: بسیاری از تعزیههای قدیمی و منحصربهفرد در روستاهای خراسان، فاقد مستندات مکتوب یا ضبط شده هستند و با از بین رفتن نسل قدیم تعزیهخوانان، خطر فراموشی این گنجینهها را تهدید میکند.
وی با بیان اینکه اهتمام بیشتر نهادهای فرهنگی و پژوهشی برای ضبط و ثبت این آیینها به صورت ویدیویی و صوتی ضروری است، تأکید کرد: تعزیه خراسان رضوی، دارای گویشها، مقامهای موسیقایی و صحنهآراییهای خاص خود است که باید به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس کشور حفظ شود.
این پژوهشگر آیینهای مذهبی، بیان کرد: تعزیه در ماه محرم، صرفاً یک بازگویی تاریخی نیست، بلکه زنده نگه داشتن حال غریب است.
انتهای پیام
