رضا سلیماننوری در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه تعزیه تنها یک نمایش مذهبی نیست بلکه جلوهای از ارادت مردم به اهلبیت(ع)، بازتابی از باورهای دینی و بستری برای انتقال مفاهیم اعتقادی و فرهنگی به نسلهای مختلف به شمار میرود، اظهارکرد: این هنر آیینی همچون تابلویی است که در آن عشق، ایمان، حماسه، شعر، موسیقی و نمایش در هم آمیخته است و نمیتوان آن را صرفاً یک نمایش مذهبی یا روایتگری ساده دانست. این هنر کهن نهتنها قرنها در جان و زبان مردم ایران جاری بوده بلکه نقشی بیبدیل در شکلگیری تئاتر منظوم و حفظ موسیقی اصیل ایرانی ایفا کرده است.
وی با اشاره به اینکه در شکلگیری تعزیه، علاوه بر فرهنگ اسلامی و شیعی، برخی سنتها و آیینهای کهن ایرانی نیز تأثیرگذار بودهاند، افزود: رفتارهای آیینی مردم نیز همواره با اسطورهها، باورهای مقدس و خاطرههای جمعی پیوند خورده و هرچه به گذشته بازگردیم، عناصر اسطورهای و تقدسی در آنها پررنگتر میشود. از همین رو تعزیه را میتوان نمونهای از رفتارهای آیینی ـ نمایشی دانست که در طول زمان از آمیزش تاریخ، مذهب، افسانه و حافظه جمعی شکل گرفته است.
سلیماننوری ادامه داد: در بسیاری از مجالس تعزیه، رخدادهای تاریخی با عناصر اسطورهای و روایی درهم میآمیزند؛ به گونهای که گاه تمایز میان تاریخ و افسانه برای مخاطب دشوار میشود. همین ویژگی سبب شده است که تعزیه برای عموم مردم جذابیت و گیرایی ویژهای داشته باشد. برخی نیز معتقدند که این هنر آیینی، ادامه سنت شاهنامهخوانی در ایران است و نظم دراماتیک شاهنامه در دورههای بعد به درام مذهبی و شبیهخوانی تبدیل شده است. با این حال آنچه بهطور قطعی روشن است، ریشه داشتن تعزیه در آیینهای عزاداری محرم و دستهگردانیهای مذهبی است که پیشینه آن دستکم به دوران آلبویه بازمیگردد.
وی مهمترین هدف تعزیه را حفظ و گسترش شعائر دینی دانست و افزود: اگرچه انگیزههای مختلفی همچون ادای نذر، انجام عمل خیر، تلطیف روح، کسب اعتبار اجتماعی، نمایش توان مالی یا حتی سرگرمی میتواند در برگزاری تعزیه نقش داشته باشد اما هدف اصلی این هنر آیینی، آشنایی بیشتر مردم با معارف دینی و تقویت شعائر مذهبی است.
سلیماننوری با تأکید بر ظرفیت تعزیه در انتقال مفاهیم عاشورا به نسل جوان، خاطرنشان کرد: عاشورا از پرپیامترین رخدادهای جهان اسلام است و انتقال درست پیامهای آن اهمیت فراوانی دارد. نسل جدید کمتر با شیوههای سنتی مانند سخنرانی و روضه ارتباط برقرار میکند و بیش از گذشته به دنبال دریافت پیام از طریق تصویر و نمایش است. امروز، جهان باید کربلا را نه فقط بشنود بلکه آن را لمس کند و ببیند. تعزیه با بهرهگیری از نمایش، استعاره، موسیقی و روایت تصویری، این امکان را فراهم میکند که پیامهای عاشورا به شکلی عمیقتر در ذهن مخاطب نقش ببندد و زمینه همدلی و همراهی او با حقیقت عاشورا را فراهم سازد.
متن فاخر، بازیگر توانمند، مکان مناسب و امکانات؛ چهار مولفه یک تعزیه موفق
این پژوهشگر، مهمترین تفاوت تعزیه با سایر شیوههای روایت واقعه کربلا را دیداری و ملموس بودن آن دانست و گفت: برخلاف روضه یا سخنرانی که عموماً یکصدایی هستند، تعزیه ماهیتی چندصدایی دارد و از گفتوگو، موسیقی، شعر و حرکت بهره میبرد. همین ویژگی موجب میشود مخاطب ارتباط عمیقتری با روایت برقرار کند و خود را در متن حوادث احساس کند. اجرای موفق تعزیه نیز نیازمند چهار رکن اصلی شامل بازیگران توانمند، متن فاخر، مکان مناسب و امکانات لازم است که فقدان هر یک از این عوامل میتواند در انتقال پیام تعزیه خلل ایجاد کند.
وی ادامه داد: در گذشته هر گروه تعزیه زیر نظر فردی به نام «معینالبکا» فعالیت میکرد. این فرد مسئول تعیین نقشها، هدایت بازیگران، تنظیم صحنه و هماهنگی موسیقی بود و در واقع مدیریت کامل مجلس تعزیه را بر عهده داشت. در تکیههای بزرگ نیز افرادی با عنوان «ناظمالبکا» وظیفه تأمین لباسها، ساماندهی محیط اجرا و نظمبخشی به جایگاه تماشاگران را بر عهده داشتند.
سلیماننوری افزود: هنرمندان تعزیه معمولاً از کودکی و با ایفای نقش کودکان وارد این عرصه میشدند و به مرور زمان در نقشهای مختلف رشد میکردند. آنان بر اساس تواناییهای خود در گروههای زنانهخوان، موافقخوان یا مخالفخوان فعالیت میکردند. مخالفخوانان از تواناترین بازیگران تعزیه به شمار میرفتند، زیرا باید شخصیتهایی را به تصویر میکشیدند که از نظر فکری و اعتقادی با آنها فاصله داشتند.
وی درباره شیوه انتخاب نقشها، توضیح داد: تسلط بر متن، توانایی اجرا، سن، ویژگیهای ظاهری و گاه برخی سنتهای مردمی در تعیین نقشها مؤثر بود. تعزیهگردانها نقشهای مهمی همچون امامخوان یا شهادتخوان را به افرادی میسپردند که در میان مردم به دینداری، خوشنامی و اخلاق نیک شهرت داشتند. در برخی موارد نیز نذر مادران در انتخاب نقشهایی همچون حضرت قاسم(ع) یا حضرت علیاکبر(ع) تأثیرگذار بود.
این پژوهشگر، ویژگیهای یک تعزیهخوان موفق را شعردانی، درستخوانی، صدای خوش، آشنایی با موسیقی ایرانی، بداههپردازی، تیزهوشی و موقعشناسی عنوان کرد و گفت: برخورداری از این تواناییها به شبیهخوان کمک میکند تا نقش خود را با تأثیرگذاری بیشتری اجرا کند و ارتباط عاطفی عمیقتری با مخاطب برقرار سازد.
حضور ارزشمند، تاثیرگذار و برجسته موسیقی در آیین تعزیه
سلیماننوری در ادامه به نقش موسیقی در تعزیه پرداخت و اظهار کرد: تعزیه مجموعهای از هنرهاست و موسیقی یکی از مهمترین ارکان آن به شمار میرود. مرحوم روحالله خالقی در کتاب «تاریخ موسیقی ایران» تأکید کرده است که بسیاری از هنرهای ایرانی از جمله موسیقی به واسطه تعزیه از فراموشی نجات یافتند و جایگاهی رسمی پیدا کردند.
وی افزود: در تعزیه، اشعار و گفتار شخصیتهای مثبت با الحان موسیقایی اجرا میشود، در حالی که شخصیتهای منفی معمولاً بدون آهنگ سخن میگویند. این تفاوت به انتقال بهتر مفاهیم و ایجاد تأثیر عاطفی بیشتر کمک میکند.
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، یادآور شد: در گذشته بسیاری از تعزیهخوانان نزد استادان موسیقی آموزش میدیدند و نقش مهمی در حفظ دستگاهها، مقامها و گوشههای موسیقی ایرانی داشتند. همین موضوع موجب شد موسیقی سنتی ایران از طریق تعزیه استمرار یابد و نسلهای بعدی هنرمندان از این مکتب پرورش پیدا کنند.
سلیماننوری تعزیه را ابزاری مؤثر برای ترویج فرهنگ ایثار، مقاومت و آزادگی دانست و گفت: بسیاری از جزئیات وقایع عاشورا و دیگر رخدادهای مهم دینی که بیان آنها در قالب سخنرانی دشوار است، در تعزیه به صورت عینی و ملموس به تصویر کشیده میشود و همین امر تأثیرگذاری آن را افزایش میدهد. هرچند امروزه رسانههای نوین و فضای مجازی بر سبک دریافت محتوا تأثیر گذاشتهاند اما همچنان هرجا تعزیه با کیفیت مطلوب و توسط گروههای حرفهای اجرا شود، با استقبال گسترده جوانان و خانوادهها روبهرو خواهد شد. حضور گسترده جوانان در این مراسم، نشانگر آن است که کیفیت اجرا و پایبندی به اصول حرفهای، نقش مهمی در جذب مخاطب دارد.
وی مهمترین راهکار حفظ و گسترش تعزیه را آموزش دقیق فعالان این حوزه عنوان کرد و افزود: آشنایی شبیهخوانان با اصول هنرهای نمایشی و موسیقی ایرانی، تکریم پیشکسوتان، بهرهگیری از تجربیات آنان، شناسایی و انتشار متون تعزیه و استفاده از ظرفیت فضای مجازی از جمله اقداماتی است که میتواند به تداوم این میراث ارزشمند کمک کند.
سلیماننوری، تعزیه را یکی از مهمترین پاسداران هویت فرهنگی و مذهبی جامعه ایرانی دانست و تصریح کرد: تعزیه افزون بر روایت زندگی و مبارزات اهلبیت(ع)، حامل آموزههای ارزشمندی درباره دینداری، عدالتخواهی، حقطلبی و وطندوستی است. از این رو میتوان آن را هنری دانست که ضمن حفظ میراث فرهنگی و مذهبی ایرانیان، در تقویت هویت دینی و فرهنگی جامعه نیز نقشی ماندگار ایفا میکند.
انتهای پیام
