نسل زد یا متولدان دهههای پایانی ۷۰ و ۸۰ شمسی، نسلی است که در عصر اینترنت، شبکههای اجتماعی و ارتباطات گسترده جهانی رشد کرده است. این نسل با ویژگیهایی همچون پرسشگری، استقلال فکری، دسترسی گسترده به اطلاعات و تمایل به تجربههای متفاوت شناخته میشود. برخلاف برخی برداشتهای کلیشهای، نوجوانان و جوانان نسل جدید نهتنها نسبت به مفاهیم هویتی و فرهنگی بیتفاوت نیستند، بلکه تلاش میکنند این مفاهیم را با زبان و سبک زندگی خود بازتعریف کنند.
در این میان، فرهنگ عاشورا بهعنوان یکی از مهمترین عناصر هویت دینی و فرهنگی جامعه ایران، همچنان جایگاه ویژهای در میان نسل جدید دارد. هرچند شکل حضور نوجوانان در مراسم و آیینهای محرم با نسلهای گذشته تفاوتهایی پیدا کرده، اما مفاهیمی چون عدالتخواهی، ایثار، آزادگی، مقاومت در برابر ظلم و دفاع از حقیقت همچنان برای آنان الهامبخش است. بسیاری از کارشناسان معتقد هستند که اگر پیام عاشورا متناسب با نیازها و زبان نسل جدید ارائه شود، این فرهنگ میتواند نقش مهمی در تربیت فردی و اجتماعی نوجوانان ایفا کند.
آنجا که نسلها در یک مسیر به هم میرسند
آفتاب سوزان ظهر عاشورا بر خیابانهای منتهی به گلستان شهدای اصفهان میتابد. گرما از زمین و دیوارها بالا میزند و با وجود دمای بالای هوا، سیل جمعیت در مسیر حرکت هیئتهای عزاداری جریان دارد. صدای طبل و سنج در هم آمیخته و نوحهها از دستهای به دسته دیگر منتقل میشود. برخی نوجوانان با سربندهای یا حسین(ع) و لباسهای گِلی در میان هیئتها حرکت میکنند و برخی دیگر با پوششها و سبکهای کاملاً امروزی در حاشیه مسیر ایستادهاند و مراسم را دنبال میکنند.
در ورودی گلستان شهدا، خودروی آتشنشانی برای کاهش گرمای هوا بر روی جمعیت آب میپاشد. بسیاری از عزاداران از خنکی آب استقبال میکنند، اما همه واکنش یکسانی ندارند.
چند متر آنطرفتر دو دختر نوجوان با تیشرتهای مشکی، شلوار جین و کلاه نقابدار از میان جمعیت عبور میکنند. یکی از آنها با پاشیده شدن آب، به روی سرش با ناراحتی دست به موهایش میکشد و میگوید: «واقعاً لازم بود اینقدر آب بپاشند؟ موهام کاملاً خیس شد و به هم ریخت.»
دوستش نیز که مشغول پاککردن قطرات آب از صورتش است، میگوید: من از صبح آماده شده بودم. الان همه آرایش صورتم خراب شد. ایکاش از این مسیر نیامده بودیم.
آنها همچنان از این اتفاق گلایه دارند، اما چند دقیقه بعد با نزدیکشدن یک هیئت عزاداری و تعزیه، نگاهشان به سمت جمعیت جلب میشود. در پیشاپیش دسته، افرادی با لباسهای قرمز در نقش شمر و حرمله حرکت میکنند و پشت سر آنها عزاداران سینهزنی میکنند. صدای نوحه در فضا میپیچد و جمعیت بیاختیار راه را برای عبور هیئت باز میکند.
به نزدیک دو دختر نوجوان معترض از به آبپاشی ماشین آتشنشانی میروم و با آنها وارد گفتوگو میشوم.
هلیا ۱۵ساله که حالا با دقت مراسم را تماشا میکند، به ایسنا میگوید: راستش اول فقط برای همراهی دوستانم آمده بودم، اما این بخش از مراسم توجهم را جلب کرد. تا وقتی از نزدیک نبینی، متوجه حالوهوای آن نمیشوی.
وی میافزاید: خانواده ما تقریباً مذهبی هستند و مادرم هر سال در مراسم عاشورا شرکت میکند. من شاید مثل نسل قبل نباشم، اما دوست دارم بعضی از این فضاها را تجربه کنم و از نزدیک ببینم چرا برای مردم اهمیت دارد.
نیکا ۱۵ساله، دوست هلیا نیز اظهار میکند: برای من بیشتر جنبه فرهنگی آن جالب است. اینکه اینهمه آدم با سن و سلیقههای مختلف در یک مراسم حضور پیدا میکنند، اتفاق قابلتوجهی است. به نظرم محرم بخشی از هویت شهر است و نمیشود نسبت به آن بیتفاوت بود سنوسال ندارد مرزی بین آدمها نبست از هر سن و گروهی اینجا هستند.
در میان جمعیت، فاطمه ۱۵ساله با چادر مشکی در کنار خانوادهاش به سمت گلستان شهدا حرکت میکند و میگوید: از کودکی در این مراسم حضور داشتهام. برای من مهمترین بخش محرم، دورهم بودن خانواده و زندهماندن سنتهایی است که سالها ادامه داشته است.
محدثه ۱۷ساله نیز بیان میکند: وقتی به گلستان شهدا میآیم، بیشتر از هر چیز به یاد کسانی میافتم که دیگر در کنار ما نیستند. این فضا آدم را به فکر فرومیبرد.
وی میافزاید: دایی و پسرعمهام از شهدای دفاع مقدس هستند و مزارشان در گلستان شهدا قرار دارد. من آنها را ندیدهام و تنها روایت زندگیشان را از زبان خانواده شنیدهام، اما هر بار که برای زیارت به اینجا میآیم، احساس میکنم به آدمهایی نزدیک شدهام که برای باورهایشان از همه چیز گذشتند.
این دختر جوان بیان میکند: گلستان شهدا برای من فقط محل دفن شهدا نیست؛ اینجا را قطعهای از بهشت میدانم. وقتی در میان مزارها قدم میزنم، حس میکنم در فضایی سرشار از آرامش و معنویت قرار گرفتهام؛ گویی اینجا محل حضور فرشتگانی است که یاد و خاطره آدمهای پاک را زنده نگه میدارند.
در یکی از هیئتها، آرش ۱۶ساله با ظاهری کاملاً امروزی مشغول نواختن طبل است.
آرش اظهار میکند: خیلیها تصور میکنند نسل ما ارتباطی با این مراسم ندارد، اما تعداد زیادی از بچههای همسن من در هیئت فعالیت میکنند. برای من حضور در این جمع بیشتر از هر چیز حس مشارکت و مسئولیت دارد.
وی میافزاید: ششساله بودم که همراه پدرم در آخر دسته زنجیرزنی، زنجیر میزدم برای من دین و تمدن کنار هم معنا میشود، میتوان متمدن و امروزی بود، اما با دین و مرید اهلبیت(ع) در ادامه مسیر، دو نوجوان با لباسهای گِلی و سربندهای یا حسین(ع) در میان عزاداران دیده میشوند.
رضا ۱۵ساله میگوید: از صبح همراه هیئت بودهایم و بعد از مراسم هم به گلستان شهدا آمدیم. این برنامه هر سال ما است و به بخشی از زندگیمان تبدیل شده است. شوق زیادی برای رسیدن ماه محرم مخصوصاً دهه اول داشتم.
امیرحسین ۱۶ساله نیز اظهار میکند: شاید خیلی از همسنوسالهای ما سبک زندگی متفاوتی داشته باشند، اما هنوز محرم برای بسیاری از نوجوانها اهمیت دارد؛ هرکس به شیوه خودش با این روزها ارتباط برقرار میکند.
ظهر عاشورا در مسیر گلستان شهدای اصفهان، تصویری از همین تنوع را به نمایش میگذارد؛ نوجوانانی با پوششها، علایق و نگاههای متفاوت که هرکدام به دلیلی در این مراسم حضور یافتهاند. عدهای برای همراهی خانواده، عدهای از روی کنجکاوی، عدهای به واسطه تعلقات مذهبی و عده دیگر برای تجربه فضایی که سالها در متن زندگی و حافظه جمعی این شهر جریان داشته است. با وجود تفاوتها، حضور پررنگ نسل جوان در میان جمعیت عزاداران نشان میدهد محرم همچنان برای آنها موضوعی قابلتوجه است؛ هرچند شیوه مواجهه و روایت آن با نسلهای پیش از خود تفاوتهایی پیدا کرده باشد.
عاشورا؛ مکتب و مدرسه عشق برای نوجوانان امروز
حجتالاسلام مهدی گرجی، کارشناس دینی و پژوهشگر، به ایسنا اظهار میکند: واقعه عاشورا را نمیتوان صرفاً یک حادثه تاریخی دانست؛ عاشورا یک مکتب تربیتی و مدرسهای بزرگ برای همه نسلها است که در هر دورهای میتواند پاسخگوی نیازهای انسان باشد. نوجوانان امروز نیز با وجود تفاوتهای ظاهری و تغییرات گسترده فرهنگی و اجتماعی، همچنان میتوانند از آموزههای این مکتب بهره بگیرند. آنچه اهمیت دارد، شیوه انتقال این پیامها است. اگر بتوانیم پیامهای عاشورا را با زبانی متناسب با دنیای نوجوانان امروز بیان کنیم، خواهیم دید که آنها ارتباط عمیقی با این فرهنگ برقرار خواهند کرد.
وی میافزاید: نوجوانان نسل زد به دنبال الگوهای واقعی هستند. در فضایی که شبکههای اجتماعی هر روز شخصیتهای متعددی را بهعنوان الگو معرفی میکنند، قهرمانان عاشورا میتوانند نمونههای برجستهای از انسانهای کامل باشند. حضرت علیاکبر(ع)، حضرت قاسم(ع)، حضرت عباس(ع) و دیگر جوانان حاضر در کربلا نشان دادند که سن کم مانع از مسئولیتپذیری و ایفای نقش تاریخی نیست. نوجوان امروز وقتی با زندگی این شخصیتها آشنا میشود، درمییابد که میتواند در جامعه خود نیز منشأ اثر باشد.
این کارشناس دینی و امور خانواده بیان میکند: یکی از مهمترین پیامهای عاشورا برای نسل جدید، مسئولیتپذیری اجتماعی است. امام حسین(ع) در شرایطی قیام کرد که جامعه اسلامی با انحرافهای جدی مواجه شده بود. ایشان سکوت را جایز ندانست و برای اصلاح جامعه وارد میدان شد. این پیام برای نوجوانان امروز بسیار مهم است؛ اینکه نسبت به مسائل پیرامون خود بیتفاوت نباشند، دغدغه عدالت داشته باشند و در برابر ناهنجاریها احساس مسئولیت کنند. چنین نگرشی میتواند در تربیت نسلی آگاه، مطالبهگر و اخلاقمدار تأثیرگذار باشد.
حجتالاسلام گرجی با اشاره به نقش عاشورا در تقویت هویت دینی نوجوانان تصریح میکند: یکی از چالشهای مهم عصر حاضر، بحران هویت است. نوجوانان در معرض انواع پیامها و فرهنگهای گوناگون قرار دارند و گاهی در انتخاب مسیر زندگی دچار سردرگمی میشوند. فرهنگ عاشورا میتواند به آنها کمک کند تا هویت دینی و فرهنگی خود را بهتر بشناسند. وقتی نوجوان بداند که متعلق به فرهنگی است که بر پایه آزادگی، کرامت انسانی و دفاع از حق شکلگرفته، احساس تعلق بیشتری به جامعه و ارزشهای خود خواهد داشت.
وی میگوید: محبت به اهلبیت(ع) و بهویژه امام حسین(ع) از ظرفیتهای مهم تربیتی برخوردار است. بسیاری از نوجوانان ممکن است در ابتدا از طریق فضای عاطفی هیئتها و مراسم محرم با این فرهنگ ارتباط برقرار کنند، اما اگر این ارتباط بهدرستی هدایت شود، میتواند به شناخت عمیقتر و درک معرفتی منجر شود. در واقع احساس و معرفت باید در کنار یکدیگر قرار گیرند تا تربیت دینی به شکل صحیح محقق شود.
این کارشناس دینی با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از ابزارهای نوین خاطرنشان میکند: نسل زد در فضای دیجیتال زندگی میکند و طبیعی است که شیوههای سنتی بهتنهایی پاسخگوی نیازهای او نباشد. امروز تولید محتوای جذاب در قالب پادکست، انیمیشن، موشنگرافی، فیلم کوتاه و روایتهای خلاقانه میتواند پیام عاشورا را به نوجوانان منتقل کند. نباید تصور کرد که استفاده از فناوری به معنای فاصلهگرفتن از ارزشهای دینی است؛ بلکه این ابزارها میتوانند زمینهای برای تعمیق ارتباط نسل جدید با مفاهیم عاشورایی باشند.
حجتالاسلام گرجی تصریح میکند: عاشورا یک سرمایه عظیم فرهنگی است که هر نسل میتواند برداشت تازهای از آن داشته باشد. مهم آن است که پیام اصلی این نهضت یعنی حقطلبی، آزادگی، ایثار، ایمان و مقاومت حفظ شود. اگر نوجوانان امروز با این مفاهیم آشنا شوند، نهتنها در زندگی فردی موفقتر خواهند بود، بلکه میتوانند در ساختن جامعهای اخلاقیتر و انسانیتر نیز نقش مؤثری ایفا کنند.
نسل Z در مسیر کربلا؛ از حضور در مناسک تا درک پیام عاشورا
احمد مهرشاد، عضو هیئتعلمی گروه جامعهشناسی دانشگاه اصفهان، نیز اظهار میکند: دین و آیینهای دینی در جامعه ایران از ریشههای عمیق تاریخی و فرهنگی برخوردار هستند و به همین دلیل نمیتوان رابطه نسل جدید با این مفاهیم را صرفاً بر اساس برخی نمودهای ظاهری تحلیل کرد. جوانان و نوجوانان امروز همچنان با عاشورا ارتباط دارند، اما شکل این ارتباط نسبت به نسلهای گذشته تغییر کرده است. آنها بیش از آنکه صرفاً به اجرای مناسک توجه داشته باشند، به دنبال فهم چراییها و معانی عمیقتر این واقعه هستند.
وی میافزاید: یکی از ویژگیهای مهم نسل زد، روحیه پرسشگری است. این نسل میخواهد بداند چرا امام حسین(ع) قیام کرد، چه شرایط اجتماعی و سیاسی در آن دوره وجود داشت و پیام عاشورا برای انسان معاصر چیست. چنین پرسشهایی نه نشانه فاصلهگرفتن از دین، بلکه نشانه مواجهه فعال با مفاهیم دینی است. هرچه این پرسشها جدیتر و عمیقتر باشند، امکان شکلگیری ارتباطی پایدارتر بافرهنگ عاشورا نیز افزایش مییابد.
این استاد جامعهشناسی با اشاره به تحولات فرهنگی دهههای اخیر بیان میکند: درگذشته انتقال مفاهیم عاشورایی عمدتاً از طریق خانواده، هیئت و رسانههای سنتی انجام میشد، اما امروز نوجوانان با منابع متعدد اطلاعاتی مواجه هستند. آنان روایتهای مختلف را میشنوند، سپس به تحلیل و مقایسه میپردازند؛ بنابراین نهادهای فرهنگی و آموزشی باید آمادگی پاسخگویی به پرسشهای این نسل را داشته باشند و از رویکردهای یکسویه فاصله بگیرند.
مهرشاد تصریح میکند: یکی از مهمترین جذابیتهای عاشورا برای نسل جدید، نظام معنایی آن است. مفاهیمی مانند مبارزه با ظلم، دفاع از حقیقت، کرامت انسانی، وفاداری و مسئولیت اجتماعی، ارزشهایی انسانی و فراگیر هستند که محدود به یک دوره تاریخی خاص نمیشوند. بسیاری از نوجوانان وقتی با این ابعاد عاشورا آشنا میشوند، احساس میکنند که این پیامها همچنان با مسائل و دغدغههای امروز آنها ارتباط دارد.
وی با اشاره به حضور نسل زد در مراسم محرم توضیح میدهد: برخی افراد تفاوتهای ظاهری را نشانه کاهش علاقه نسل جدید به محرم تلقی میکنند، در حالی که واقعیت پیچیدهتر از این است. نوجوانان ممکن است با پوشش و سبک ارتباطی یا ابزارهای متفاوت در مراسم شرکت کنند، اما این تفاوتها الزاماً به معنای کاهش تعلق فرهنگی نیست. بسیاری از آنها در فضای مجازی به تولید محتوا درباره محرم میپردازند، روایتهای جدید خلق میکنند و تلاش دارند پیام عاشورا را به زبان نسل خود بازگو کنند.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه تأکید میکند: اگر عاشورا صرفاً در قالب مجموعهای از مناسک و آیینهای تکراری ارائه شود، ممکن است برای بخشی از نسل جدید جذابیت کمتری داشته باشد، اما زمانی که ابعاد معرفتی، اخلاقی و اجتماعی آن برجسته شود، ظرفیت بالایی برای ایجاد ارتباط با نوجوانان خواهد داشت. نسل زد به دنبال معنا است و هر پدیدهای که بتواند به نیازهای معنایی او پاسخ دهد، موردتوجه قرار خواهد گرفت.
مهرشاد در پایان خاطرنشان میکند: آینده فرهنگ عاشورا تا حد زیادی به نحوه بازنمایی آن برای نسلهای جدید وابسته است. اگر بتوانیم میان سنت و نوآوری تعادل برقرار کنیم و در عین حفظ اصالتهای دینی، از زبان و ابزارهای روز بهره ببریم، عاشورا همچنان یکی از مهمترین منابع هویتبخش برای نوجوانان و جوانان خواهد بود. پرسشگری نسل جدید نه تهدید، بلکه فرصتی برای تعمیق و بازتولید فرهنگی این میراث ارزشمند است.
به گزارش ایسنا، نسل زد نه از عاشورا فاصله گرفته و نه نسبت به مفاهیم دینی بیتفاوت شده است، بلکه در پی فهمی عمیقتر، عقلانیتر و متناسب با شرایط زمانه خود از این فرهنگ است. نوجوانان امروز میخواهند بدانند، تحلیل کنند و سپس باورهای خود را شکل دهند. همین ویژگی میتواند زمینهساز پیوندی آگاهانهتر با فرهنگ عاشورا باشد.
فرهنگ عاشورا نیز به دلیل برخورداری از مفاهیمی فرازمانی همچون عدالتخواهی، آزادگی، مقاومت در برابر ظلم، کرامت انسانی و مسئولیتپذیری اجتماعی، ظرفیت آن را دارد که همچنان الهامبخش نسل جدید باشد. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، ارائه این پیامها با زبانی متناسب با نیازها و اقتضائات نسل امروز است؛ نسلی که در کنار تلفن همراه و شبکههای اجتماعی، همچنان قلبش برای ارزشهایی میتپد که قرنها پیش در صحرای کربلا به زیباترین شکل به نمایش درآمد.
انتهای پیام
