جام جهانی فوتبال سالهاست که از مرزهای یک رقابت ورزشی عبور کرده و به یکی از مهمترین رویدادهای اجتماعی، فرهنگی و حتی هویتی جهان تبدیل شده است. رویدادی که هر چهار سال یکبار میلیاردها نفر را فارغ از تفاوتهای قومی، زبانی، سیاسی و فرهنگی، حول یک تجربه مشترک گرد هم میآورد و نشان میدهد ورزش تا چه اندازه میتواند در شکلدهی به احساس تعلق، همبستگی و تعامل اجتماعی نقشآفرین باشد.
در شرایطی که جامعه ایران طی ماههای اخیر با فشارهای اقتصادی، اجتماعی و پیامدهای ناشی از بحرانهای مختلف روبهرو بوده است، تب جام جهانی ۲۰۲۶ دوباره فرصتی برای بازسازی بخشی از سرمایه اجتماعی، تقویت روحیه جمعی و ایجاد لحظاتی مشترک از امید، هیجان و همدلی بود و از همین منظر، بررسی کارکردهای اجتماعی فوتبال و جام جهانی، فراتر از تحلیلهای فنی مسابقات، اهمیت دوچندانی پیدا کرده است.
تماشای گروهی مسابقات فوتبال در کافهها، سینماها، بوستانها و دیگر فضاهای عمومی، فراتر از یک تفریح ساده، به تجربهای اجتماعی و جمعی تبدیل شده است؛ تجربهای که افراد با سلایق، سنین و پیشینههای مختلف را برای ساعاتی در کنار یکدیگر قرار میدهد. این همنشینی، ضمن تقویت تعاملات اجتماعی و ایجاد احساس همدلی، فضایی برای شکلگیری خاطرات مشترک فراهم میکند و شور و هیجان ناشی از حمایت جمعی از تیم ملی، احساس تعلق، همبستگی و هویت ملی را بیش از پیش در میان شهروندان تقویت میکند؛ ظرفیتی که در رویدادهای بزرگ ورزشی میتواند به افزایش نشاط اجتماعی و انسجام عمومی نیز منجر شود.
جام جهانی؛ از میدان جنگ تا میدان رقابت ملتها
مجید خاتونی، جامعهشناس و مدیر ورزشی درباره اهمیت اجتماعی جام جهانی فوتبال به ایسنا اظهار کرد: جام جهانی یکی از بزرگترین دستاوردها و پدیدههای اجتماعی دوران معاصر به شمار میرود. پس از جنگهای جهانی که کشورهای مختلف درگیر آن بودند و کشتارها، نزاعها و خشونتهای گستردهای را تجربه کردند، پدیدهای جذاب در سطح جهان شکل گرفت که توانست میدان نبرد را به میدان رقابت تبدیل کند، از میزان خشونت و جنگ بکاهد و از خونریزی جلوگیری کند. فوتبال با همین ظرفیت، بهعنوان یکی از جذابترین رشتههای ورزشی، روزبهروز گسترش یافت و در قالب جام جهانی که هر چهار سال یکبار میان کشورهای صاحب قدرت ورزشی برگزار میشود، به یکی از مهمترین رویدادهای اجتماعی جهان تبدیل شد؛ رویدادی که امروز جایگاه خود را تثبیت کرده و مورد توجه افکار عمومی دنیا قرار دارد.
وی درباره تأثیر برگزاری جام جهانی بر شرایط کنونی جامعه ایران افزود: جامعه ایران طی یکسال گذشته از منظر اجتماعی و سیاسی فشارهای فراوانی را تحمل کرده و رنجهای متعددی را پشت سر گذاشته است. اگر از منظر جامعهشناسی به این موضوع نگاه کنیم، فوتبال میتواند در مسیر تقویت تابآوری اجتماعی قرار گیرد؛ مفهومی که ماههاست جامعه ما با آن روبروست. جامعه در شرایطی که با چالشهای اقتصادی و آسیبهای ناشی از جنگ مواجه بوده، بهدنبال یکپناهگاه برای دستیابی به آرامش ذهنی، بازیابی توان روانی و بازسازی هویت خود است.
فوتبال؛ ابزاری برای تقویت تابآوری و بازسازی هویت اجتماعی
این جامعهشناس ورزشی بیان کرد: تیم ملی فوتبال و جام جهانی فرصت بسیار مناسبی برای تحقق این هدف فراهم میکنند. مردم از طریق تیم ملی میتوانند حس تعلق و میهندوستی خود را ابراز کنند و فوتبال نیز دقیقاً چنین کارکردی دارد. امروز نیز مشاهده میکنیم که تب جام جهانی و پیگیری مسابقات تیم ملی تقریباً فراگیر شده و حتی خانوادهها و گروههای مختلف اجتماعی به صورت جمعی مسابقات را دنبال میکنند. فوتبال در این مدت به بخشی از ادبیات مشترک و جمعی جامعه ایرانی تبدیل شده است.
خاتونی درباره تماشای گروهی مسابقات نیز یادآور شد: این اتفاق از منظر اجتماعی بسیار ارزشمند است. پس از روزهای پر التهاب جنگ، ارزش دیدن دوستان و نزدیکان بیشتر مشخص میشود. لذا تماشای جمعی فوتبال پس از شرایط ناامن جنگ طعم خاصی دارد. در ساحت کلان نیز، از آنجا که ایران کشوری با تنوع قومی و گفتمانی فراوان است، فوتبال میتواند بهعنوان یک نیروی همگرا، گروههای زیادی را در کنار یکدیگر قرار دهد. عطر فوتبال میتواند لحظات ویژهای را به جامعه ایرانی هدیه کند و همین دورهمیها و حضور جمعی مردم برای تماشای مسابقات، خود یک اتفاق سازنده اجتماعی محسوب میشود.
تماشای جمعی فوتبال؛ تجربهای برای همبستگی و انسجام اجتماعی
وی افزود: چنین تجربهای، حس مشارکت و تجربه هواداری جمعی را در جامعه گسترش میدهد و به افزایش وحدت و انسجام اجتماعی کمک میکند. بنابراین باید از این ظرفیت در مسیر تقویت پیوند افراد با جامعه و افزایش همبستگی اجتماعی به بهترین شکل ممکن استفاده کرد.
این جامعهشناس ورزشی در پاسخ به این پرسش که آیا سایر رشتههای ورزشی نیز میتوانند چنین کارکردی داشته باشند؟ گفت: ورزش بهطور کلی در سطح ملی از چنین ظرفیتی برخوردار است. رشتههایی مانند والیبال، کشتی و برخی دیگر از رشتههای پرطرفدار نیز علاقهمندان فراوانی در کشور دارند و اگر مسابقات آنها نیز بهصورت هدفمند پوشش داده شود، میتوانند احساس مثبت جمعی را در جامعه ایجاد کنند.
منطقههای هواداری؛ ضرورتی برای توسعه نشاط اجتماعی
خاتونی ادامه داد: ایجاد «منطقههای هواداری (Fan Zone)» که در بسیاری از کشورهای دنیا مرسوم شده است، ازجمله وظایف نهادهای عمومی و مدیریت شهری به شمار میرود. فراهم شدن چنین فضاهایی میتواند حس بسیار خوبی را به مردم منتقل کند. با توجه به پیشینه ورزش در ایران و علاقه گسترده مردم به رشتههای مختلف، این اقدام میتواند به یک سیاست اجتماعی مؤثر و سازنده تبدیل شود.
وی اضافه کرد: برگزاری و تماشای جمعی مسابقات ورزشی علاوهبر اینکه به فضای پر شور جامعه کمک میکند، میتواند مردم را تا حدودی از تنشهای روانی دور سازد. این موضوع در ارتقای بهداشت روان جامعه نیز نقش مؤثری دارد و در کنار آن، احساس میهندوستی و هویت ملی را نیز تقویت میکند.
جام جهانی؛ فرصتی برای پیوند ایرانیان داخل و خارج از کشور
این جامعهشناس ورزشی با اشاره به ابعاد فراتر از فوتبال در جام جهانی یادآور شد: امروز مشاهده میکنیم که رقابتهای جام جهانی و حضور تیم ملی، علاوهبر شهروندان داخل کشور، برای جامعه دیاسپورای و ایرانیان خارج از کشور نیز حس مثبتی ایجاد کرده است. بسیاری از ایرانیانی که در خارج از کشور زندگی میکنند و همچنان دل در گرو ایران دارند، از طریق طرفداری و حمایت از تیم ملی، هویت ایرانی خود را ابراز میکنند و این موضوع یک سرمایه اجتماعی ارزشمند محسوب میشود که باید از آن بهره گرفت.
خاتونی در پایان خاطرنشان کرد: جام جهانی یک فرصت مهم است و نباید فوتبال را صرفاً از منظر فنی و اتفاقات داخل زمین مسابقه تحلیل کرد، بلکه باید ابعاد اجتماعی، فرهنگی، ملی و هویتی آن را نیز مورد توجه قرار داد. رسانهها بهویژه باید این جنبهها را پررنگتر منعکس کنند. هرچند حضور کارشناسان فنی در رسانهها ضروری است، اما نباید فراموش کرد که برای مردم ایران، جام جهانی و حضور تیم ملی تنها یک مسابقه فوتبال نیست، بلکه جهان مشترک آرزوها و تابلوی نمایش هویت ملی است و این بعد از اهمیت ویژهای برخوردار است.
به گزارش ایسنا، آنچه جام جهانی را از بسیاری از رویدادهای ورزشی متمایز میکند، تنها کیفیت فنی مسابقات یا رقابت میان قدرتهای فوتبال نیست، بلکه ظرفیت آن در تولید تجربههای جمعی، بازآفرینی هویت ملی، افزایش انسجام اجتماعی و ایجاد احساس تعلق میان میلیونها نفر است؛ ظرفیتی که میتواند حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل کرده و ایرانیان سراسر جهان را نیز ذیل یک هویت مشترک گرد هم آورد.
از این منظر، جام جهانی صرفاً یک تورنمنت ورزشی نیست، بلکه رویدادی اجتماعی با آثار فرهنگی و ملی گسترده محسوب میشود؛ فرصتی که اگر به درستی از سوی رسانهها، نهادهای فرهنگی و مدیریت شهری مورد توجه قرار گیرد، میتواند علاوهبر ارتقای نشاط عمومی، به تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش همبستگی ملی و کاهش بخشی از فشارهای روانی جامعه نیز کمک کند.
انتهای پیام
