پرویز پیران، شامگاه چهارشنبه ۲۰ آبان در وبینار تخصصی «چالش‌های مشارکت عمومی در طرح‌های جامع شهری» که جهاددانشگاهی اصفهان با همکاری اندیشکده حکمرانی دانشگاه اصفهان به مناسبت روز جهانی شهرسازی، برگزار کرد، در رابطه با تجربه مشارکت اجتماعی در اصفهان اظهار کرد: مسائل مربوط به مشارکت در هر جامعه‌ای به پیشینه تاریخی، تحولات گذشته، شرایط کنونی و اقتضائات لحظه‌ای آن جامعه ارتباط دارد. از ابتدای تجربه حضور و فعالیت در اصفهان، در جریان این موضوع بوده‌ام و معتقدم آنچه اصفهان در چارچوب شرایط امروز ایران و با توجه به سطح نهادی، علمی، فنی، رفتاری و اجتماعی در زمینه مشارکت انجام داده، تجربه‌ای موفق است. با این حال، مسئله مشارکت در ایران بسیار فراتر از آن است که به یک تجربه شهری، هرچند موفق، محدود شود. مشارکت یکی از مهم‌ترین مسائل جامعه ایران است و برای بررسی آن باید ابعاد تاریخی، نظری و ساختاری موضوع را در نظر گرفت.
وی درباره ضرورت نقدپذیری در مباحث علمی افزود: دانش همواره ناتمام و در معرض نقد است و یکی از ویژگی‌های ارزشمند آن، باز بودن مسیر نقد و بررسی است. اگر فردی از دانش فراوان برخوردار باشد، اما نتواند حتی به اندازه اندکی به خرد جمعی بیفزاید، دانش او ارزش و کارکرد واقعی خود را پیدا نکرده است. بنابراین، در مباحث علمی باید امکان نقد، گفت‌وگو و بیان دیدگاه‌های متفاوت وجود داشته باشد.
مشاور ارشد سازمان ملل در رابطه با مطالعات خود درباره منابع تاریخی و تحولات نظریه‌های برنامه‌ریزی خاطرنشان کرد: در دوره‌ای که از آمریکا به ایران بازگشتم و در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران تدریس می‌کردم، این پرسش برایم مطرح شد که دانش تولیدشده در غرب را برای چه کسانی و با چه شرایطی ارائه می‌کنیم. دانش غربی، علاوه‌بر دستاوردهای ارزشمند بشری، با سوگیری‌ها و زمینه‌های تاریخی و اجتماعی خاص خود همراه است و باید این موضوع را نیز در نظر گرفت.
پیران گفت: دستاوردهای علمی، متعلق به تمام بشریت است و نمی‌توان آن‌ها را به یک جغرافیای خاص محدود کرد، اما مسئله اصلی، نحوه استفاده و اقتباس از این دستاوردهاست. برای نمونه، مشارکت و طرح جامع، دو مفهوم و پارادایم هستند که در دوره‌های تاریخی متفاوت و در پاسخ به نیازها و مسائل مشخصی شکل گرفته‌اند. یکی از مشکلات برنامه‌ریزی در ایران این است که گاهی نظریه‌ها و الگوها بدون توجه به زمینه تاریخی و اجتماعی پیدایش آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. در دوره‌ای از تحولات سرمایه‌داری، توسعه مراکز اقتصادی و تجاری شهرها و تمرکز سرمایه در مناطق مرکزی، موجب افزایش جمعیت شهری شد؛ در حالی که زیرساخت‌ها و امکانات شهرها آمادگی پذیرش این حجم از جمعیت را نداشتند. در نتیجه، فقر شهری، نابرابری، بیماری، جرم و سایر آسیب‌های اجتماعی گسترش پیدا کرد.
وی افزود: در چنین شرایطی، این پرسش مطرح شد که برنامه‌ریزی شهری چگونه باید انجام شود تا توسعه شهر صرفاً در خدمت گروه‌های برخوردار و صاحبان سرمایه نباشد و نیازهای اقشار مختلف جامعه را نیز پوشش دهد؟ به‌همین دلیل، ضرورت شکل‌گیری برنامه‌ای جامع که ابعاد مختلف زندگی شهری و نیازهای گروه‌های اجتماعی را در نظر بگیرد و برای یک بازه زمانی مشخص چشم‌انداز داشته باشد، مورد توجه قرار گرفت.
از مشارکت نمایندگی تا مشارکت واقعی شهروندان
مشاور ارشد سازمان ملل درباره تحولات مفهوم مشارکت در دوره جهانی‌شدن تأکید کرد: با گسترش جهانی‌شدن اقتصادی و کاهش نقش برخی نهادهای دولتی در برابر قدرت فزاینده سرمایه، این پرسش مطرح شد که در چنین شرایطی، سرنوشت جامعه و نقش مردم چه خواهد شد. در این مرحله، مفهوم مشارکت از شکل متعارف آن، یعنی مشارکت نمایندگی و انتخاب نمایندگان در پارلمان، فراتر رفت و توجه به مشارکت مستقیم شهروندان در تصمیم‌گیری‌ها افزایش یافت.
پیران ادامه داد: مشارکت در معنای جدید، صرفاً به معنای نظرخواهی، ارائه پیشنهاد، بیان علاقه‌مندی یا حضور در جلسات نیست، بلکه به معنای دخالت واقعی افراد و گروه‌هایی است که به یک موضوع مربوط می‌شوند. در ادبیات برنامه‌ریزی، اصطلاح ذی‌نفعان برای این گروه‌ها به کار می‌رود، اما باید توجه داشت که همه افراد دخیل در یک طرح لزوماً ذی‌نفع مثبت آن نیستند. حتی گروه‌هایی که ممکن است از اجرای یک طرح متضرر شوند یا با آن مخالفت کنند، باید شناسایی و دیدگاه‌هایشان بررسی شود.
وی با تأکید بر تفاوت میان مشارکت واقعی و مشارکت نمایشی یادآور شد: گاهی تصور می‌شود مجموعه‌ای از مدیران و مسئولان با نیت خیرخواهانه تصمیم گرفته‌اند کارهای مناسبی برای جامعه انجام دهند و پس از آن به مردم اجازه می‌دهند در بخشی از فرایند حضور پیدا کنند. اما چنین رویکردی لزوماً مشارکت واقعی نیست. در نظریه‌های مشارکت، حتی برای حضور مردم نیز سطوح و مراتب متفاوتی تعریف شده است. برخی از این سطوح در حد اطلاع‌رسانی یا گفت‌وگو باقی می‌مانند و حتی ممکن است به‌نوعی گفتاردرمانی تبدیل شوند؛ در حالی که مشارکت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که مردم در تصمیم‌گیری و اجرای امور نقش مؤثر داشته باشند و قدرت دخالت آن‌ها به رسمیت شناخته شود.
این پژوهشگر حوزه شهر و جامعه با ارزیابی مجدد تجربه اصفهان اضافه کرد: تجربه اصفهان در شرایط کنونی ایران، تجربه‌ای موفق و ارزشمند بوده است. افرادی که در این مسیر فعالیت کرده‌اند، برای اصلاح شرایط تلاش کرده‌اند و اقدامات قابل‌توجهی انجام داده‌اند. با این حال، باید تأکید کنم که این تجربه، با وجود تمام دستاوردهایش، تنها نقطه آغاز مشارکت واقعی در ایران است و نباید آن را پایان مسیر تلقی کرد.
جامعه ایران از وضعیت لحظه‌ای به وضعیت آستانه‌ای رسیده است
پیران درباره تحولات اجتماعی ایران و تأثیر آن بر امکان برنامه‌ریزی بلندمدت گفت: در سال ۱۳۹۴ در دانشگاه صنعتی امیرکبیر سخنرانی داشتم و در پایان آن مطرح کردم که نشانه‌های موجود بیانگر ورود جامعه ایران به وضعیت لحظه‌ای است. در آن زمان معتقد بودم جامعه به‌تدریج از برنامه‌ریزی برای آینده فاصله می‌گیرد و بیشتر درگیر مسائل و ضرورت‌های روزمره می‌شود. اکنون با توجه به تحولات سال‌های اخیر و آسیب‌هایی که کشور متحمل شده است، به‌نظر می‌رسد جامعه ایران از وضعیت لحظه‌ای به وضعیت آستانه‌ای رسیده است. در چنین شرایطی، بخش قابل‌توجهی از جامعه چشم‌انداز روشنی از آینده ندارد و بیش از هر چیز برای تأمین نیازهای روزمره و حفظ بقا تلاش می‌کند.
وی ادامه داد: برای نسل‌های گذشته، از دوران کودکی به‌تدریج چشم‌اندازی از آینده شکل می‌گرفت؛ تحصیل، اشتغال، تشکیل خانواده و دستیابی به حداقلی از امکانات زندگی، ازجمله مسائلی بود که افراد برای آن برنامه‌ریزی می‌کردند. اما امروز بسیاری از افراد حتی از امکان دستیابی به چنین اهدافی اطمینان ندارند. این تغییر شرایط، بر تمام ابعاد زندگی اجتماعی و از جمله امکان مشارکت و برنامه‌ریزی شهری تأثیر می‌گذارد. تحولات اقتصادی و اجتماعی، گروه‌هایی از جامعه را به حاشیه می‌راند و در نتیجه، فضاهای شهری نیز تحت تأثیر این فرایندها تغییر می‌کنند. از سوی دیگر، ساختارهای اقتصادی و حتی الگوهای حکمرانی در جهان نیز دستخوش تغییر شده‌اند و در برخی جوامع، شایسته‌سالاری و معیارهای تخصصی در انتخاب مدیران و مسئولان با چالش مواجه شده است.
پنج گذار اساسی در مطالعات مشارکت
مشاور ارشد سازمان ملل با تشریح مطالعات خود درباره منابع تاریخی و مفهوم مشارکت، از شناسایی پنج گذار اساسی در این حوزه خبر داد و اظهار کرد: در بررسی‌هایی که با همکاری تعدادی از دانشجویان و پژوهشگران در دانشگاه شهید بهشتی و سایر مراکز دانشگاهی انجام دادیم، به پنج گذار مهم رسیدیم که می‌تواند در فهم تحولات مشارکت و برنامه‌ریزی مورد استفاده قرار گیرد. نخستین گذار، شکل‌گیری نظریه به‌عنوان نقطه آغاز هدایت‌کننده فعالیت‌هاست. نظریه در اینجا به معنای یک چارچوب اولیه برای آغاز کار است که پس از شکل‌گیری نیز باید همواره در معرض نقد و اصلاح قرار بگیرد. نقد علمی باید آگاهانه و مبتنی بر شناخت موضوع باشد، نه اینکه به مخالفت‌های شخصی، تخریب یا تأییدهای بی‌پشتوانه محدود شود. گفت‌وگوی علمی زمانی معنا پیدا می‌کند که طرفین درباره موضوع مورد بحث شناخت کافی داشته باشند و بتوانند دیدگاه‌های یکدیگر را به‌صورت مستدل بررسی کنند.
پیران دومین گذار را تغییر نگاه از مقیاس تک‌بنا به مقیاس شهری و شهروندی تلقی کرد و گفت: در این رویکرد باید میان معماری در مقیاس یک بنای منفرد و معماری در مقیاس شهر تفاوت قائل شد. هنگامی‌که شهروندی و نقش شهروندان به رسمیت شناخته شود، نگاه به ساخت شهر نیز تغییر می‌کند و به‌جای تمرکز بر بناهای منفرد و شاخص، کلیت شهر و ارتباط میان اجزای آن اهمیت پیدا می‌کند. در چنین نگاهی، شهر مجموعه‌ای از ساختمان‌های منفرد نیست، بلکه فضایی به‌هم‌پیوسته است که زندگی اجتماعی شهروندان در آن جریان دارد. این نگاه کل‌نگر می‌تواند مبنای شکل‌گیری نوع دیگری از برنامه‌ریزی و مدیریت شهری باشد.
وی درباره مطالعات تاریخی خود درباره مفهوم آبادانی در ایران افزود: در بررسی منابع تاریخی و تحلیل محتوای شاهنامه، به این نتیجه رسیدم که دو مفهوم بنیادین آباد و داد در اندیشه ایرانی اهمیت داشته‌اند. مفهوم آبادانی را نیز نباید صرفاً به ساخت شهرهای بزرگ یا احداث بناهای گسترده محدود کرد؛ بلکه هر اقدامی که به شکل‌گیری و توسعه یک زیستگاه و فراهم شدن امکان زندگی منجر شود، می‌تواند آغازگر فرایند آبادانی باشد.
این پژوهشگر حوزه اجتماعی سومین گذار را مسئله امکان‌پذیری مشارکت در ساختار اجتماعی ایران دانست و تأکید کرد: در مطالعات خود به این پرسش رسیدم که اگر در طول سال‌ها در حوزه‌هایی مانند شورایاری محلات، شهردار مدرسه، مشارکت محله‌محور و برنامه‌های اجتماعی فعالیت کرده‌ایم، چرا همچنان معتقدم مشارکت اجتماعی به معنای فنی و تخصصی آن در ایران شکل نگرفته است؟ پاسخ این پرسش در تفاوت میان همکاری و فرمانبری از یک‌سو و مشارکت واقعی از سوی دیگر قرار دارد. در بسیاری از تجربه‌های گذشته، مردم در اجرای تصمیم‌هایی که از سوی نهادهای بالادستی گرفته شده بود، همکاری می‌کردند، اما امکان دخالت واقعی در فرایند تصمیم‌گیری و تعیین سرنوشت امور را نداشتند.
بازتعریف قدرت، پیش‌شرط مشارکت واقعی
پیران با تأکید بر ضرورت تغییر ساختار قدرت برای تحقق مشارکت واقعی یادآور شد: امروز برای نخستین بار، مشارکت به یک راهبرد حیاتی برای جامعه ایران تبدیل شده است. اما تحقق آن مستلزم این است که ساختار قدرت و نهادهای تصمیم‌گیر، امکان حضور و دخالت واقعی مردم را بپذیرند. نمی‌توان صرفاً از مردم دعوت کرد که در جلسات حضور پیدا کنند یا در اجرای برنامه‌ها مشارکت داشته باشند. باید نهادهای قدرت به‌گونه‌ای سازمان‌دهی شوند که پذیرای حضور و دخالت شهروندان باشند. این موضوع نباید به اراده شخصی مدیران یا مسئولان وابسته باشد، بلکه باید به بخشی از ساختار و فرایندهای رسمی تصمیم‌گیری تبدیل شود.
وی درباره نقش تسهیلگران در این فرایند توضیح داد: در این مسیر، تسهیلگران و تحلیلگران اجتماعی نقش مهمی دارند. باید میان دانش بومی مردم و دانش علمی و تخصصی ارتباط برقرار شود. مردم در بسیاری از مسائل مربوط به محیط زندگی خود شناخت و تجربه ارزشمندی دارند و این دانش باید در کنار دانش تخصصی مورد استفاده قرار گیرد. مشارکت واقعی به معنای آن نیست که مردم صرفاً اطلاعات خود را در اختیار متخصصان قرار دهند و سپس تصمیم نهایی بدون حضور آن‌ها گرفته شود؛ بلکه باید امکان دخالت مؤثر شهروندان در تمام مراحل فراهم باشد. این فرایند به ساختارهای مشخص، نهادهای توانمند و سازوکارهای پایدار نیاز دارد.
ضرورت شکل‌گیری نهادهای واسط مردمی
این استاد دانشگاه در تشریح اهمیت ضمانت اجرایی تصمیمات و توافقات مشارکتی اضافه کرد: یکی از پرسش‌های اساسی درباره تجربه‌های مشارکتی این است که تصمیمات و توافقات حاصل از جلسات و نشست‌ها چگونه قرار است اجرا شوند. صرف برگزاری نشست، تهیه صورت‌جلسه و تدوین مجموعه‌ای از پیشنهادها نمی‌تواند به معنای تحقق مشارکت باشد. در الگوی حکمرانی جدید، باید جایگاه مردم، بخش خصوصی، بخش عمومی، دولت و نهادهای مختلف به‌صورت مشخص تعریف شود. همچنین رسانه‌ها و سایر نهادهایی که وظیفه انتقال مسائل و مطالبات مردم را بر عهده دارند، باید در این ساختار دیده شوند. تفکیک وظایف، پاسخگویی و وجود ضمانت اجرایی برای تصمیمات نیز از الزامات این فرایند است.
پیران با تأکید بر نقش نهادهای واسط گفت: برای تحقق مشارکت واقعی، باید نهادهای واسط مردمی شکل بگیرند که بتوانند ارتباط میان بخش عمومی، دولت و شهروندان را برقرار کنند. این نهادها باید از سرمایه اجتماعی برخوردار باشند و مردم به آن‌ها اعتماد داشته باشند. انتخاب و شکل‌گیری چنین نهادهایی نیز موضوعی بسیار جدی است و نمی‌توان هر مجموعه‌ای را بدون توجه به میزان اعتماد و اعتبار اجتماعی آن، به‌عنوان نماینده مردم در نظر گرفت. باید این ادراک عمومی در جامعه شکل بگیرد که افراد در یک کشور، شهر یا محله، از حقوق مشخصی برخوردارند و توانایی دخالت در مراحل مختلف زندگی اجتماعی خود را دارند. تا زمانی که چنین باوری ایجاد نشود و مردم آن را در عمل تجربه نکنند، مشارکت واقعی اتفاق نخواهد افتاد.
این پژوهشگر حوزه اجتماعی درباره جایگاه رسانه‌ها خاطرنشان کرد: مطبوعات و رسانه‌ها به‌عنوان رکن چهارم دموکراسی، در این فرایند نقش مهمی دارند. البته منظور، دموکراسی مشارکتی است؛ رویکردی که در آن مردم تنها به انتخاب نمایندگان محدود نمی‌شوند، بلکه امکان نظارت، نقد و دخالت در تصمیمات را نیز دارند.
تجربه‌های محله‌محور باید از مرحله شعار عبور کنند
پیران در رابطه با اهمیت محله‌محوری در برنامه‌ریزی شهری گفت: یکی از موضوعاتی که در مطالعات و فعالیت‌های مرتبط با مدیریت شهری دنبال می‌کردیم، محله‌محوری و شکل‌گیری واحدهای مستقل محلی با مشارکت مستقیم ساکنان بود. در این رویکرد، مردم هر محله باید بتوانند درباره مسائل و نیازهای محیط زندگی خود تصمیم بگیرند و در اجرای برنامه‌ها نقش داشته باشند. تجربه‌هایی مانند شورایاری‌ها و برخی طرح‌های محله‌محور می‌توانند نمونه‌هایی از این رویکرد باشند، اما مسئله اصلی، میزان اختیار و قدرت واقعی این نهادهاست. نمی‌توان نهادی را به‌نام مردم تشکیل داد، اما در عمل اختیار کافی برای تصمیم‌گیری و پیگیری مطالبات در اختیار آن قرار نداد.
وی افزود: مردم اعضای شورای شهر را انتخاب می‌کنند و انتظار دارند این نهاد از قدرت و اختیارات مشخصی برخوردار باشد، اما در ساختار قانونی، امکان انحلال چنین نهادی از سوی یک مرجع دیگر وجود دارد. این مسئله نشان‌دهنده تناقضی جدی در جایگاه نهادهای منتخب مردم است. زمانی که از مشارکت و پایداری اجتماعی صحبت می‌کنیم، باید به این تناقض‌ها نیز توجه داشته باشیم. مشارکت زمانی معنا پیدا می‌کند که نهادهای مردمی از ثبات، استقلال نسبی و اختیارات واقعی برخوردار باشند و بتوانند در برابر مطالبات مردم پاسخگو باشند.
مشاور ارشد سازمان ملل با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به شهروندان اظهار کرد: باید این تصور کنار گذاشته شود که تنها گروهی خاص از افراد، به دلیل برخورداری از جایگاه رسمی یا تخصصی، حق تصمیم‌گیری درباره شهر را دارند. ساکنان شهر، حتی گروه‌هایی که در برخی تعاریف رسمی در حاشیه قرار گرفته‌اند یا وضعیت سکونت آن‌ها غیررسمی تلقی می‌شود، باید در سرنوشت محیط زندگی خود نقش داشته باشند. مشارکت مستلزم آن است که حقوق افراد به‌صورت روشن تعریف و تضمین شود و سازوکارهای پاسخگویی، شفافیت و نظارت نیز در عمل وجود داشته باشند. این موضوع باید در تمام سطوح تصمیم‌گیری مورد توجه قرار گیرد.
تجربه‌های گذشته باید بررسی و از آن‌ها درس گرفته شود
پیران درباره برخی تجربه‌های خود در حوزه برنامه‌ریزی محله‌محور گفت: در مطالعات مربوط به اجتماعات دارای سکونتگاه‌های خودساخته و غیررسمی، ازجمله در شیرآباد زاهدان و برخی مناطق تهران، تلاش‌هایی برای طراحی الگوهای مشارکت مردمی انجام دادیم. در یکی از این طرح‌ها، برای شهر تهران ۳۳ حوزه و مجموعه فعالیت در قالب گروه‌های کار مردمی و محله‌ای پیش‌بینی شده بود تا مردم بتوانند براساس نیازهای محلی، گروه‌های خود را تشکیل دهند و در اداره امور مشارکت کنند. همچنین صندوق‌های مستقل محلی برای پشتیبانی از فعالیت‌ها در نظر گرفته شده بود، اما بخشی از این سازوکارها در مراحل بعدی حذف شد.
وی ادامه داد: این تجربه‌ها نشان می‌دهد که حتی اگر طرح مناسبی طراحی شود و مردم نیز آمادگی حضور و فعالیت داشته باشند، بدون وجود ساختارهای پشتیبان و اختیارات لازم، امکان تحقق کامل اهداف وجود نخواهد داشت. بنابراین، تمام تجربه‌های گذشته باید به‌دقت بررسی شوند تا نقاط قوت و ضعف آن‌ها مشخص شود و بتوان از آن‌ها برای طراحی الگوهای بهتر استفاده کرد. تا زمانی که مردم واقعاً خود را صاحبان شهر و سرزمین بدانند و این مالکیت اجتماعی را در قالب اختیارات و مسئولیت‌های مشخص تجربه نکنند، نمی‌توان از مشارکت واقعی سخن گفت.
توسعه اجتماع‌محور و استفاده از ظرفیت مردم
مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به اهمیت رویکرد توسعه اجتماع‌محور خاطرنشان کرد: یکی از الگوهای قابل توجه در این زمینه، توسعه مبتنی بر ظرفیت‌های اجتماع محلی است. در این رویکرد، ابتدا باید مردم و ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن‌ها را شناخت و سپس امکان استفاده از ظرفیت‌های موجود را فراهم کرد. زمانی که به مردم اعتماد شود و فرصت حضور و فعالیت در اختیار آن‌ها قرار گیرد، مشخص می‌شود که جامعه محلی از دانش، سرمایه، امکانات و توانایی‌های قابل‌توجهی برخوردار است. بسیاری از ظرفیت‌هایی که در برنامه‌ریزی‌های رسمی نادیده گرفته می‌شوند، در دل اجتماعات محلی وجود دارند.
پیران ادامه داد: حتی در برخی طرح‌های مربوط به اجتماعات دارای سکونتگاه‌های خودساخته، می‌توان از ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی برای ایجاد ارتباط و افزایش سرمایه اجتماعی استفاده کرد. برگزاری برنامه‌های فرهنگی و هنری، ازجمله کنسرت و رویدادهای جمعی، می‌تواند زمینه حضور مردم، تقویت ارتباطات اجتماعی و شکل‌گیری سرمایه مکانی را فراهم کند. مسئله اصلی این است که مردم باید به‌عنوان صاحبان اصلی ظرفیت‌های اجتماعی شناخته شوند؛ اگر این ظرفیت‌ها شناسایی و سازمان‌دهی شوند، می‌توانند به نقطه آغاز تحولات مثبت تبدیل شوند.
وی درباره ضرورت تبدیل آسیب‌ها و دشواری‌های اجتماعی به فرصتی برای تحول یادآور شد: رنج و مشکلاتی که جامعه ایران با آن مواجه است، اگر به‌درستی درک و تحلیل شود و برای آن سازوکارهای اجتماعی و نهادهای واسط شکل بگیرد، می‌تواند به نقطه آغاز حرکت و تحول تبدیل شود، اما اگر صرفاً به این شرایط بچسبیم و آن را بدون تحلیل و اقدام بپذیریم، نتیجه‌ای جز فرسایش اجتماعی نخواهد داشت. در تجربه‌های مطالعاتی ما مشخص شد که در بسیاری از موارد، آنچه در ایران وجود داشته، بیشتر فرمانبری و همکاری در اجرای تصمیمات بوده است، نه مشارکت به معنای تخصصی و واقعی آن و مشارکت باید فرایندی آگاهانه، هدفمند و آزادانه باشد؛ به‌گونه‌ای که افراد بتوانند بدون اجبار وارد آن شوند و در صورت تمایل از آن خارج شوند و حضور آن‌ها نیز به‌دلیل اختلاف‌نظر یا مخالفت با تصمیمات، با محدودیت مواجه نشود.
دانش بومی و تخصصی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند
این پژوهشگر حوزه اجتماعی با تأکید بر ظرفیت دانش بومی در کنار دانش تخصصی اضافه کرد: مردم در بسیاری از مناطق کشور از شناخت و تجربه‌ای برخوردارند که می‌تواند در کنار دانش علمی و تخصصی به حل مسائل کمک کند. نمونه‌های متعددی وجود دارد که در آن‌ها، دیدگاه مردم یک منطقه درباره اجرای یک طرح عمرانی یا احداث سد، در کنار بررسی‌های تخصصی قرار گرفته و به تصمیم‌گیری بهتر منجر شده است. در برخی موارد، دانش تخصصی به دلیل وجود گسل یا شرایط زمین‌شناختی، اجرای یک طرح را در نقطه‌ای نامناسب تشخیص داده و در مناطق دیگر نیز ترکیب شناخت بومی و بررسی‌های تخصصی به اجرای طرح‌های مناسب و اقدامات مکمل منجر شده است.
پیران گفت: چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که نباید دانش و توانایی مردم را دست‌کم گرفت. مردم باید باور کنند که در اداره جامعه نقش دارند و در مقابل، نهادهای مسئول نیز باید این باور را با واگذاری اختیار و فراهم کردن امکان مشارکت واقعی تقویت کنند. اعتماد به مردم به‌تنهایی کافی نیست، مردم باید قدرت واقعی در ساختار اجتماعی داشته باشند. این قدرت باید در قالب نهادها، اختیارات و سازوکارهای مشخص تعریف شود تا مشارکت از سطح همکاری‌های مقطعی فراتر برود.
مشارکت، راهی برای آینده جامعه ایران
وی با تأکید بر ضرورت تغییر الگوهای فکری و اجرایی در حوزه مشارکت افزود: در تمام سطوح، از سطح کلان تا سطح میانی و محلی، باید نگاه‌ها و الگوهای موجود تغییر کنند. اگر جامعه شهری و دانشگاهی ایران به آینده معتقد باشد و بخواهد برای آن برنامه‌ریزی کند، راهی به‌غیر از حرکت به سمت مشارکت واقعی وجود ندارد. مشارکت می‌تواند در مقیاس‌های کوچک محلی آغاز شود، اما تحقق آن در سطح کلان به بازتعریف قدرت و تغییر ساختارهای تصمیم‌گیری نیاز دارد. نمی‌توان از یک سو انتظار داشت مردم در برنامه‌ها حضور پیدا کنند و از سوی دیگر، اختیار و امکان دخالت واقعی را از آن‌ها دریغ کرد.
این پژوهشگر حوزه اجتماعی درباره ضرورت اصلاح مفاهیم و ادبیات مورد استفاده در برنامه‌ریزی شهری خاطرنشان کرد: حتی واژه‌هایی که برای توصیف گروه‌های اجتماعی و فضاهای شهری به کار می‌بریم، اهمیت دارند. هنگامی که از اصطلاحاتی مانند حاشیه‌نشین یا سکونتگاه غیررسمی استفاده می‌کنیم، ممکن است ناخواسته به گروه‌هایی از مردم و شیوه زندگی آن‌ها برچسب بزنیم. باید از مفاهیمی استفاده کنیم که شأن اجتماعی و ظرفیت‌های انسانی این گروه‌ها را نادیده نگیرد. انتظار مشارکت از مردم، مستلزم آن است که ابتدا نگاه خود را به آن‌ها تغییر دهیم و ظرفیت‌هایشان را به رسمیت بشناسیم. همچنین نهادهای قدرت باید درک کنند که در شرایط کنونی و با حجم گسترده مسائل اجتماعی و شهری، بدون حضور و دخالت واقعی مردم امکان حل مشکلات وجود ندارد.
تجربه اصفهان باید گسترش پیدا کند
پیران در رابطه با ضرورت تداوم تجربه مشارکت اجتماعی در اصفهان گفت: تجربه‌ای که در اصفهان شکل گرفته، با توجه به شرایط موجود، ارزشمند و قابل دفاع است و اگر بتوان آن را توسعه داد و در سایر حوزه‌ها و شهرها نیز مورد استفاده قرار داد، می‌تواند دستاوردهای مثبت فراوانی داشته باشد. البته گسترش چنین تجربه‌هایی نباید به معنای اجرای یک الگوی ثابت و یکسان در تمام شهرها باشد. هر شهر و هر اجتماع محلی، شرایط و ویژگی‌های خاص خود را دارد و لازم است برنامه‌ریزی بر اساس تحلیل موقعیتی و شناخت دقیق همان جامعه انجام شود.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از فرایندهای طولانی و متمرکز در برنامه‌ریزی شهری ادامه داد: شرایط امروز به‌گونه‌ای نیست که بتوان تمام ابعاد یک شهر را برای مدت طولانی بررسی کرد و سپس با امکانات محدود و ساختارهای اداری کند، برنامه‌ای را به اجرا رساند. باید به سمت شناخت سریع‌تر مسائل، استفاده از ظرفیت‌های موجود و اجرای برنامه‌های متناسب با شرایط هر اجتماع حرکت کنیم. در کنار مشارکت اجتماعی، باید از ظرفیت‌های علمی و فناوری نیز استفاده شود. امروز فناوری‌هایی وجود دارند که امکان تصفیه و استفاده مجدد از آب را در چندین مرحله فراهم می‌کنند. بنابراین، برای مواجهه با مسائل آبی و زیست‌محیطی اصفهان نیز باید از دانش تخصصی و فناوری‌های موجود بهره گرفت.
این پژوهشگر حوزه اجتماعی در پایان با تأکید بر اینکه تحقق مشارکت واقعی به اصلاح هم‌زمان ساختارهای اجتماعی و نهادی نیاز دارد، اظهار کرد: مسائلی مانند رانت، فساد، ضعف پاسخگویی و نبود نظارت مؤثر، از موانعی هستند که باید برطرف شوند. مشارکت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که مردم، نهادهای اجتماعی، سرمایه فکری، دانشگاهیان، بخش خصوصی و نهادهای عمومی بتوانند در جایگاه واقعی خود نقش‌آفرینی کنند و قدرت تصمیم‌گیری و نظارت به‌صورت متوازن میان آن‌ها توزیع شود.
انتهای پیام
