زهره منجمی در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: سلیقه فرهنگی افراد جامعه، بسیار متنوع بوده و طبیعی است که هر کس، رسانه مورد علاقه خود را انتخاب کند؛ برای مثال برخی ترجیح میدهند تلویزیون تماشا کنند و برخی دیگر به دلیل شرایط کاری یا سبک زندگی، بیشتر به آثار صوتی گرایش دارند. افرادی مانند کارمندان، رانندگان، خانهداران و بسیاری از کسانی که همزمان چند کار را انجام میدهند، تمایل دارند در کنار فعالیت روزانه خود، از یک منبع شنیداری نیز استفاده کنند که هم سرگرم شوند و هم چیزی بیاموزند.
وی ادامه داد: همین ویژگی باعث شده است که نمایشنامه رادیویی و به طور کلی محتوای صوتی، برای بخش قابل توجهی از جامعه جذاب باشد. یک خانم خانهدار میتواند هنگام آشپزی یا انجام کارهای منزل، به یک نمایشنامه یا برنامه رادیویی گوش کند، فردی که در مترو یا مسیر رفتوآمد روزانه قرار دارد نیز میتواند از این فرصت برای شنیدن آثار صوتی استفاده کند. این همزمانی «کار روزمره» و «دریافت محتوا» یکی از مهمترین دلایل توجه دوباره مخاطبان به نمایشنامه رادیویی است.
این کارگردان نمایشنامههای رادیویی با بیان اینکه در تجربههای روزمره خود در گفتوگو با رانندگان و افرادی که در مسیرهای طولانی تردد میکنند، متوجه شده که گرایش به رادیو و آثار شنیداری بیشتر شده است، یادآور شد: بسیاری از آنها میگویند موسیقیهای تکراری دیگر جذابیت سابق را برایشان ندارد و ترجیح میدهند به جای شنیدن محتوای تکراری، به سراغ برنامههایی بروند که مفهوم، معنا و دانشی تازه در اختیارشان بگذارد. همین تمایل به دریافت محتوای مفید باعث شدهاست که رادیو و نمایشنامه رادیویی دوباره برای بخشی از مخاطبان جذاب شود.
منجمی با اشاره به میزان آگاهی جامعه از وجود نمایشنامه رادیویی و ظرفیت سرگرمکنندگی آن، بیان کرد: اصل وجود این قالب هنری برای کسانی که به آن نیاز داشته باشند یا به آن علاقهمند باشند، قابل کشف است، همانطور که انسان اگر به چیزی نیاز داشته باشد، آن را پیدا میکند. اما در کنار این موضوع، نمیتوان انکار کرد که در حوزه اطلاعرسانی، ضعفهایی وجود داشته و هنوز هم دارد.
وی خاطرنشان کرد: بسیاری از افراد، حتی برخی از نویسندگان با اینکه شاید بدانند آثار رادیویی در زمینه تخصص آنها تولید میشود اما از کیفیت، جذابیت و فرآیند حرفهای تولید آنها، آگاهی دقیقی ندارند. این افراد وقتی با این فضا آشنا میشوند، برایشان جالب است که اثرشان چگونه به یک محصول شنیداری تبدیل میشود و همین آشنایی میتواند آنها را به شنیدن، همکاری یا عضویت در گروههای فعال این حوزه ترغیب کند. بدون شک اگر اطلاعرسانی در این زمینه جدیتر، منسجمتر و گستردهتر انجام شود، افراد بیشتری با نمایشنامه رادیویی آشنا خواهند شد و مخاطبان آن افزایش مییابد.
این نویسنده نمایشنامه رادیویی، ادامه داد: باید در این زمینه راه را به دیگران نشان داد، آنها را تشویق کرد و به شکلی فعالانه ظرفیتهای نمایشنامه رادیویی را معرفی کرد، این حوزه هنوز جای کار زیادی دارد و با برنامهریزی مناسب میتوان دامنه اثرگذاری آن را افزایش داد.
بهبود دسترسی مخاطبان به نمایشنامههای رادیویی از طریق اپلیکیشنهای شنیداری
منجمی در پاسخ به این پرسش که مردم از چه بستری میتوانند نمایشنامه رادیویی را بشنوند، توضیح داد: صد البته که رادیو هنوز یک رسانه زنده، موثر و در دسترس است و حتی در مواقع بحرانی که اینترنت قطع میشود باز هم میتواند برای گروههای مختلف سنی، از نوجوان تا سالمند، کاربرد داشته باشد و نمایشنامههای رادیویی نیز از طریق آن قابل دسترسی خواهد بود. اما امروز این دسترسی دیگر به رادیو و دستگاههای سنتی محدود نیست بلکه مخاطبان میتوانند از طریق اپلیکیشنهایی مانند «ایرانصدا» در تلفن همراه خود به شبکههای مختلف رادیویی دسترسی داشته باشند و برنامهها و نمایشنامهها را بشنوند.
او درباره مراحل شکلگیری یک نمایشنامه رادیویی، اظهار کرد: پیش از هر چیز، متن باید توسط نویسندهای نوشته شود که این حوزه را میشناسد یا دستکم تجربه و دانش کافی در آن دارد. نمایشنامه رادیویی با نمایشنامه صحنهای تفاوتهای اساسی دارد. در تئاتر صحنهای، تماشاگر بازی را میبیند، حرکت بازیگر، نور، صحنه و همه عناصر بصری به انتقال حس کمک میکنند اما در نمایشنامه رادیویی، همهچیز باید از طریق صدا منتقل شود.
وی افزود: این موضوع بیانگر آن است که نویسنده باید بهگونهای بنویسد که شنونده بتواند فقط با تکیه بر صدا، صحنه را در ذهن خود بسازد. افکتهای صوتی، لحن شخصیتها، توصیفهای درست و فضاسازی شنیداری، همه در این تصویرسازی ذهنی نقش دارند. همچنین نوشتن برای رادیو کاری تخصصی است و کسی که وارد آن میشود باید یا آموزش دیده باشد یا تجربه کافی اندوخته باشد، یا دستکم استعداد و شناخت لازم را داشته باشد.
این کارگردان نمایشنامههای رادیویی با تاکید به اینکه پس از نگارش متن، مرحله بازبینی و داوری فرا میرسد، خاطرنشان کرد: در این مرحله، افراد متخصص، متن را از جنبههای مختلف بررسی میکنند، از کیفیت ادبی و نمایشی گرفته تا استنادها، منابع و صحت محتوا. همچنین نویسنده این حوزه باید پژوهشگر نیز باشد، بهویژه زمانی که با موضوعات تاریخی، آیینی یا مذهبی سروکار دارد و نباید هر محتوایی بدون پشتوانه و مستندات لازم در اختیار مخاطب قرار گیرد، همانگونه که برای جسم انسان نباید غذای ناسالم فراهم کرد، برای روح و ذهن مخاطب هم نباید محتوای ناسالم یا غیرمستند تولید کرد.
صدا، عنصر اصلی انتقال حس و تصویر به مخاطب در نمایشنامههای صوتی
منجمی به مراحل بعدی تولید اشاره کرد و گفت: بعد از تایید متن، کار به مرحله انتخاب بازیگران صدا، کارگردانی، تمرین و سپس ضبط میرسد. در این بخش باید دقت شود که صداها با شخصیتها تناسب داشته باشند و بازیگران بتوانند از طریق صدا، احساسات و موقعیتهای داستانی را بهدرستی منتقل کنند. پس از ضبط نیز مرحله صدابرداری، تدوین و هماهنگیهای نهایی انجام میشود و در نهایت، اثر برای پخش در اختیار مدیران شبکه قرار میگیرد.
وی خاطرنشان کرد: ممکن است یک کار چند دقیقهای، یک هفته تا ۱۰ روز زمان ببرد، که به مرحله نهایی و قابل پخش برسد. علاوه بر این، نوع اثر نیز در انتخاب بستر پخش اهمیت دارد، برای مثال، آثار مذهبی و آیینی معمولاً در شبکههایی مانند رادیو زیارت، رادیو قرآن یا رادیو معارف جای مناسبتری برای پخش دارند. این فرآیند دشوار اما شیرین است و نمایشنامه رادیویی مخاطب خاص خودش را دارد و صداپیشگان و عوامل آن نیز معمولاً از روی علاقه وارد این حوزه میشوند.
او با تأکید بر دشواریهای بازیگری در نمایشنامه رادیویی، افزود: صداپیشه باید تمام حس را فقط با صدا منتقل کند و این کار در بسیاری موارد حتی از بازی صحنهای هم دشوارتر است. کارگردان نیز باید بهگونهای هدایت کند که مفاهیم، بدون تکیه بر تصویر، برای شنونده کاملاً قابل درک باشد. وقتی در یک اثر قرار است شادی، اندوه، محبت یا حتی حضور یک گل منتقل شود، مخاطب چیزی نمیبیند، این صدا و اجراست که باید آن تصویر را در ذهن او بسازد.
خلق خیالپردازیهای منحصربهفرد، مهمترین ویژگی نمایشنامههای رادیویی
منجمی جذابترین ویژگی نمایشنامه رادیویی را عنصر «خیالپردازی» دانست و گفت: مهمترین مزیت این قالب، قدرت آن در فعال کردن ذهن مخاطب است، همانطور که در خواندن یک رمان، هر خواننده تصویری خاص از شخصیتها و فضاها در ذهن خود میسازد، در نمایشنامه رادیویی نیز هر شنونده جهان ویژه خود را خلق میکند.
وی ادامه داد: وقتی شنونده صدای اسب، باران، آبشار یا هر افکت دیگری را میشنود، بر اساس تجربههای شخصی، خاطرات و تخیل خود، تصویری منحصر بهفرد میسازد و همین مسئله، تجربه شنیدن را برای هر فرد به امری شخصی و متفاوت تبدیل میکند. همچنین ممکن است صدای آب برای یک نفر یادآور یک آبشار بزرگ باشد و برای فردی دیگر، تصویر یک دریاچه کوچک یا خاطرهای دور را زنده کند. این تفاوت در دریافت و تصویرسازی، یکی از زیباترین ویژگیهای نمایشنامه رادیویی است.
نقش آگاهیرسانی درباره نمایشنامههای رادیویی و بهره بردن از ترکیب نسل جوان و پیشکسوت در این حوزه
این کارگردان نمایشنامه رادیویی در پاسخ به این پرسش که برای حمایت از نمایشنامههای رادیویی چه اقداماتی میتوان انجام داد، بیان کرد: نخستین و مهمترین گام، آگاهیرسانی است. هر اقدامی که بتواند مردم را با این حوزه آشنا کند، یک قدم به جلو محسوب میشود، حتی اگر تعداد محدودی از افراد یک گزارش یا مصاحبه را بخوانند و در میان آنها چند نفر واقعاً به این حوزه علاقهمند شوند، همین نیز ارزشمند است و میتواند آغازگر یک مسیر تازه باشد.
وی ادامه داد: باید راه را برای نسل جوان باز کرد و در عین حال از پیشکسوتان نیز غافل نشد. برای نمونه من در نمایشنامه «زهیر» تلاش کردم از پیشکسوتان استفاده کنم، چون بسیاری از آنها سالها تجربه و توانایی دارند اما ممکن است به دلایل مختلف در خانه مانده باشند و کمتر در فضای تولید حضور داشته باشند. بازگرداندن این افراد به عرصه فعالیت، هم برای خود آنها روحیهبخش است و هم برای نسل جوان الهامبخش خواهد بود.
او بر ضرورت میدان دادن به جوانان در این حوزه نیز تأکید کرد و افزود: البته نباید همیشه تنها به سراغ نامهای شناختهشده رفت. چه بسا استعدادهای جوانی وجود داشته باشند که اگر فرصت پیدا کنند، بتوانند آثار بسیار خوبی تولید کنند. باید بستر حضور آنها را فراهم کرد، به ایدههایشان بها داد و اجازه داد وارد میدان شوند، تقسیم فرصتها و اعتماد به نیروهای تازهنفس میتواند به پویایی بیشتر این حوزه کمک کند.
منجمی تشویق را یکی دیگر از مهمترین اشکال حمایت دانست و ادامه داد: انسانها ذاتاً از دیده شدن و قدردانی خوشحال میشوند و این موضوع در فعالیت هنری نیز بسیار تعیینکننده است. اگر در کنار نقد سازنده، تشویق و قدردانی نیز وجود داشته باشد، انگیزه افراد برای ادامه مسیر چند برابر میشود، حتی یک «خسته نباشید» یا «دستتان درد نکند» میتواند هنرمند را برای خلق آثار بهتر تشویق کند.
اهمیت نقش تجهیزات در تقویت کیفیت آثار تولیدی
این نویسنده نمایشنامههای رادیویی به اهمیت حمایتهای مادی اشاره کرد و گفت: هنرمند برای ادامه کار، به حداقلی از امکانات و امنیت نیاز دارد. در عین حال، حمایت روانی، عاطفی و در اختیار گذاشتن بستر مناسب نیز بسیار مهم است. اگر امکان استفاده ارزانتر از استودیوها یا تجهیزات فراهم شود، بسیاری از جوانان میتوانند با کیفیت بهتر آثار خود را تولید کنند.
وی با اشاره به تجربه شخصی خود، یادآور شد: پیش آمده است که ما اثری را با امکانات بسیار ساده و حتی با تلفن همراه ضبط کردهایم اما نتیجه بهگونهای بودهاست که شنونده تصور کرده کار در استودیو ضبط شده است! این موضوع نشان میدهد که با وجود محدودیتها هم میتوان کار کرد اما اگر حمایت بیشتری وجود داشته باشد، ظرفیتهای نهفته بسیار بیشتری شکوفا خواهد شد.
منجمی افزود: بدون شک در حوزه نمایشنامههایی رادیویی، استعدادهای فراوانی وجود دارند که هنوز شناخته نشده است. برگزاری نشستها، دورهمیهای هنری، جلسات کشف این استعدادها و پیوند دادن نویسندگان، کارگردانان، تهیهکنندگان و صداپیشگان با یکدیگر میتواند به رشد این عرصه کمک کند، اگر همدلی بیشتری در فضای فرهنگی شکل بگیرد و فرصتها عادلانهتر تقسیم شود، نمایشنامه رادیویی میتواند بیش از گذشته در میان مخاطبان جای خود را پیدا کند و به تولید آثار فاخر و ماندگار منجر شود.
انتهای پیام
