سمیه حقی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به روز سینما و نقش فراغت در زندگی خانوادگی، اظهار کرد: خانواده برای حفظ انسجام عاطفی، کاهش تنشهای روزمره و بازتولید توان جسمانی و روانی خود، نیازمند «فراغت شادمانه» است.
وی ادامه داد: از این منظر، تماشای فیلم در محیط خانه تلاشی برای دستیابی به فراغت خانوادگی است؛ نوعی فراغت که ویژگیهایی مانند هزینه پایین، دسترسپذیری، انعطافپذیری و کنترلپذیری دارد.
چرا تماشای فیلم از سینما به خانه منتقل شده است؟
این دکترای جامعهشناسی با بیان اینکه تحول در الگوی مصرف فرهنگی و جابهجایی مکان تماشای فیلم از عرصه عمومی سینما به حریم خصوصی خانهها صرفاً تحت تأثیر پیشرفتهای فناورانه نیست، افزود: این موضوع پدیدهای چندبعدی است و فشارهای اقتصادی و ضرورت مدیریت هزینههای خانواده در این انتخاب نقش کلیدی دارد.
حقی تصریح کرد: در چارچوب نظریه انتخاب عقلانی، خانواده میان گزینههای متعدد فراغتی خود اقدام به محاسبه هزینه و فایده میکند. برای مثال، پرداخت هزینه اشتراک ماهانه یا هزینه یک فیلم و امکان تماشای آن توسط چندین عضو خانواده، از نظر اقتصادی مقرونبهصرفهتر است.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، انعطافپذیری زمانی را یکی دیگر از عوامل مؤثر دانست و گفت: والدین شاغل، امور مربوط به فرزندان، ناهمزمانی برنامه اعضای خانواده و مواردی از این دست، حضور اعضای خانواده در ساعات معین در سینما را تحت تأثیر قرار میدهد.
وی افزود: بنابراین خانواده ترجیح میدهد زمان فراغت خود را مدیریت کند؛ زمان تماشای یک فیلم را خودش انتخاب کند، فیلم را برای مدتی متوقف کرده و ادامه آن را به زمان دیگری موکول کند.
حقی خاطرنشان کرد: این ویژگی خانواده را میتوان همان «بازاندیشی در سبک زندگی» انسانها و خانوادهها در مدرنیته متأخر دانست؛ به این معنا که افراد و خانوادهها تلاش میکنند زمان، روابط و شیوه مصرف خود را براساس شرایط متغیر زندگیشان تغییر داده و تنظیم کنند.
وی با اشاره به دیدگاه «خصوصیسازی متحرک» اظهار کرد: براساس این دیدگاه، رسانههای جدید به انسان اجازه میدهند در فضای خصوصی خانه بماند و همزمان با جهان بیرون ارتباط برقرار کند. در این نگاه، خانه فضای اصلی بازنمایی آرامش و تجربه فراغتهای روزمره است.
افزایش انتخابهای فردی در خانه
این دکترای جامعهشناسی، امکان توجه به نیازهای متفاوت اعضای خانواده را از دیگر عوامل مؤثر بر گرایش به تماشای فیلم در خانه عنوان کرد و گفت: تماشای یک فیلم مشخص لزوماً پاسخگوی نیازهای متفاوت فراغتی اعضای خانواده نیست، در حالی که تماشای فیلمهای متعدد در محیط خانواده، دایره انتخابهای فردی را افزایش میدهد.
حقی اضافه کرد: بخش دیگری از این مسئله نیز به کنترل خانواده بر کیفیت فراغت اعضای آن مربوط میشود. تماشای فیلم در محیط خانواده به نوعی به آرامش خانواده در برابر فشارهای زندگی شهری، ازدحام، ترافیک و مواردی از این دست منجر میشود.
وی تأکید کرد: نکته حائز اهمیت این است که عواملی که ذکر شد، دسترسی خانواده به تماشای فیلم و سریال را به آسانی افزایش میدهد؛ البته به شرط آنکه تماشای فیلم با انتخاب مشترک، گفتوگو و تعامل، مشارکت و توجه متقابل همراه باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان ادامه داد: اگر تماشای فیلم به مصرف فردی، انزوا و تماشای بیوقفه تبدیل شود، ممکن است صرفاً جنبه فراغتی داشته باشد، اما خانواده به شادی مشترک، روابط اجتماعی معنادار و منسجم دست نخواهد یافت.
نمایش خانگی؛ بازنمایی بخشی از واقعیت اجتماعی
حقی در ادامه با اشاره به ظرفیت شبکه نمایش خانگی در بازنمایی مسائل اجتماعی گفت: از منظر جامعهشناسی، شبکه نمایش خانگی نسبت به بخش رسمی سینما در مواردی به واسطه سریالی بودن محتواها، ظرفیت بیشتری برای بازنمایی برخی مسائل اجتماعی، سبک زندگی و تعارضهای روزمره دارد.
وی افزود: از جمله این مسائل میتوان به بیثباتی اقتصادی، خطر از دست دادن منزلت اجتماعی، شکاف بین نسلی و تعارض والدین و فرزندان، بحران اعتماد اجتماعی در روابط خانوادگی و جمعی، تمایل به مهاجرت، تغییر نقشهای جنسیتی و افزایش عاملیت زنان، مصرفگرایی، تنهایی و اضطراب در روابط اجتماعی و موارد دیگر اشاره کرد.
این دکترای جامعهشناسی با تأکید بر اینکه این تصویر را نمیتوان تصویری کاملاً جامع از شرایط اجتماعی دانست، ادامه داد: میتوان گفت این آثار نوعی بازسازی گزینشی واقعیت هستند.
حقی اضافه داد: به بیان دقیقتر، شبکه نمایش خانگی مانند سایر فضاهای عمومی تحت تأثیر موقعیت سازندگان، الزامات زندگی روزمره، منطق جذب مخاطب و عوامل دیگر قرار دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان یادآور شد: برای نمونه، گاه دیده میشود که به جای تحلیل ریشههای نابرابری اجتماعی، از نابرابری برای تولید هیجان و سرگرمی استفاده میشود.
وی ادامه داد: بنابراین میتوان نتیجه گرفت که شبکه نمایش خانگی از سینمای رسمی «جلوتر» نرفته، بلکه میدان بازنمایی آن در برخی جنبههای واقعیت گسترش یافته است.
سینما فقط محل تماشای فیلم نیست
حقی با بیان اینکه کمرنگ شدن سینما به عنوان یک پاتوق اجتماعی، صرفاً به دلیل کاهش علاقه مردم به فیلم نیست، گفت: سینما در معنای اجتماعی خود فقط به نمایش یک اثر اختصاص ندارد، بلکه فضایی برای دیدار، تعامل، تجربه عاطفی مشترک و مشارکت در فرهنگ عمومی است.
وی اضافه کرد: با این حال، میتوان کاهش حضور در سالنهای سینما را بخشی از تحول گسترده در الگوهای فراغت، روابط و تعاملات اجتماعی و شیوه مصرف فرهنگی در جامعه ایران دانست.
این دکترای جامعهشناسی تصریح کرد: حرکت در این مسیر تحول نیز الزاماً به انزوای اجتماعی ختم نمیشود، زیرا این تحول ترکیبی از رشد فردگرایی، خصوصیسازی فراغت، تغییر شکل روابط اجتماعی و تضعیف برخی از فضاهای عمومی سنتی و موارد دیگر است.
راه بازگشت مخاطب به سینما
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان تأکید کرد: از این رو، مسئله فقط بازگرداندن مخاطب به صندلی سینما نیست، بلکه باید سینما دوباره به یک رویداد فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود.
حقی اظهار کرد: برای تحقق این امر، ابتدا سینما باید از محل صرفاً فروش بلیت و تماشای فیلم به مجموعهای از تجربههای اجتماعی تغییر کند.
وی ادامه داد: برای این منظور، برگزاری نشستهای نقد و گفتوگو، اکرانهای همراه با بازیگران و کارگردان، جلسات ویژه خانوادگی، دانشجویی و نوجوانان و ترکیب فیلم با موسیقی، ادبیات، هنر و موارد دیگر میتواند مخاطب را به رویدادی دعوت کند که فقط قابل تماشا نباشد و نتوان آن را به همان شکل در محیط خانه تجربه کرد؛ بلکه مخاطب در آن حضور در جمع و تعاملات اجتماعی را نیز تجربه کند.
حقی افزود: اقدام دوم این است که سینما زمانی میتواند به یک پاتوق تبدیل شود که فقط یک سالن منحصر به تماشای فیلم نباشد، بلکه سینما با کافه، کتابفروشی، فضای گفتوگو، نمایشگاه و موارد دیگر نیز ارتباط برقرار کند.
وی بیان کرد: به عنوان اقدام سوم، سینما فقط برای یک قشر و طبقه خاص نیست، بلکه باید برای همگان در دسترس باشد.
این دکترای جامعهشناسی اضافه کرد: به عنوان گام بعدی، باید افق دید سینما با تجربههای واقعی گروههای مختلف اجتماعی پیوند بخورد؛ به این معنا که مخاطب احساس کند خود، خانواده، محله، زبان و موارد دیگر در تماشای فیلم بازنمایی میشوند.
سینما و بازسازی پیوندهای اجتماعی
حقی اظهار کرد: بنابراین میتوان بیان کرد که با انجام این اقدامات، نه تنها مخاطبان به سینما بازخواهند گشت، بلکه سینما قادر خواهد بود در بازسازی پیوندهای اجتماعی و تقویت زندگی جمعی در جامعه ایران نقش مؤثری ایفا کند.
انتهای پیام
