در دامنه کوه بیستون، جایی که روزگاری شاهراه ارتباطی شرق و غرب به شمار می‌رفت، یکی از ارزشمندترین مجموعه‌های تاریخی ایران شکل گرفته؛ مجموعه‌ای که به دلیل اهمیتش، ۲۲ تیر سال ۱۳۸۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و نام کرمانشاه را در کنار برجسته‌ترین میراث‌های تاریخ بشری قرار داد.

کتیبه بیستون، شاهکار داریوش هخامنشی در ارتفاع چند ده متری از سطح زمین در دل کوه بیستون حجاری شده، اثری که آن را بزرگترین سنگ نوشته جهان، ملکه کتیبه‌های شرق باستان و لوح روزتای آسیا می‌دانند و از مهمترین و مشهورترین سندهای تاریخ بشریت به شمار می‌رود. در این اثر اعجاب انگیز شرح پیروزی‌های شاه بزرگ هخامنشیان بر دشمنان و به بند کشیدن آنها به تصویر در آمده و به سه زبان میخی پارسی باستان، اکدی و عیلامی فتوحاتش را برای آیندگان شرح داده است. 

اگرچه بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی، بیستون را تنها با کتیبه و نقش‌برجسته داریوش هخامنشی می‌شناسند، اما این محوطه تاریخی گنجینه‌ای از آثار متعلق به دوره‌های مختلف از پیش از تاریخ تا عصر حاضر را در خود جای داده است. از غارهای باستانی دوره پیش از تاریخ با شواهدی از حضور انسان‌های نئاندرتال گرفته تا نیایشگاه مادی، مجسمه هرکول و نقش برجسته مهرداد اشکانی و کاروانسرای صفوی و... که هر کدام بخشی از تاریخ چند هزارساله این دیار را روایت می‌کنند. 

همین تنوع کم‌نظیر آثار تاریخی تنها در یک محدوده کوچک، بیستون را به یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی کشور و مقصدی ارزشمند برای علاقه‌مندان به تاریخ، باستان‌شناسی و گردشگری تبدیل کرده، با اینحال خدماتی که در این مجموعه به گردشگران ارائه می‌شود با وجود گذشت ۲۰ سال از ثبت جهانی شدن آن، در حد و اندازه نام جهانی شده‌اش نیست. 

اگرچه زمانی که اثری ثبت جهانی می‌شود، تنها یک عنوان افتخارآمیز را یدک نمی‌کشد، بلکه ثبت جهانی شدن باید تعهدی برای حفاظت، معرفی و فراهم کردن شرایط مناسب برای بازدید از آن اثر را فراهم کند، اما در مورد بیستون، چنین نشده و خدمات و امکاناتی که در این محوطه به گردشگران ارائه می‌شود، با گذشت ۲۰ سال هنوز رضایت بخش نیست. 

یکی از مهم‌ترین مطالبات بازدیدکنندگان خصوصا گردشگرانی که از خارج از مرزها برای دیدن این اثر بی‌نظیر به کرمانشاه سفر می‌کنند، فراهم‌شدن امکان مشاهده نزدیک‌ کتیبه داریوش است. کتیبه‌ای که مهم‌ترین سند تاریخی مجموعه به شمار می‌رود، اما به دلیل فاصله زیاد از محل بازدید و نبود زیرساخت مناسب، گردشگران تنها از دور قادر به تماشای آن هستند و جزئیات این شاهکار تاریخی برای بسیاری از آنان قابل مشاهده نیست، در حالیکه بنظر می‌رسد در دنیای مدرن کنونی فراهم کردن امکان بازدید از یک اثر تاریخی با رعایت مسائل حفاظتی کار چندان سختی نباشد. 

افزایش امکانات رفاهی، استفاده از فناوری‌های نوین همچون ویدئو مپینگ و مانیتورینگ برای معرفی آثار و فراهم کردن تجربه‌ای نزدیک‌تر و جذاب‌تر از کتیبه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند جایگاه بیستون را بیش از پیش در میان مقاصد گردشگری فرهنگی کشور تثبیت کند.

 امروز به مناسبت بیستمین سالگرد ثبت جهانی بیستون، در خصوص اینکه چرا بیستون طی این دو دهه نتوانسته در حد یک اثر ثبت جهانی خود را به جهانیان معرفی کند و از زیرساخت‌ها بهره‌مند شود، با شهردار سابق بیستون که یکی از فعالین گردشگری استان است، به گفت و گو نشسته‌ایم. 

بیستون؛ میراثی جهانی با زیرساخت‌هایی محلی

احسان احمدی نصر در گفت و گو با ایسنا، با بیان اینکه بیستون به عنوان هشتمین اثر تاریخی ایران در فهرست آثار جهانی یونسکو قرار گرفته، اظهارکرد: هر چند که این اتفاق بسیار بزرگ و ویژه بود، اما متعقدم که باید زودتر از اینها انجام می‌شد، چراکه بیستون اثری کم نظیر در دنیا است.

وی افزود: مهمترین علت اینکه در گذشته شاهان باستانی به این محدوده توجه داشته‌اند، وجود کوه بیستون یا بغستان(جایگاه خدایان) به عنوان یک کوه مقدس بوده که اهمیت زیادی در آن زمان داشته است. 

این دکترای باستان‌شناسی با بیان اینکه بیستون گاه‌نگار ادوار مختلف تاریخ ایران را در دل خود جای داده، عنوان کرد: در واقع بیستون یک پارک موزه تاریخ ایران زمین است، چراکه در آن آثاری از دوره پیش از تاریخ، همه ادوار تاریخی و دوره اسلامی وجود دارد. با وجود اینکه همه آثار تاریخی کشورمان قابل احترام و دارای ارزش بالایی هستند، اما باید گفت که آنها عموما یک دوره تاریخی را روایت می‌کنند. برای نمونه تخت جمشید فقط تاریخ دوره هخامنشی یا میدان نقش جهان اصفهان فقط تاریخ دوره صفویه را برای ما بازگو می‌کند، اما بیستون مجموعه‌ای متعلق به همه دوره‌های تاریخی است. 

وی در خصوص دلایل توجه زیادی که پادشاهان در گذشته به بیستون داشته‌اند، گفت: علاوه بر مقدس بودن کوه بیستون، موقعیت جغرافیایی و سوق الجیشی آن باعث شده پادشاهان در ادوار مختلف به آن توجه داشته باشند. بیستون مسیر شرق و غرب را به هم متصل می‌کرد و به نوعی می‌توان گفت که دروازه آسیا در زمان باستان بوده و هنوز هم این کارکرد خود را حفظ کرده است، چرا که از زمان باستان مسیر جاده ابریشم، راه ادویه، راه شاهی و در نهایت جاده خراسان که عتبات عالیات را به آستان مقدس حضرت علی بن موسی الرضا(ع) متصل می‌کرده، از این مسیر می‌گذشته و امروز هم سالانه مسیر تردد میلیون‌ها زائر برای سفر به عتبات عالیات خصوصا در ایام اربعین است. 

احمدی نصر خاطرنشان کرد: با توجه به این توصیفات، بیستون امروز باید جایگاه متفاوتی را می‌داشت که متاسفانه نداشته و آن‌گونه که باید و در خور شان اثر معرفی نشده که این امر به علل مختلفی بوده است. 

وی عدم بهره‌مندی جامعه محلی از ثبت جهانی اثر را یکی از دلایل این مسئله برشمرد و گفت: زمانی که یک اثر به ثبت جهانی می‌رسد، در نقطه اول باید مردم بومی و محلی که ساکن آنجا هستند و صیانت از اثر را هزاران سال برعهده داشته‌اند، از ثبت جهانی آن  اثربهره مند شوند، اما برای بیستون این موضوع اتفاق نیفتاد. 

این مدرس دانشگاه اضافه کرد: دستگاه‌های دولتی همچون میراث فرهنگی نهایتا حدود ۱۰۰ سال است که شکل گرفته‌اند، در حالی که بیستون که بیلبورد تبلیغاتی داریوش هخامنشی برای جهانیان است، حدود ۲۵۰۰ سال است که در یک نقطه توسط همان مردمی که در اطرافش زندگی می‌کنند، نگهداری شده است. زمانی که بیستون به ثبت جهانی رسید، مردم محلی این انتظار را داشتند که عایدات این ثبت جهانی شدن و معرفی بیستون به عنوان یک جاذبه ویژه گردشگری در سبد معیشتی آنها اثر گذار باشد، اما نه تنها این اتفاق نیفتاد، بلکه جهانی شدن بیستون غیر از ایجاد محدودیت و نه گفتن و عدم اجازه توسعه، عایدی دیگری برای مردم این منطقه نداشت. 

وی ادامه داد: مردم محلی بیستون هنوز به این نگاه نرسیده‌اند که این اثر تا چه حد می‌تواند در زندگی آنها اثرگذار باشد، چرا که قواعد میراثی که «نکن‌های» زیادی را به مردم آنجا می‌گوید، باعث شده تا مردم این منطقه نه تنها از ثبت جهانی اثر خوشحال نباشند، بلکه گلایه‌های زیادی هم داشته باشند که چرا این ثبت جهانی محدودیت‌های زیادی را برای آنها بوجود آورده، به گونه‌ای که حلاوت این اتفاق را به کام آنها بی‌اثر کرده است. هر چند که قواعد میراثی تنها برای حفاظت و صیانت از اثر است، اما باید توجه داشت که پیش از اینکه میراث فرهنگی وجود داشته باشد، مردم خودشان حافظ این اثر بوده‌اند. 

احمدی نصر یادآورشد: زمانی که میدان نقش جهان اصفهان به ثبت جهانی رسید، تمام خانه‌های تاریخی و شبه تاریخی که در پیرامون آن بود تغییر کاربری داده شد و به عنوان یک ساختار اقتصادی فعالیت کردند، به همین دلیل مردم حس کردند که یک اثر ثبت جهانی شده در معیشت، توسعه، اشتغال و سبد معیشتی آنها اثر گذار بوده است، اما ما برای بیستون هرگز این کار را نکردیم. بیستون یک رستوران و زیرساخت مناسب برای پذیرایی از یک میهمان در حد استانی را ندارد، چه برسد به اینکه از یک میهمان ملی در آنجا پذیرایی کنیم. 

وی در بخش دیگری از این گفت و گو با تاکید براینکه توسعه زیرساخت‌های گردشگری در بیستون در سالهای گذشته بسیار ضعیف بوده، عنوان کرد: هرچند که بیستون یک شهر اقماری برای کرمانشاه محسوب می‌شود و می‌تواند بسیاری از خدمات را از کرمانشاه بگیرد، اما وقتی یک اثر را در این اندازه ثبت می‌کنیم و اراده ما حفظ این اثر است، باید در خور شان آن زیرساخت‌ها را نیز توسعه دهیم، در حالی که در بیستون نه در حوزه درمان، نه گردشگری، نه رفاهی و خدماتی مانند سرویس بهداشتی و پارکینگ و ... شرایط مطلوبی نداریم.

این فعال گردشگری به ضعف تبلیغات برای بیستون هم اشاره کرد و افزود: بیستون فقط مجموعه‌ای از آثار تاریخی نیست، این محدوده به معنای واقعی سرزمین سنگ و آب است. از یک سراب باستانی، پارک جنگلی و داستان‌های اسطوره‌ای مانند شیرین و فرهاد گرفته تا کوه‌هایی که از بهترین کوه‌های جهان برای صخره نوردی هستند. طی سالهای گذشته ما سه دوره جشنواره بین المللی صخره نوری را در این شهر برگزار کردیم که هر دوره‌ای که این جشنواره برگزار می‌شد، شرکت کنندگان خارجی با ابراز شگفتی از عظمت این مجموعه، بهترین مبلغان برای ما می‌شدند، اما متاسفانه در سالهای بعدی برگزاری این جشنواره‌ها مسکوت ماند. 

وی یکی دیگر از مشکلاتی که در بیستون دیده می‌شود، را عدم دسترسی گردشگران به کتیبه عنوان کرد و گفت: با وجود اینکه سال گذشته استاندار کرمانشاه بازدیدی از محوطه بیستون داشت و تاکید داشت برای اینکه گردشگران بتوانند از نزدیک کتیبه بیستون را ببینند یک آسانسور شیشه‌ای احداث شود- که طبق پیشنهاد مسئولین وقت میراث فرهنگی بود و البته اجرای چنین طرحی امکانپذیر نیست- اما هنوز هیچ سازوکاری برای اینکه گردشگران بتوانند این اثر را از نزدیک مشاهده کنند، اندیشیده نشده است. 

احمدی نصر خاطرنشان کرد: هر چند که حوادث سال گذشته کشور از جمله دو جنگ و اغتشاشات دی ماه نیز می‌تواند در این زمینه تاثیرگذار باشد، اما متاسفانه هیچ اقدامی نیز در این زمینه صورت نگرفته است. استاندار کرمانشاه باید به عنوان نماینده حاکمیت از دستگاه متولی بخواهد که اقدامی در این حوزه انجام دهد تا گردشگران بتوانند این اثر جهانی را از نزدیک ببینند. 

وی تاکید کرد: با توجه به اینکه بیستون تنها یک کتیبه نیست و آثار تاریخی متعددی در اطراف آن وجود دارد، سابقا قرار بر این بود که یک پارک مولاژ را از محوطه درست کنیم و یا اینکه موزه‌هایی مانند موزه سنگ در آنجا راه‌اندازی شود که هنوز اجرایی نشده است. 

این دکترای باستان شناسی با بیان اینکه هیچ سناریوی مشخصی برای معرفی زیبایی‌های بیستون نداریم، گفت: فاصله بیستون تا فرودگاه بین المللی کرمانشاه تنها ۳۰ کیلومتر است. این اثر در یک مسیر پر تردد قرار گرفته و تا یک اثر شاخص دیگر یعنی تاق بستان که آخرین پرده هنر فاخر ساسانیان است نیز فاصله زیادی ندارد، اما متاسفانه کار شاخصی برای آن انجام نداده‌ایم که البته تحقق این امر مستلزم نگاه و حمایت مسئولین ارشد استان است. 

و در خاتمه باید گفت بیستون امروز همچنان بر دامنه زاگرس ایستاده؛ همان‌گونه که هزاران سال تاریخ را بر دوش کشیده، اما اگر قرار است این میراث جهانی بیش از گذشته در ذهن گردشگران جهان ماندگار شود، در کنار حفاظت از آن، باید کیفیت تجربه بازدید از این مجموعه باستانی نیز به اندازه ارزش تاریخی آن ارتقاء یابد.

انتهای پیام