در ماههای اخیر، همزمان با گسترش برگزاری آزمونهای آنلاین و ورود ابزارهای هوش مصنوعی به فضای آموزشی، شیوه برگزاری امتحانات نیز با چالشهای جدیدی روبهرو شده است؛ چالشهایی که گاهی باعث سختگیری بیشتر در فرآیند آزمون، افزایش نظارتها و شکلگیری نگرانی میان دانشجویان شده است.
برخی دانشجویان معتقدند استفاده از هوش مصنوعی در بسیاری از موارد بخشی از فرآیند یادگیری آنهاست، اما در مقابل، محدودیتها و حساسیتهای ایجادشده در امتحانات مجازی باعث شده فضای آزمون برای آنها با فشار و استرس بیشتری همراه شود. از سوی دیگر، استادان نیز با این پرسش مواجهاند که چگونه میتوانند در شرایطی که ابزارهای هوشمند امکان تولید پاسخ را فراهم کردهاند، ارزیابی دقیقی از دانش و توانایی دانشجویان داشته باشند.
تغییر شیوه ارزشیابی؛ مطالبه دانشجویان از دانشگاهها
دانشجوی مهندسی کامپیوتر دانشگاه زنجان، با اشاره به تجربه دانشجویان از برگزاری امتحانات مجازی معتقد است ورود هوش مصنوعی به فضای آموزشی، باعث شده شیوه برگزاری آزمونها و نگاه استادان به عملکرد دانشجویان تغییر کند.
مائده هاشمی در گفتوگو با ایسنا اظهار میکند: استادان باید شرایط جدید آموزشی را درک کنند و به جای تمرکز صرف بر کنترل دانشجویان، به دنبال روشهایی باشند که میزان یادگیری واقعی آنها را ارزیابی کند.
هاشمی تصریح میکند: بسیاری از دانشجویان از هوش مصنوعی به عنوان ابزاری برای یادگیری بهتر، بررسی راهحلها و رفع اشکال استفاده میکنند، اما گاهی نگرانی از تقلب باعث میشود قوانین و نظارتهای سختگیرانهای در امتحانات مجازی اعمال شود که روند آزمون را برای دانشجویان دشوارتر میکند. استادان باید با نگاه منطقی و متناسب با شرایط جدید آموزشی با این موضوع برخورد کنند، چراکه در دورهای که استفاده از هوش مصنوعی در بسیاری از حوزهها به یک نیاز تبدیل شده است، نمیتوان آن را به طور کامل نادیده گرفت و لازم است حداقل محدودیتها و نظارتها نیز به شکل منطقی و هدفمند اعمال شود.
در ادامه دانشجوی دیگری از دانشگاه زنجان میافزاید: استفاده از روشهای سختگیرانه در امتحانات مجازی گاهی باعث افزایش استرس دانشجویان میشود، در حالی که میتوان با طراحی سؤالات مفهومی، تحلیلی و برگزاری ارزیابیهای مستمر، امکان سنجش دقیقتری از توانایی دانشجویان ایجاد کرد.
محیا بغدادی با بیان اینکه بسیاری از دانشجویان همچنان ترجیح میدهند کلاسها و امتحانات به شکل حضوری برگزار شود، میگوید: امیدواریم دانشگاهها با فراهم شدن شرایط، دوباره به سمت برگزاری حضوری حرکت کنند، چراکه در فضای حضوری، علاوه بر امکان ارزیابی عادلانهتر، فرآیند برگزاری کلاسها و آزمونها نیز با نظم و شرایط منطقیتری همراه خواهد بود.
وی خاطرنشان میکند: در کنار بازگشت به شیوههای حضوری، دانشگاهها باید آموزش استفاده درست از هوش مصنوعی را نیز جدی بگیرند تا این فناوری به عنوان یک ابزار کمک آموزشی مورد استفاده قرار گیرد، نه عاملی برای بیاعتمادی میان استاد و دانشجو.
شیوههای سنتی ارزشیابی دیگر پاسخگو نیست
در ادامه یک مدرس دانشگاه معتقد است که با گسترش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، دیگر نمیتوان با روشهای سنتی میزان یادگیری دانشجویان را سنجید و لازم است دانشگاهها به جای ممنوع کردن این فناوری، شیوههای ارزشیابی و برگزاری امتحانات را متناسب با تحولات جدید بازطراحی کنند.
زهرا سپهری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به گسترش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در محیطهای آموزشی اظهار میکند: هوش مصنوعی در مدت کوتاهی به بخشی از زندگی روزمره دانشجویان تبدیل شده و طبیعی است که در فرآیند انجام تکالیف، پروژهها و حتی امتحانات مجازی نیز مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین نمیتوان این فناوری را نادیده گرفت یا انتظار داشت دانشجویان از آن استفاده نکنند.
او میافزاید: مسئله اصلی، استفاده یا عدم استفاده از هوش مصنوعی نیست، بلکه نحوه استفاده از آن اهمیت دارد. اگر دانشجو از این ابزار برای درک بهتر مفاهیم، ایدهپردازی، رفع اشکال یا یادگیری بیشتر استفاده کند، میتواند به ارتقای کیفیت آموزش کمک کند؛ اما اگر هوش مصنوعی جایگزین تفکر، تحلیل و یادگیری شود، هدف آموزش عالی زیر سؤال خواهد رفت.
سپهری با بیان اینکه امتحانات مجازی بیش از سایر شیوههای ارزشیابی در معرض سوءاستفاده از ابزارهای هوش مصنوعی قرار دارند، میگوید: امروز دانشجو تنها با چند دستور ساده میتواند پاسخ بسیاری از سؤالات را از هوش مصنوعی دریافت کند. این موضوع نشان میدهد که دیگر نمیتوان با همان شیوههای سنتی، میزان یادگیری دانشجویان را ارزیابی کرد.
این مدرس دانشگاه ادامه میدهد: اگر سؤال امتحان صرفاً مبتنی بر حفظیات یا بازتولید مطالب کتاب باشد، هوش مصنوعی نیز میتواند به راحتی به آن پاسخ دهد. اما اگر سؤالها بر تحلیل، استدلال، حل مسئله، تجربه شخصی یا کاربرد مفاهیم در موقعیتهای واقعی متمرکز باشند، نقش دانشجو در تولید پاسخ پررنگتر خواهد شد.
وی با اشاره به اینکه برخی دانشگاههای جهان سیاست استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی را پذیرفتهاند، اظهار میکند: رویکرد آموزش عالی باید از «ممنوعیت کامل» به سمت «استفاده مسئولانه و شفاف» حرکت کند. همانطور که استفاده از ماشینحساب، اینترنت یا نرمافزارهای تخصصی در طول زمان به بخشی از آموزش تبدیل شد، هوش مصنوعی نیز به ابزاری اجتنابناپذیر تبدیل خواهد شد.
سپهری در ادامه درباره امکان تشخیص استفاده از هوش مصنوعی نیز میگوید: اگرچه ابزارهایی برای شناسایی متنهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی وجود دارد، اما این ابزارها خطای قابل توجهی دارند و نمیتوان تنها بر اساس آنها درباره تخلف دانشجو قضاوت کرد. به همین دلیل، طراحی صحیح شیوههای ارزشیابی از اتکا به ابزارهای تشخیص اهمیت بیشتری دارد.
او تأکید میکند: دانشگاهها باید به سمت امتحانهای پروژهمحور، ارائههای شفاهی، ارزیابی مستمر و سؤالهایی حرکت کنند که پاسخ آنها صرفاً با کپی کردن از هوش مصنوعی امکانپذیر نباشد. در چنین شرایطی، حتی اگر دانشجو از هوش مصنوعی کمک بگیرد، همچنان ناچار خواهد بود مفاهیم را درک و تحلیل کند.
این مدرس دانشگاه میافزاید: هوش مصنوعی تهدید آموزش نیست؛ تهدید زمانی ایجاد میشود که نظام آموزشی خود را با این فناوری بهروز نکند. اگر دانشگاهها مهارت استفاده صحیح و اخلاقی از هوش مصنوعی را به دانشجویان آموزش دهند، این فناوری میتواند به جای کاهش کیفیت آموزش، به ارتقای آن کمک کند.در ادامه یک مدرس دانشگاه معتقد است با گسترش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، دیگر نمیتوان با روشهای سنتی میزان یادگیری دانشجویان را سنجید و لازم است دانشگاهها به جای ممنوع کردن این فناوری، شیوههای ارزشیابی و برگزاری امتحانات را متناسب با تحولات جدید بازطراحی کنند.
نباید از هوش مصنوعی و فضای مجازی بترسیم
معاون آموزشی دانشکده علوم انسانی دانشگاه زنجان با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی و آموزش مجازی نباید به عنوان تهدید دیده شوند، میگوید: دانشگاهها باید با تقویت زیرساختها، توانمندسازی استادان و تغییر شیوههای ارزشیابی، خود را با تحولات جدید آموزشی هماهنگ کنند.
محمود رسولی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به برگزاری امتحانات دانشگاهها به صورت مجازی اظهار میکند: با توجه به شرایط خاصی که ایجاد شد و کلاسهای دانشگاهها در همه مقاطع به صورت مجازی برگزار شد، برگزاری امتحانات نیز به همین شیوه ادامه پیدا کرد. در این شرایط، این تصمیم میتوانست به دانشجویان کمک کند تا در کنار خانوادههای خود و با آرامش بیشتری در امتحانات شرکت کنند.
وی با بیان اینکه برگزاری امتحانات مجازی مزایایی نیز به همراه دارد، افزود: صرفهجویی در زمان، امکانات، مصرف کاغذ و کاهش هزینههای مربوط به چاپ و تکثیر از جمله مزایای این شیوه است. همچنین دانشجویان نسل جدید با فضای فناوری و آموزش مجازی آشنایی بیشتری دارند و این موضوع میتواند به عنوان یک تجربه مثبت مورد توجه قرار گیرد.
رسولی با اشاره به چالشهای امتحانات مجازی ادامه میدهد: یکی از مشکلات مهم، مسائل فنی مانند قطعی برق یا ضعف اینترنت است که میتواند دانشجویان را با مشکل مواجه کند. ما مواردی داشتیم که دانشجویان به دلیل این مشکلات در روند امتحان دچار اختلال شدند.
او با تأکید بر اینکه عدالت آموزشی یکی دیگر از دغدغههای مهم در امتحانات مجازی است، میافزاید: همه دانشجویان کشور از شرایط یکسانی برخوردار نیستند و برخی دانشجویان در مناطق کمبرخوردار زندگی میکنند و ممکن است به اینترنت پرسرعت یا امکانات مناسب دسترسی نداشته باشند. این موضوع میتواند باعث ایجاد نابرابری آموزشی شود.
عضو هیات علمی دانشگاه زنجان درباره نگرانیها نسبت به تقلب در امتحانات مجازی نیز اظهار میکند: تقلب چه در امتحانات حضوری و چه در امتحانات مجازی ممکن است اتفاق بیفتد، اما میتوان با راهکارهایی میزان آن را کاهش داد. یکی از مهمترین راهکارها، تقویت فرهنگ اخلاقی و آموزش دانشجویان درباره نادرست بودن تقلب است.
وی میافزاید: در کنار مسائل فرهنگی، باید زیرساختهای فنی نیز تقویت شود و استادان با آییننامهها و امکانات سامانههای برگزاری امتحان آشنایی بیشتری پیدا کنند تا بتوانند از ظرفیتهای موجود برای کاهش تخلفات استفاده کنند.
رسولی با اشاره به نقش هوش مصنوعی در امتحانات مجازی، میگوید: اگر قرار باشد از هوش مصنوعی استفاده شود، شیوه برگزاری امتحانات نیز باید تغییر کند. ما نباید تمام نمره دانشجو را به امتحان پایان ترم اختصاص دهیم، بلکه باید بخشی از ارزیابی در طول ترم و از طریق فعالیتهای مختلف انجام شود.
او ادامه میدهد: طراحی سؤالات مفهومی، استفاده از ارزیابیهای مستمر و تعامل استاد با دانشجو در طول ترم میتواند کمک کند تا امکان استفاده نادرست از ابزارهایی مانند هوش مصنوعی کاهش پیدا کند. همچنین استادان باید آموزش ببینند و با شیوههای جدید طراحی سؤال و امکانات سامانههای الکترونیکی آشنا شوند.
معاون آموزشی دانشکده علوم انسانی دانشگاه زنجان با بیان اینکه زیرساختهای فعلی دانشگاهها نیازمند تقویت است، میگوید: زیرساختهای موجود مناسب هستند، اما نمیتوان گفت به سطح ایدهآل رسیدهاند. باید به سمتی حرکت کنیم که سیستمهای دانشگاهی و سامانههای الکترونیکی تقویت شوند تا هم از افت کیفیت آموزشی جلوگیری شود و هم امکان برگزاری آزمونهای معتبرتر فراهم شود.
وی با اشاره به تجربه برخی دانشگاهها در استفاده از آزمونهای الکترونیکی، اظهار میکند: میتوان از مدلهایی استفاده کرد که امتحان به صورت حضوری برگزار شود، اما فرآیند پاسخگویی و ارزیابی الکترونیکی باشد. در برخی دانشگاهها با استفاده از سامانههایی که سؤالات را به صورت تصادفی برای دانشجویان نمایش میدهند، امکان تقلب کاهش یافته و اعتبار آزمونها افزایش پیدا کرده است.
رسولی تأکید میکند: دانشگاهها باید به سمت دانشگاه هوشمند حرکت کنند و از شیوههای سنتی فاصله بگیرند. برگزاری کارگاههای آموزشی برای استادان و آشنایی آنها با روشهای نوین طراحی سؤال و ارزشیابی، یکی از اقدامات ضروری در این مسیر است.
او با اشاره به مهمترین ضعف دانشگاهها در مواجهه با آموزش و امتحانات مجازی، میگوید: یکی از مشکلات، آماده نبودن ساختارهای دانشگاهی برای ورود به این حوزه بود. تقویت زیرساختها و توانمندسازی استادان باید از سالهای قبل مورد توجه قرار میگرفت و این مسئله میتواند یک چالش راهبردی برای دانشگاهها باشد.
رسولی خاطرنشان میکند: نباید از فضای مجازی و هوش مصنوعی ترس داشته باشیم و آنها را ابزارهای خطرناک بدانیم. با فرهنگسازی درست، تقویت زیرساختها و آموزش استفاده صحیح از فناوریهای جدید، میتوان به سمت دانشگاههای هوشمند حرکت کرد و بسیاری از آسیبهای احتمالی را کاهش داد.
و اما ...
با وجود تفاوت دیدگاهها میان استادان و دانشجویان درباره نحوه استفاده از هوش مصنوعی در امتحانات مجازی، به نظر میرسد مسئله اصلی دیگر پذیرش یا رد این فناوری نیست، بلکه چگونگی سازگاری نظام آموزشی با شرایط جدید است. در شرایطی که ابزارهای هوشمند به بخشی از فضای علمی و آموزشی تبدیل شدهاند، ادامه استفاده از روشهای سنتی ارزشیابی میتواند چالشهای بیشتری ایجاد کند.
از یک سو، استادان بر ضرورت حفظ اعتبار آزمونها و جلوگیری از کاهش کیفیت سنجش علمی تأکید دارند و از سوی دیگر، دانشجویان خواستار درک شرایط جدید و پرهیز از سختگیریهایی هستند که میتواند فضای امتحان را برای آنها دشوارتر کند. به نظر میرسد حرکت به سمت طراحی سؤالات مفهومی، ارزیابی مستمر، تقویت زیرساختهای فنی و آموزش استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی، مسیری است که میتواند میان نگرانیهای دو طرف تعادل ایجاد کند.
در نهایت، هوش مصنوعی شاید چالش تازهای برای امتحانات دانشگاهی ایجاد کرده باشد، اما نحوه مواجهه دانشگاهها با این فناوری است که مشخص میکند این ابزار به تهدیدی برای آموزش تبدیل شود یا فرصتی برای بازطراحی شیوههای یادگیری و ارزیابی.
انتهای پیام
