رضا سلیماننوری، پنجشنبه یکم مردادماه، در پرسه بافت با موضوع «پرسه کوچه روشن و کوچه قمی» با اشاره به اهمیت تاریخی محدوده کوچه آیتالله قمی و میدان سرسنگ مشهد، اظهار کرد: بسیاری از مردم، آغاز نهضت ۱۵ خرداد را تنها با وقایع فیضیه قم و دستگیری امام خمینی(ره) میشناسند، اما چند روز پیش از آن، مشهد نیز شاهد رخدادهایی بود که در تاریخ مبارزات مردم علیه حکومت پهلوی جایگاه ویژهای دارد.
وی با بیان اینکه چهار روز پیش از قیام ۱۵ خرداد، آیتالله سیدحسن قمی و آیتالله سیدمحمدهادی میلانی در اعتراض به اقدامات حکومت پهلوی بیانیهای صادر کردند، ادامه داد: این بیانیه در نقاط مختلف شهر، بهویژه در محدوده میدان سرسنگ و ورودی بازار گوهرشاد نصب شد، محلی که در آن زمان یکی از اصلیترین نقاط نصب اعلامیههای سیاسی و مذهبی به شمار میرفت. در جریان مطالعه یکی از همین اعلامیهها توسط مردم، دو مأمور ساواک که لباس شخصی بر تن داشتند با فردی که مشغول خواندن اعلامیه بود برخورد کردند. این موضوع با واکنش مردم و پاسبانان همراه شد و درگیریهایی در همان محدوده شکل گرفت.
سلیمان نوری بیان کرد: در فاصله کوتاهی از محل حادثه، مغازهای به نام «حسن کبابی» قرار داشت. صاحب این مغازه با مشاهده درگیری وارد صحنه شد و در جریان این تنشها با نیروهای حکومتی درگیر شد، در نتیجه این درگیری، استوار شباهنگ کشته و یکی دیگر از مأموران مجروح شد.
وی با اشاره به پیامدهای این حادثه اظهار کرد: ایشان بلافاصله بازداشت شد و پرونده قضایی برای او تشکیل شد. در همان زمان آیتالله قمی و آیتالله میلانی برای جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده سیاسی، بیانیهای صادر کردند و تأکید داشتند که حسن کبابی وابستگی تشکیلاتی به آنان ندارد و فردی از میان مردم عادی است. وکالت حسن کبابی را عبدالمجید فیاض، مدیرمسئول هفتهنامه ادبی «هیرمند»، برعهده گرفت و در نهایت نیز حکم اعدام وی به حبس ابد کاهش یافت.
رئیس هیئتمدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان ادامه داد: تا سال ۱۳۵۷ و ماجرای آتشسوزی زندان وکیلآباد، اطلاعات مشخصی از وضعیت حسن کبابی وجود دارد، اما پس از آن و فرار تعدادی از زندانیان، دیگر هیچ رد دقیقی از او در دست نیست، به گونهای که حتی مشخص نیست در سالهای بعد چه سرنوشتی پیدا کرده و آیا در قید حیات مانده یا خیر.
سلیمان نوری با اشاره به سخنان امام خمینی(ره) درباره وقایع مشهد، خاطرنشان کرد: امام خمینی(ره) بعدها در بیان حوادث ۱۵ خرداد به توهین به دو مرجع تقلید در مشهد اشاره کرده و تأکید میکنند که مردم غیور مشهد در دفاع از این مراجع به میدان آمدند و در این مسیر جان خود را از دست دادند.
میدان سرسنگ؛ نقطهای با چندین قرن سابقه تاریخی
وی با بیان اینکه میدان سرسنگ از قدیمیترین بخشهای شهر مشهد محسوب میشود، بیان کرد: پیشینه این محدوده به قرون ششم، هفتم و حتی دهم هجری بازمیگردد و در طول قرنها، تحولات فراوانی را تجربه کرده است. با گذشت زمان، برخی بناهای دوره صفوی از میان رفتند، اما همچنان مساجد تاریخی ارزشمندی همچون مسجد شاه، مسجد ۷۲ تن، مسجد امیر غیاثالدین و مسجد صدیقیها یا همان مسجد ترکها در این محدوده باقی ماندهاند.
رئیس هیئتمدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان اضافه کرد: مسجد صدیقیها که امروز بسیاری آن را با نام «محفل اشک» میشناسند، یکی از مهمترین مراکز مذهبی ترکزبانان مشهد بوده است و نخستین محل هماهنگی هیئتهای مذهبی آذریزبان شهر به شمار میرفت، بهگونهای که تقریباً همه هیئتهای ترکزبان مشهد از دل همین مجموعه شکل گرفتهاند. این مسجد محل سخنرانی مرحوم آیتالله سیدجواد خامنهای، پدر مقام معظم رهبری نیز بوده و از این منظر جایگاه ویژهای در تاریخ مذهبی مشهد دارد.
کوچه آیتالله قمی؛ گذر خاطرهها و مبارزات
وی با اشاره به برخی مشاغل و بناهای قدیمی کوچه آیتالله قمی، بیان کرد: هر مغازه این کوچه بخشی از تاریخ مشهد را روایت میکند. یکی از این مکانها آسیابی بود که گندم و جو را آرد میکرد و صاحب آن بعدها به عنوان شهید حنایی شناخته شد. شهید حنایی در شهریور سال ۱۳۵۷ و در جریان تظاهرات مردمی در تقاطع خیابانهای دانش و هفده شهریور به شهادت رسید و بعدها همان خیابان نیز به نام وی شناخته شد. همسر این شهید نیز سالها بعد در فاجعه مکه در سال ۱۳۶۶ جان خود را از دست داد. همچنین مغازه «کاک رضوی» نخستین و تنها کاکپزی تخصصی مشهد بود که تنها به تولید این شیرینی سنتی میپرداخت و تا سالها، یکی از نشانههای هویتی این محدوده محسوب میشد.
مدرسه آیتالله میلانی؛ میراث علمی ماندگار
سلیمان نوری با اشاره به مدرسه امام صادق(ع)، خاطرنشان کرد: این مجموعه در واقع دومین مدرسهای بود که آیتالله میلانی در اختیار گرفت، چراکه مدرسه نخست ایشان در جریان اجرای طرح توسعه اطراف حرم مطهر رضوی تخریب شد. آیتالله میلانی پس از آن خانه و مدرسهای را در کوچه آیتالله قمی خریداری کردند و از سال ۱۳۵۰ این مرکز به یکی از فعالترین مدارس علوم دینی مشهد تبدیل شد و همچنان نیز از جایگاه علمی مناسبی برخوردار است.
وی به تاریخ اقتصادی این محدوده پرداخت و گفت: در دوره قاجار، بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی روسیه هر دو در مشهد شعبه داشتند و رقابت شدیدی میان آنها برقرار بود. این بانکها با اعطای وامهای متعدد تلاش میکردند مشتریان بیشتری جذب کنند، اما پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و فروپاشی حکومت تزاری، بانک استقراضی فعالیت خود را متوقف کرد و بانک شاهنشاهی بدون رقیب به فعالیت ادامه داد. در آن دوران بسیاری از صرافیهای سنتی مشهد نیز به واسطه وابستگی به نظام بانکی، استقلال خود را از دست دادند و شرایط اقتصادی شهر دستخوش تغییرات اساسی شد.
سلیمان نوری با اشاره به جایگاه خاندان قمی در تاریخ معاصر ایران، اضافه کرد: آیتالله سیدحسین قمی از نجف به مشهد آمد و سالها مرجع بزرگ شیعیان بود. ایشان همان شخصیتی است که در جریان قیام مسجد گوهرشاد برای گفتوگو با رضاشاه عازم تهران شد، اما در شهر ری تحت نظر قرار گرفت و همین بازداشت به یکی از زمینههای شکلگیری قیام گوهرشاد تبدیل شد.
وی ادامه داد: آیتالله سیدحسین قمی از حدود سال ۱۳۰۶ تا ۱۳۲۳ از برجستهترین مراجع جهان تشیع بود و بسیاری از علمای بزرگ شهرهای مختلف از شاگردان یا نمایندگان وی به شمار میرفتند. پس از ایشان، آیتالله سیدحسن قمی در مشهد ماند و به یکی از رهبران جریان مبارزه با حکومت پهلوی تبدیل شد و آیتالله سیدتقی قمی نیز راهی قم شد و در فعالیتهای مذهبی و انقلابی نقشآفرینی کرد.
رئیس هیئتمدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان خاطرنشان کرد: بیت آیتالله قمی در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، بهویژه در میان بانوان، یکی از مهمترین مراکز سازماندهی فعالیتهای انقلابی بود و بسیاری از جلسات، سخنرانیها و هماهنگیهای مربوط به حضور زنان در مبارزات انقلاب از همین مکان انجام میشد.
سلیمان نوری تصریح کرد: کوچه آیتالله قمی و میدان سرسنگ تنها یک گذر تاریخی نیستند، بلکه بخشی از حافظه زنده مشهد به شمار میروند، محدودهای که در آن میتوان ردپای چندین قرن تاریخ، از تحولات مذهبی و اقتصادی گرفته تا نهضتهای مردمی و انقلاب اسلامی را مشاهده کرد و حفاظت و معرفی این میراث، گامی مهم در توسعه گردشگری تاریخی و هویتبخشی به شهر مشهد است.
کوچه آیتالله قمی؛ موزهای زنده از تاریخ معماری مشهد
در ادامه ملیحه کروخی، پژوهشگر حوزه تاریخ شهرسازی مشهد با اشاره به ارزش تاریخی کوچه آیتالله قمی، اظهار کرد: این گذر یکی از مهمترین محورهای تاریخی مشهد است که در آن میتوان روند تحول معماری از اواخر دوره قاجار تا پهلوی دوم را به خوبی مشاهده کرد، مسیری که علاوه بر بناهای ارزشمند، روایتگر بخشی از تاریخ اقتصادی، مذهبی و فرهنگی شهر نیز محسوب میشود.
وی نخستین بنای شاخص این مسیر را خانه ارمی معرفی کرد و گفت: خانواده ارمی از خاندانهای قدیمی این محله بودند و مرحوم دکتر محمد ارمی، از چشمپزشکان شناختهشده مشهد نیز، از همین خانواده بود. اگرچه هنوز مشخص نیست فضای داخلی این خانه تا چه اندازه اصالت خود را حفظ کرده، اما نمای بیرونی آن همچنان یکی از نمونههای ارزشمند معماری اواخر پهلوی اول محسوب میشود.
خانه ارمی؛ گذر از سنت به سادگی
این پژوهشگر حوزه تاریخ شهرسازی با بیان اینکه معماری خانه ارمی در مرز میان سنت و معماری نوین قرار دارد، اضافه کرد: هنوز تزئینات سنتی در این بنا دیده میشود، اما در عین حال، سادهگرایی بهتدریج جایگزین تزئینات پرکار دورههای پیشین شده است. کاشیهای هفترنگ، قاببندیهای آجری، طاقهای جناغی و رخبامهای برجسته از مهمترین ویژگیهای این خانه هستند. هرچند طاق جناغی در این بنا نقش سازهای ندارد، اما بهعنوان یک عنصر تزئینی برای تأکید بر ورودی ساختمان به کار رفته است، موضوعی که در معماری مشهد اهمیت زیادی داشته است.
وی بندکشیهای این بنا را یکی از شاخصترین ویژگیهای معماری آن دانست و گفت: در معماری قاجار معمولاً بندکشی با رنگ متفاوت مشاهده نمیشود، اما از اواخر پهلوی اول و اوایل پهلوی دوم، بندکشی به یکی از عناصر تزئینی تبدیل شد. در این دوره، بندها به صورت برجسته و با رنگ تیره اجرا میشدند تا نقوش هندسی آجرها بیشتر به چشم بیاید. درواقع اگر در نمای ساختمانی بندکشیهای برجسته و تیرهرنگ مشاهده شود که با قیر یا رنگ سیاه اجرا شدهاند، میتوان آن را یکی از نشانههای معماری اواخر پهلوی اول و اوایل پهلوی دوم دانست.
مدرسه امام صادق(ع)؛ تلفیق هنر و معماری
کروخی با اشاره به مدرسه امام صادق(ع) در کوچه آیتالله قمی، اضافه کرد: این بنا نمونهای بسیار زیبا از معماری اوایل پهلوی دوم است و در آن همچنان بسیاری از عناصر معماری سنتی ایرانی حفظ شدهاند. طاقهای جناغی، پنجرههای گرهچینیشده با شیشههای رنگی، آینهکاریها، کاشیکاریهای نفیس، کتیبههای خط ثلث و درهای چوبی، فضای کمنظیری را در این مدرسه ایجاد کردهاند و آن را به یکی از بناهای شاخص این محدوده تبدیل کرده است. اگرچه معماری این دوره به سمت سادهگرایی حرکت کرده بود، اما هنوز بسیاری از عناصر هنری و تزئینی معماری ایرانی در ساختمانهایی مانند مدرسه امام صادق(ع) حضور پررنگ داشت.
خانه برکچیان؛ نماد ورود معماری مدرن به مشهد
این پژوهشگر حوزه تاریخ شهرسازی مشهد به خانه تاریخی برکچیان اشاره کرد و گفت: نام این خانه از شغل صاحبان آن گرفته شده است. «برک» نوعی پارچه ارزشمند بود که از موی بز یا پشم شتر تولید میشد و در گذشته کاربردهای فراوانی داشت. همچنین خانواده برکچیان پس از وصلت با خاندان خان گوارشک، بخشی از املاک این منطقه را خریداری کردند و کارخانه تولید برک را در این محل راهاندازی کردند.
کروخی با بیان اینکه اهمیت این بنا تنها به کاربری صنعتی آن محدود نمیشود، بیان کرد: خانه برکچیان یکی از جسورانهترین نمونههای معماری مدرن در نزدیکی حرم مطهر رضوی است. در حالی که معماری مدرن بیشتر در مناطقی مانند سناباد شکل گرفته بود، ساخت چنین بنایی در قلب بافت تاریخی مشهد نشاندهنده نگاه پیشرو صاحبان آن است.
وی ادامه داد: استفاده همزمان از سنگهای تراشنخورده، سنگهای صیقلی، سطوح سیمانی و ترکیب مصالح مختلف، از ویژگیهای شاخص این ساختمان است که به خوبی تفکر معماری مدرن را به نمایش میگذارد. همچنین فضای داخلی بنا نیز کاملاً مدرن طراحی شده و دارای ساختاری «اِل» شکل با یک استوانه شیشهای در مرکز است که راهپلهها به دور آن میچرخند، ویژگیهایی که در آن زمان بسیار نوآورانه محسوب میشد، نکته جالب این است که این ساختمان در ابتدا برای فعالیت صنعتی و کارخانه ساخته شد و بعدها کاربری مسکونی نیز پیدا کرد.
استمرار فعالیتهای تولیدی در قلب بازار
این پژوهشگر حوزه تاریخ شهرسازی مشهد با اشاره به پیشینه اقتصادی این محدوده، بیان کرد: این بخش از شهر همواره با بازار مشهد پیوند مستقیم داشته و کارگاهها و کارخانههای متعددی در آن فعالیت میکردند. همچنین پس از خانواده حنایی، خانواده میراسکندری این مجموعه را در اختیار گرفتند و آن را به کارخانه تولید کفش تبدیل کردند، فعالیتی که آثار آن هنوز هم در مغازههای این محدوده دیده میشود و بسیاری از واحدها همچنان در حوزه ابزارآلات کفاشی فعالیت دارند.
بانک شاهنشاهی؛ روایتی از نفوذ اقتصادی انگلیس
کروخی به نخستین شعبه بانک شاهنشاهی انگلیس در مشهد اشاره کرد و گفت: این بانک نقش مهمی در اقتصاد شهر داشت، اما عملکرد آن بارها با اعتراض تجار روبهرو شد، بانک شاهنشاهی گاهی بدون اطلاع قبلی از مشتریان میخواست تمامی بدهیهای خود را یکباره تسویه کنند یا حجم زیادی از نقدینگی شهر را به شکل طلا و مسکوکات از مشهد خارج میکرد، اقدامی که موجب ایجاد بحران مالی در بازار میشد. فشارهای ناشی از عملکرد این بانک سرانجام باعث شد تجار بزرگ تهران و مشهد به فکر ایجاد یک بانک ایرانی بیفتند و همین اعتراضها زمینه شکلگیری ایده تأسیس بانک ملی ایران را فراهم کرد. بعدها نیز ساختمان بانک شاهنشاهی توسط تجار خریداری و به بیت آیتالله سیدحسین قمی تبدیل شد.
خانه کوزهکنانی؛ میراثی برای آموزش شیوههای ساخت
این پژوهشگر حوزه تاریخ شهرسازی مشهد با اشاره به خانه تاریخی کوزهکنانی در کوچه حوض نو، اضافه کرد: این خانه در سال ۱۲۷۰ خورشیدی برای اسماعیلخان شجاعالسلطنه هزاره ساخته شد و بعدها به عبدالحسین زوار تبریزی و سپس خاندان کوزهکنانی واگذار شد. همچنین در دورهای نیز این خانه به سفارت آمریکا اجاره داده شد و در طول زمان تغییراتی را تجربه کرد، اما همچنان بخش مهمی از ویژگیهای معماری خود را حفظ کرده است.
کروخی یکی از مهمترین ویژگیهای این بنا را سقفهای شاهتیر دانست و گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری باید به تکنیکهای سنتی ساخت توجه کنیم، زیرا بسیاری از این شیوهها در حال فراموش شدن هستند.
خانه مدنی؛ سادگی در معماری پهلوی دوم
این پژوهشگر حوزه تاریخ شهرسازی مشهد به خانه مدنی، واقع در روبهروی سرای روشن، اشاره کرد و گفت: این بنا متعلق به دوره پهلوی دوم است و اگرچه نسبت به بناهای قاجاری بسیار سادهتر طراحی شده، اما همچنان ساختار معماری خانه ایرانی را حفظ کرده است. در این ساختمان تزئینات به حداقل رسیده، اما کاشیکاریها همچنان حضور دارند و نشان میدهند که معماری این دوره، در عین گرایش به سادگی، هنوز پیوند خود را با هویت ایرانی حفظ کرده بود.
کروخی تصریح کرد: کوچه آیتالله قمی را باید یکی از مهمترین گذرهای تاریخی مشهد دانست، محدودهای که در آن، خانههای تاریخی، مدارس، کارخانهها، مراکز اقتصادی و بناهای مذهبی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و هر کدام بخشی از هویت شهر را روایت میکنند. همچنین حفاظت از این بناها تنها حفظ چند ساختمان قدیمی نیست، بلکه صیانت از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مشهد برای نسلهای آینده است.
انتهای پیام
