مسعود جعفری جزی، نویسنده، مترجم و استاد دانشگاه، در گفتوگو با ایسنا درباره ویژگیهای شخصیتی و علمی محمود عابدی، استاد پیشکسوت دانشگاه خوارزمی، محقق، مصحح و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، که پنجم مرداد ۱۳۲۳ در چادگان اصفهان متولد شده است، اظهار کرد: یکی از ویژگیهای بارز دکتر عابدی، معلمی است. اوایل دهه ۱۳۶۰ در دوره کارشناسی دانشگاه شهید بهشتی شاگرد ایشان بودم. سختگیری، شیوه تدریس و نکتهسنجی او در شرح و بسط متون، زبانزد بود.
او درباره آثار عابدی گفت: غیر از شاگردان بسیاری که تربیت کرده است، آثار او را میتوان در سه دسته کلی جای داد. دسته نخست، آثاری است که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند؛ ترجمه کتابها و رسالههایی از زبان عربی که عمدتاً درباره نهجالبلاغه و موضوعات مرتبط با آن است و در انتشارات بنیاد نهجالبلاغه منتشر شدهاند. آثاری چون «جستوجویی در نهجالبلاغه» اثر محمدمهدی شمسالدین، «نهجالبلاغه از کیست؟» اثر آلیاسین و تصحیح «عهدنامه مالک اشتر» از جمله این آثار هستند.
جعفری جزی با بیان اینکه بخش دیگر آثار عابدی، تصحیح متون کهن است و او بیش از همه با این حوزه شناخته میشود، گفت: نخستین تصحیح عابدی، «نفحاتالانس» عبدالرحمن جامی است. این اثر، رساله دکتری او بود که در سال ۱۳۶۳ در دانشگاه تهران از آن دفاع کرد. این تصحیح چند سال بعد منتشر شد و در سال ۱۳۶۷ عنوان کتاب سال را به دست آورد. از دیگر آثار او میتوان به تصحیح «کشفالمحجوب» ابوالحسن هجویری، که از مهمترین متون عرفانی زبان فارسی است، اشاره کرد. همچنین «منطقالطیر» عطار نیشابوری را با همکاری دکتر تقی پورنامداریان و «سیرالملوک» یا «سیاستنامه» خواجه نظامالملک طوسی را تصحیح کرده است که از آثار مهم حوزه تصحیح متون به شمار میروند.
جعفری جزی که در تصحیح «دیوان قطران تبریزی» از همکاران محمود عابدی بوده است، اظهار کرد: در تصحیح متون، دو مکتب «دقت» و «سرعت» را میشناسیم. مکتب دقت را چهرههایی مانند علامه محمد قزوینی و امیرحسن یزدگردی نمایندگی میکنند و سعید نفیسی برجستهترین نماینده مکتب سرعت است. البته این تقسیمبندی کلی است. تصحیح عابدی در مکتب دقت قرار میگیرد، اما ویژگیهای خاص خود را دارد. دکتر عابدی بر جستوجوی کامل تأکید دارد؛ برای مثال، اگر اثری از شاعری یا نویسندهای را تصحیح کند، آثار معاصران او و کاربرد واژهها را در متون پیشین بررسی میکند. او روحیه جستوجوگری بالایی دارد و هرگاه بخشی از متن مبهم باشد و تصمیمگیری درباره آن دشوار شود، با دیگران مشورت میکند و شتابزده تصمیم نمیگیرد.
او تأکید کرد: عابدی برای هر متن هویت مستقلی قائل است. برای نمونه، واژگان یک متن را صرفاً بر اساس «لغتنامه دهخدا» معنا نمیکند، بلکه آنها را در چارچوب ویژگیهای همان متن و زبان نویسنده یا شاعر بررسی میکند. او هیچ اثری را با اثر دیگر قیاس نمیکند و معتقد است هر متن، زبان و ویژگیهای خاص خود را دارد و باید در همان چارچوب بررسی شود.
این استاد دانشگاه و نویسنده خاطرنشان کرد: تصحیح متون، برخلاف آنچه از دور به نظر میآید، کاری بسیار دشوار است و اینگونه نیست که نسخهای را در دست گرفت، خواند و منتشر کرد. تصحیح متن نیازمند انس با اثر است. پژوهشگر باید سالها با متن زندگی کند تا بتواند آن را بشناسد، نمیشود همینطور نسخه را بردارد و آن را چاپ کند؛ بنابراین، لازمه این کار صبوری، استقامت و حوصله است. کسانی که به دنبال نتیجهگیری سریع هستند یا عجول هستند، در این حوزه موفق نمیشوند. تصحیح متن صبوری میخواهد که در نسلهای گذشته نیز نمونههای شاخصی چون علامه محمد قزوینی و در دوره معاصر استاد محمدرضا شفیعی کدکنی را داریم. استاد عابدی هم یکی از بازماندگان همان نسل قبل است؛ تعلیماتی که دیدند، درسهایی که خواندند و استادان و الگوهایی که داشتند در تصحیح متن مؤثر بود. البته بخشی از این ویژگی نیز به شخصیت، تربیت و روحیات فردی بازمیگردد؛ هر کسی برای چنین کاری مناسب نیست و ممکن است کسی برای کارهای دیگری مناسب باشد و در آن حوزهها بتواند کارهای خوب کند اما اگر صبور نباشد و حوصله نداشته باشد در حوزه تصحیح نمیتواند موفق باشد.
جعفری جزی با اشاره به تحقیقات ادبی عابدی یادآور شد: بخشی از پژوهشهای او در مقدمه متنهایی که تصحیح کرده، منتشر شده است، اما بخش عمده تحقیقاتش در قالب مقاله است. بخش زیادی از این مقالات به شعر حافظ اختصاص دارد و دکتر عابدی تاکنون دهها مقاله مستقل درباره برخی غزلها، ابیات و تعبیرهای حافظ نوشته است که اکنون در قالب کتابی بیش از ۸۰۰ صفحه آماده انتشار است. ویژگیهای عابدی در تصحیح متون، در روش تحقیق ادبی او نیز دیده میشود؛ در پژوهشهای مربوط به حافظ نیز بر واژهشناسی، پیشینه تاریخی، تبارشناسی واژگان و تحلیل صور خیال، زبان و بیان تأکید دارد. او در مقالهای با عنوان «خَمری، گل خَمری و بیتی از حافظ» با استناد به اشعار منوچهری و فرخی نشان داده است که تعبیر «گل خَمری» درست است و ریشه در واژه «خَمر» دارد. بهطور کلی، تحقیقات عابدی بیش از آنکه بر شرح و تأویل متکی باشد، بر پژوهشهای تاریخی و لغوی استوار است.
او درباره روحیه جستوجوگری محمود عابدی نیز گفت: ایشان برخلاف بسیاری از پژوهشگران نسل جدید، استفاده چندانی از ابزارهای دیجیتال ندارد، هرچند امروز از این امکانات نیز بهره میگیرد، اما همچنان بر فیشبرداری و یادداشتنویسی تأکید دارد. مقصود از جستوجوگری این است که در متون متعلق به هفتصد یا هزار سال پیش، واژگان و تعبیرهایی وجود دارد که امروز برای ما ناآشنا است یا فراموششده است. فهم این تعبیرها با یک نگاه یا صرفاً با مراجعه به یک فرهنگ لغت ممکن نیست، بلکه باید متون همدوره، نمونههای مشابه، ریشههای تاریخی واژگان و حتی منابع عربی و حدیثی بررسی شوند تا بتوان معنای دقیق آنها را دریافت. نمونه این شیوه را میتوان در تعلیقات آثار تصحیحشده او بهخوبی مشاهده کرد.
این استاد دانشگاه در پایان یادآور شد: محمود عابدی در حال آمادهسازی تصحیح «کلیات سعدی» است.
در این زمینه بیشتر بخوانید:
انتهای پیام
