به گزارش ایسنا؛ بر اساس تعاریف جهانی، پزشک خانواده باید مرکز تلاش دولتها برای بهبود کیفیت خدمات مراقبتی و بهداشتی، کاهش هزینهها و برقراری عدالت در سیستمهای مراقبتی و سلامتی باشد. در ایران نیز برنامه پزشک خانواده که کارشناسان همواره آن را تنها نسخه شفابخش نظام سلامت کشور میخوانند، قرار است کیفیت خدمات مراقبتی و پیشگیرانه را به دنبال داشته، بیماران را از سرگردانی در دریافت خدمات نجات داده، هزینههای سلامتی را کاهش داده و در نهایت شعار عدالت در سلامت را محقق سازد.
بر این اساس برنامهها بر آن بود که که طرح پزشک خانواده ابتدا از روستاها آغاز و سپس به شهرها برسد و به این ترتیب تکلیف واحدهای عرضه کننده خدمات بهداشتی - درمانی در تمام سطوح ارایه خدمات مشخص شود. در همین راستا هر چند برنامه پزشک خانواده از اواخر دولت هشتم و در روستاها آغاز شد و مدل شهری آن نیز سالها بعد در استانهای فارس و مازندران به اجرا درآمد، اما گویا برخی ناهماهنگیها سبب شده که تاکنون نه تنها در روستاها و دو استان مذکور انتظارات را برآورده نکند، بلکه توسعه آن به سایر شهرها نیز با اما و اگرهایی همراه باشد.
اما و اگرهای برنامه پزشک خانواده از ابتدا تاکنون
در مجموع اگرچه پزشک خانواده یکی از موثرترین روشهای افزایش دسترسی مردم و تحقق عدالت در برخورداری از خدمات سلامت است که ضمن تامین خدمات مورد نیاز مردم، امکان سوءاستفاده از نیازهای سلامت را محدود میکند، اما این برنامه از ابتدای اجرا در روستاها و پوشش جمعیت ۲۲ میلیونی روستائیان، به دلیل اختلاف نظر میان وزارتخانههای اسبق رفاه و بهداشت با مشکلاتی همراه بود؛ به طوری که پرداختهای نامنظم و دیرهنگام حقوق پزشکان خانواده و به دنبال آن نبود انگیزه خدمت برای پزشکان و ریزش آنها از این طرح همواره به عنوان یکی از دلایل عدم موفقیت آن در روستاها مطرح بوده است.
یک تکلیف قانونی ۲۰ ساله
در هر حال همواره کارشناسان بر لزوم رفع مشکلات پزشک خانواده روستایی قبل از توسعه این برنامه به شهرها تاکید داشتهاند و از طرفی در قوانین توسعهای کشور مکررا بر اجرای آن تاکید و وزارت بهداشت برای برنامهریزی آن مکلف شده است. بر همین اساس هم در دولتهای مختلف اقدامات پراکنده و تقریبا ناموفقی را در این راستا شاهد بودیم که در نهایت نیز به دلیل ناهماهنگیها بویژه میان بیمهها و وزارتخانههای مربوطه و البته محدودیت منابع، به جایی نرسید و نسخه شفابخش نظام سلامت کشور علیرغم تلاش مسوولان طی چند برنامه قانونی پنج ساله، نتیجهای نداشته و این تکلیف قانونی در بنبست بیپولیها، عدم هماهنگیها، اعمال سلیقهها و ... گرفتار شده و به این ترتیب است که با گذشت حدود ۲۰ سال از نخستین زمزمههای اجرای آن در روستاها، اجرایش در شهرها به اغما رفته بود.
چراغ پزشک خانواده کِی در شهرها روشن میشود؟
اما در این میان باید تاکید کرد که قصه اجرای پزشک خانواده و نظام ارجاع در شهر متفاوت از روستا است؛ چراکه مردم در شهر هر گاه اراده کردهاند به درمانگاه، مطب، کلینیک، بیمارستان با انواع و اقسام بیمههای پایه و تکمیلی مراجعه کردهاند. بنابراین اجرای برنامه در چنین فضایی ممکن است به این صورت تعبیر شود که مردم محدود میشوند و بر همین اساس هم سخت است که رفتارسازی صورت گیرد و قانع شوند که این مسیر به نفع آنهاست و در یک کلام، مردم هنوز تصور درستی از پزشک خانواده ندارند.
رفرومی حاکمیتی و فرصت خوبِ دولت چهاردهم
همچنین باید یادآور شد که اجرای پزشک خانواده تنها کار وزارت بهداشت و معاونت بهداشت و توسعه شبکه و ... نیست؛ به طوری که کارشناسان معتقدند پزشک خانواده یک رفتار حاکمیتی است و بنابراین حکمرانی باید بپذیرد که با برنامه پزشک خانواده میخواهد مسیر ناهموار نظام سلامت را اصلاح کند یا خیر.
اما باید گفت که پس از اجرای برنامه پزشک خانواده و نظام ارجاع در روستاها در اواخر دوره مسوولیت دکتر پزشکیان در وزارت بهداشت و برای جمعیتی بالغ بر ۲۲ میلیون روستایی، اکنون نیز با روی کار آمدن دولت چهاردهم، رئیسجمهور که خود بنیانگذار پزشک خانواده روستایی است، از همان ابتدا بر رفع مشکلات این برنامه و گسترش آن به شهرها تاکید کرد و جلساتی را نیز به این منظور برگزار کرده است. بنابراین فرصت و خوبی این دوره آن است که رییس جمهورخود پزشک است و در دورهای وزیر بهداشت بوده و پزشک خانواده روستایی را نیز خود او آغاز کرده است.
پزشکیان: پزشک خانواده و نظام ارجاع، ساختاری عادلانه در کشور است. اگر این ساختار اجرایی شود، همه از سیستان و بلوچستان تا کردستان و خوزستان، همان خدمتی را دریافت میکنند که شخصی در شمال تهران دریافت میکند.
پزشکیان در همین راستا نیز در اولین گفتگوی تلویزیونی خود با مردم گفته بود که «بحث پزشک خانواده و نظام ارجاع، ساختاری عادلانه در کشور است. پزشک خانواده مشخص میکند که کدام کارشناس، مسئول چه بخشی از جامعه است و چه خدمتی را باید ارائه دهد. اگر این ساختار اجرایی شود، همه از سیستان و بلوچستان تا کردستان و خوزستان، همان خدمتی را دریافت خواهند کرد که شخصی در شمال تهران دریافت میکند.»
در همین راستا نیز دکتر محمدرضا ظفرقندی از ابتدای حضورش در مسند وزیر بهداشت، بر اجرای پزشکی خانواده و با راهبرد بازسازی و تقویت نظام شبکه تاکید کرده و گفته است: «هدف اصلی ما از اجرای این طرح، برقراری عدالت در سلامت و تسهیل دسترسی تمامی شهروندان به خدمات بهداشتی و درمانی است. این الگو در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا در حال اجراست و ما نیز متعهد هستیم تا تمامی ابعاد نظام سلامت را در قالب این برنامه در کشور پیادهسازی کنیم.»
در این میان کارشناسان همواره تاکید داشتهاند که اجرای یکباره برنامه پزشک خانواده محال و امری نشدنی است، باید منطقهای و تکه تکه اجرا شود و هر جایی بسته به شرایط خود پیش رود و در زمان اجرا باید شرایط مناطق مختلف دیده شود. البته در این میان یک استثنای بزرگ به نام «تهران» نیز وجود دارد که داستانش با همه استانهای دیگر متفاوت و پیچیدهتر است.
تاکید وزیر بهداشت بر پیشروی با ملاحظه برنامه
دکتر جعفریان - مشاور و جانشین وزیر بهداشت در این راستا به ایسنا میگوید: وزیر بهداشت بر این باور است برنامه پزشکی خانواده باید به تدریج و مرحله به مرحله اجرا شود تا مشکلات آن را حل کنیم. اعلام اجرای سراسری برنامه پزشکی خانواده، کار آسانی است؛ اما این احتمال وجود دارد که به نتیجه مطلوب خود نرسیم. گام برداشتن با ملاحظه در مسیر اجرای برنامه پزشکی خانواده، موضوعی جدی است؛ پیشروی با ملاحظه، مورد تاکید مقام عالی وزارت است.
پزشکیان پای کار پزشک خانواده
قائممقام وزیر بهداشت همچنین به دیدگاه رئیسجمهور درباره اجرای برنامه پزشکی خانواده اشاره میکند و میافزاید: دکتر پزشکیان، موضوع اجرای برنامه پزشکی خانواده را به طور جدی پیگیری میکند. پیش از جنگ، جلسات هفتگی اجرای برنامه پزشکی خانواده را برگزار میکرد. رئیسجمهور هر هفته در جلسهای دو ساعته شرکت میکرد و به کارهای انجامشده گوش میداد و همچنین پیشنهاد و نظر خود را نیز مطرح میکرد. رئیسجمهور برای اجرای برنامه پزشکی خانواده هفتبار به وزارت بهداشت آمده است؛ در خرداد ماه نیز جلسهای با حضور رییس جمهور برگزار شد.
او در عین حال درباره سختی راه اجرای برنامه پزشکی خانواده به ایسنا میگوید: اگر نگاهی دقیق و فنی به برنامه پزشکی خانواده داشته باشیم، اجرای این برنامه خیلی ساده نیست؛ چرا که به زیرساختهای متعددی نیاز دارد. IT زیرساخت کلیدی اجرای برنامه پزشکی خانواده است و اجرای این برنامه با دفتر و کاغذ در این روزها معنا ندارد. در اجرای پزشکی خانواده، همچنین به زیرساختهای فیزیکی به ویژه برای سطح دوم خدمات نیازمند هستیم و حضور پزشکان در شهرهای بزرگ میبایست ایجاد شود. اعداد و ارقام متعددی درباره جمعیت تحت پوشش هر پزشک مطرح میشود؛ این عدد ۲ تا ۴هزار نفر است.
نسخه شفابخش نظام سلامت روی ریل اجرا
جعفریان درباره اجرای برنامه پزشکی خانواده در شهرها به ایسنا توضیح میدهد: نسخه فعلی برنامه پزشکی خانواده طی یکونیم سال گذشته به نحو تقریبا پایلوت در چهار شهر اجرا شد؛ سپس بر ۶۴ شهر متمرکز شد و در حال کار کردن بر ۶۴ شهر هستند. به موازات این اقدامات، نسبت به تکامل زیرساختهای نرمافزاری که باید در اختیار این برنامه باشد، اقدام شده است.
وظایف پزشکان خانواده در یک کلام
به اذعان جعفریان؛ پزشکان خانواده به همراه تیم پزشک خانواده وظیفه دارند مسائل مختلف را پایش کنند. همچنین وظیفه دارند درمانهای اولیه را انجام دهند و افرادی که به درمانهای تخصصی نیاز دارند را به سطح دو ارجاع دهند. افرادی که به سطح ۲ ارجاع داده میشوند، خدمات تخصصی را دریافت میکنند. اگر خدمات تخصصی سطح ۲ مشکل بیمار را برطرف کرد باید یک بازخورد به پزشک عمومی بازگردد تا از وضعیت و تشخیص بیمار اطلاع داشته باشد. پزشکان عمومی، پیگیریها را انجام میدهند؛ اگر به اقدام در سطح ۳ یعنی بیمارستانها نیاز باشد، به بیمارستان ارجاع داده شوند.
پیشبرد برنامه پزشکی خانواده تنها بر عهده یک وزارتخانه نیست؛ استانداران و سایر نهادهای محلی باید در کنار دانشگاههای علوم پزشکی باشند. جلب مشارکت مردم، رسانهها و نهادهای ذیربط برای موفقیت طرح حیاتی است.
در عین حال نیز دکتر ظفرقندی – وزیر بهداشت به ماهیت فرابخشی این پروژه ملی بارها تاکید کرده و گفته است که «پیشبرد این برنامه تنها بر عهده یک وزارتخانه نیست؛ استانداران و سایر نهادهای محلی باید در کنار دانشگاههای علوم پزشکی پای کار بیایند. اگرچه مسئولیت نهایی اجرای آن بر عهده ماست، اما جلب مشارکت مردم، رسانهها و نهادهای ذیربط برای موفقیت طرح حیاتی است.»
پزشک خانواده؛ مدل علمی ارائه خدمات سلامت
معاونتهای بهداشت و درمان وزارت بهداشت نیز در این مسیر تاکید دارند که منابع عمومی کشور باید بهگونهای مدیریت شود که همه مردم، صرفنظر از محل زندگی، از فرصت برابر برای دریافت خدمات سلامت برخوردار باشند. در این زمینه دکتر علیرضا رییسی – معاون بهداشت وزارت بهداشت تاکید دارد که پزشکی خانواده واقعی تاکنون در کشور اجرا نشده و ضمن اشاره به نسخه جدید این برنامه ملی میگوید: «پزشکی خانواده صرفاً به معنای ارائه خدمات درمانی نیست، بلکه محور اصلی آن ارتقای سلامت، پیشگیری، مراقبت، بهداشت و مدیریت سلامت مردم است.»
او تاکید دارد: «این برنامه یک پروژه مقطعی یا طرح کوتاهمدت نیست، بلکه مدلی علمی و اثباتشده برای ارائه خدمات سلامت است که در بیش از ۱۰۰ کشور جهان اجرا شده است.»
منابع پایدار و پرداخت بهموقع، شرط موفقیت برنامه
با وجود حمایت گسترده دولت از اجرای برنامه، مسئولان دانشگاههای علوم پزشکی و معاونان وزارت بهداشت، مهمترین مانع پیش روی اجرای موفق پزشک خانواده را تأمین منابع مالی پایدار و پرداخت بهموقع مطالبات مراکز درمانی و ارائهدهندگان خدمت عنوان میکنند. به طوری که دکتر رییسی در این باره معتقد است: «اجرای موفق پزشک خانواده بدون تأمین منابع مالی پایدار امکانپذیر نیست و اگر پرداختها بهموقع انجام شود، رضایت پزشکان، کارکنان سلامت و مردم افزایش خواهد یافت و بسیاری از مشکلات نظام سلامت نیز برطرف میشود.»
دکتر سجاد رضوی – معاون درمان وزارت بهداشت نیز ضمن اعلام آمادگی بیمارستانها برای ورود به برنامه پزشکی خانواده و پوشش این برنامه تا پایان شهریور امسال در بیش از ۶۴ شهر، میگوید: «در حال حاضر مهمترین نیاز دانشگاهها تأمین منابع مالی است و در صورت رفع این چالش، با توجه به انگیزه، تجربه و آمادگی موجود، میتوان انتظار داشت تا پایان سال، دستاوردهای ارزشمندی از اجرای فاز سوم برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع حاصل شود.»
۴ ویزیت رایگان، کاهش فرانشیز دارو و بستری رایگان
در هر حال به اذعان دکتر بابک فرخی – رییس مرکز مدیریت شبکه معاونت بهداشت وزارت بهداشت، اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع از ابتدای تیرماه در ۶۴ دانشگاه علوم پزشکی کلید خورده و به نوعی فاز پایلوت خود را سپری میکند و این طرح تحولآفرین با هدف ارتقای سطح مدیریت سلامت جامعه، تسهیل دسترسی شهروندان به خدمات درمانی و کاهش قابل توجه هزینههای پرداختی، گام مهمی در راستای عدالت در سلامت برمیدارد.
کاهش پرداخت از جیب مردم از اهداف اصلی برنامه پزشک خانواده است. اصلاح مسیر دریافت خدمات، مدیریت هزینهها و هدایت بیماران در سطوح مختلف درمانی میتواند نقش مؤثری در تحقق این هدف ایفا کند.
او همچنین تاکید کرده است که «در اجرای این برنامه که با همکاری نزدیک مسئولان محلی صورت میگیرد، چهار مراجعه نخست افراد در چارچوب برنامه پزشکی خانواده به صورت رایگان ارائه خواهد شد و پس از آن نیز خدمات بر اساس ضوابط جدید و با حمایت بیمهها ارائه میشود. همچنین، سهم پرداختی مردم برای دریافت خدمات دارویی و پاراکلینیکی از ۳۰ درصد به ۱۵ درصد کاهش خواهد یافت. بستری در قالب نظام ارجاع نیز رایگان خواهد بود. این کاهش هم در سطح اول خدمات و هم در سطوح بالاتر نظام ارجاع اعمال خواهد شد. کاهش پرداخت از جیب مردم یکی از اهداف اصلی برنامه پزشک خانواده و نظام ارجاع محسوب میشود و اصلاح مسیر دریافت خدمات، مدیریت هزینهها و هدایت بیماران در سطوح مختلف درمانی میتواند نقش مؤثری در تحقق این هدف ایفا کند.»
آزمونی برای دولت و نظام سلامت
در مجموع در هفتههای اخیر، تقریبا همه ارکان نظام سلامت از شخص وزیر و معاونتهای وزارت بهداشت و سازمانهای بیمهگر گرفته تا دانشگاههای علوم پزشکی و سازمان برنامه و شخص رئیسجمهور و البته کمیسیون بهداشت مجلس، بر ضرورت اجرای برنامه پزشکی خانواده و اجرای هماهنگ نسخه ۰۳ تاکید کردهاند و به این ترتیب نظام سلامت کشور در آستانه یکی از مهمترین تحولات چند دهه اخیر قرار گرفته است؛ فرصتی ارزشمند برای ارتقای کیفیت خدمات، افزایش عدالت در سلامت، کنترل هزینهها و تقویت پیشگیری.
وزارت بهداشت اما همچنان مکررا تأکید دارد که همراهی سازمانهای بیمهگر، تکمیل زیرساختهای الکترونیک، آموزش نیروهای انسانی، فرهنگسازی و اطلاعرسانی به مردم، از پیشنیازهای موفقیت این طرح ملی است که باید جدی گرفته شود.
در مجموع اجرای پزشک خانواده را باید یکی از مهمترین آزمونهای نظام سلامت در سالهای اخیر دانست. اگر این برنامه بتواند همزمان رضایت مردم، جامعه پزشکی و بیمهها را جلب کند، میتواند نقطه آغاز اصلاحات ساختاری در حوزه سلامت باشد؛ در این میان نیز مشخص است که تحقق این هدف، بیش از هر چیز به استمرار حمایت دولت، تأمین اعتبارات پایدار، هماهنگی میان دستگاههای مختلف و اجرای دقیق نظام ارجاع وابسته است.
اکنون پس از سالها طرح ایدهها و اجرای محدود، پزشک خانواده بار دیگر در نقطهای سرنوشتساز قرار گرفته است؛ مسیری که موفقیت یا ناکامی آن، میتواند آینده نظام سلامت کشور را برای سالهای پیشرو تحت تأثیر قرار دهد.
انتهای پیام
