در روزگاری که تلفن همراه به یکی از نزدیکترین همراهان انسان تبدیل شده، روابط اجتماعی شکل تازهای به خود گرفته و تغییرات اقتصادی و فرهنگی با سرعتی بیشتر از گذشته زندگی مردم را تحت تأثیر قرار میدهد، آسیبهای اجتماعی نیز دیگر تنها در قالبهای قدیمی قابل شناسایی نیستند.
برخی آسیبها که شاید در سالهای گذشته کمتر دیده میشدند، امروز آشکارتر شدهاند و برخی دیگر، در سکوت و در لایههای پنهان زندگی فردی و خانوادگی، در حال گسترشاند.
نشست تخصصی طرح و تحلیل آسیبهای اجتماعی نوپدید در ایلام، فرصتی بود تا جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران، دانشجویان، اعضای جامعهشناسی استان و فعالان رسانهای، دور یک پرسش مهم جمع شوند:
جامعه امروز با چه آسیبهایی روبهروست و برای پیشگیری از آنها چه باید کرد؟
در این نشست که با حضور جمعی از متخصصان حوزه علوم اجتماعی برگزار شد، طاهره فرازمند، عضو هیئت علمی دانشگاه ایلام و رئیس اورژانس اجتماعی بهزیستی استان ایلام، بهعنوان استاد مدعو، ابعاد مختلف آسیبهای اجتماعی نوپدید و عوامل مؤثر در شکلگیری و گسترش آنها را بررسی کرد.
فرازمند که تجربه فعالیت و پژوهش در حوزه مسائل و آسیبهای اجتماعی را نیز دارد، با اشاره به اهمیت برگزاری این نشست گفت که نخستین نشست تخصصی انجمن با محوریت آسیبهای اجتماعی برگزار شده و انتخاب این موضوع، نشاندهنده ضرورت توجه جدی به تحولات اجتماعی سالهای اخیر است.
آسیبهایی که تغییر شکل دادهاند
وقتی از آسیبهای اجتماعی نوپدید سخن گفته میشود، الزاماً منظور پدیدههایی نیست که در گذشته هیچ نشانهای از آنها وجود نداشته است.
برخی از این آسیبها شاید پیشتر نیز وجود داشتهاند، اما یا پنهان بودهاند، یا گستردگی و شدت امروز را نداشتهاند و یا جامعه با شکلهای تازهای از آنها روبهرو نبوده است.
امروز اما تغییر سبک زندگی، گسترش فناوریهای نوین، حضور فراگیر فضای مجازی، فشارهای اقتصادی، نااطمینانیهای اجتماعی و تغییر در روابط خانوادگی و انسانی، زمینه ظهور الگوهای تازهای از آسیبها را فراهم کرده است.
در این میان، خانواده که همواره مهمترین نهاد اجتماعی و نخستین محیط شکلگیری شخصیت انسان بوده، بیش از گذشته تحت تأثیر تغییرات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی قرار گرفته است.
فشارهای اقتصادی تنها سفره خانواده را کوچک نمیکنند؛ گاهی بر کیفیت روابط، احساس امنیت، امید به آینده و توان خانواده برای حل مسائل نیز اثر میگذارند.
وقتی نااطمینانی افزایش مییابد و فرصتها بهصورت عادلانه در اختیار همه قرار نمیگیرد، پیامدهای آن تنها در آمارهای اقتصادی باقی نمیماند، بلکه میتواند در روابط خانوادگی، رفتارهای اجتماعی و احساس تعلق افراد به جامعه نیز دیده شود.
آسیب، فقط انتخاب یک فرد نیست
یکی از محورهای اصلی این نشست، عبور از نگاه سادهانگارانه به آسیبهای اجتماعی بود.
در بسیاری از موارد، جامعه تلاش میکند علت یک آسیب را تنها در رفتار یا تصمیم یک فرد جستوجو کند، اما جامعهشناسی نگاه گستردهتری دارد.
آسیبهای اجتماعی در خلأ شکل نمیگیرند.
فرد در خانواده زندگی میکند، خانواده در یک جامعه قرار دارد و جامعه نیز تحت تأثیر ساختارهای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و تحولات جهانی است.
به همین دلیل، برای شناخت پدیدههایی مانند خودکشی، کاهش سن گرایش به مصرف مواد، افزایش خشونت، نزاعهای خیابانی، فرار از منزل، تخریب فضاهای عمومی و گسترش برخی آسیبهای نوین، نمیتوان تنها به ویژگیهای فردی بسنده کرد.
باید دید جامعه چه فرصتهایی در اختیار افراد قرار داده، میزان دسترسی گروههای مختلف به فرصتهای اجتماعی چگونه است و افراد تا چه اندازه احساس عدالت، امنیت و تعلق دارند.
در این نشست، با بهرهگیری از دیدگاههای جامعهشناسانی مانند امیل دورکیم، آنتونی گیدنز، رابرت مرتن و اولریش بک، ارتباط میان ساختارهای اجتماعی، فشارهای اقتصادی، اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی و بازتولید آسیبها مورد بررسی قرار گرفت.
در نگاه دورکیم، کاهش پیوندهای اجتماعی و تضعیف احساس تعلق میتواند پیامدهایی جدی برای جامعه داشته باشد.
مرتن نیز بر فاصله میان اهداف مورد پذیرش جامعه و فرصتهای نابرابر برای دستیابی به آن اهداف تأکید میکند.
وقتی جامعه افراد را به موفقیت دعوت میکند، اما مسیر دستیابی به فرصتها برای همه یکسان نیست، فشارهای اجتماعی میتوانند زمینه بروز رفتارهای متفاوت و گاه آسیبزا را فراهم کنند.
از سوی دیگر، در نظریه جامعه مخاطره اولریش بک، انسان معاصر تنها با مخاطرات طبیعی روبهرو نیست، بلکه بسیاری از خطرها محصول زندگی مدرن، تحولات فناوری و پیچیدگیهای جامعه امروز هستند.
از کاهش سن مصرف مواد تا خشونتهای تازه
در بخش دیگری از نشست، کاهش سن گرایش به مصرف مواد و نگرانیها درباره گسترش مصرف مواد در میان برخی گروههای اجتماعی، از جمله دختران و زنان، مورد توجه قرار گرفت.
موضوعی که تنها با نگاه قضایی یا انتظامی قابل حل نیست و نیازمند شناخت دقیق زمینههای خانوادگی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است.
خشونت نیز دیگر تنها در قالبهای شناختهشده گذشته ظاهر نمیشود.
خشونت در محیطهای آموزشی، درگیریهای خیابانی، نزاعهای اجتماعی و شکلهای تازه خشونت در فضای مجازی، بخشی از واقعیتهای اجتماعی امروز را تشکیل میدهند.
در کنار این مسائل، اعتیاد دیجیتال، وابستگی افراطی به فضای مجازی، تغییر الگوهای ارتباطی و کاهش روابط چهرهبهچهره، از جمله موضوعاتی بود که در این نشست مورد بحث قرار گرفت.
فضای مجازی، در کنار فرصتهای فراوانی که برای آموزش، ارتباط و دسترسی به اطلاعات ایجاد کرده، مخاطرات تازهای نیز به همراه داشته است.
وقتی بخش بزرگی از ارتباطات انسانی از فضای واقعی به فضای مجازی منتقل میشود، شکل نظارتهای اجتماعی، روابط خانوادگی و حتی شیوه شکلگیری هویت فردی نیز تغییر میکند.
این تغییرات نه ذاتاً مثبتاند و نه کاملاً منفی، اما نیازمند شناخت، آموزش و مدیریت اجتماعی هستند.
جامعهای که اعتمادش کم شود
در میان همه مفاهیمی که در این نشست مطرح شد، اعتماد اجتماعی جایگاه ویژهای داشت.
اعتماد، سرمایه پنهان هر جامعه است.
جامعهای که مردم آن به یکدیگر، نهادهای اجتماعی و ساختارهای تصمیمگیری اعتماد داشته باشند، در زمان بحران توان بیشتری برای همکاری و حل مسئله خواهد داشت.
اما کاهش اعتماد میتواند افراد را از مشارکت اجتماعی دور کند و احساس تنهایی و بیاثری را افزایش دهد.
وقتی شهروند احساس کند صدایش شنیده نمیشود یا فرصتهای اجتماعی عادلانه توزیع نشدهاند، فاصله او با جامعه بیشتر خواهد شد.
در چنین شرایطی، آسیبهای اجتماعی تنها یک مسئله فردی نیستند، بلکه میتوانند نشانهای از کاهش سرمایه اجتماعی و تضعیف پیوندهای جمعی باشند.
اعتماد عمومی، احساس عدالت، مشارکت شهروندی و همبستگی اجتماعی، مفاهیمی جدا از زندگی روزمره مردم نیستند.
این مفاهیم در کیفیت روابط خانوادگی، میزان همکاری اجتماعی، احساس امنیت و امید به آینده خود را نشان میدهند.
دانشگاه باید از توصیف عبور کند
یکی از تأکیدهای اصلی نشست، نقش دانشگاه در شناخت و حل مسائل اجتماعی بود.
دانشگاه نباید تنها محل تولید مقاله و ارائه نظریه باشد.
جامعهشناسی زمانی میتواند نقش واقعی خود را ایفا کند که از مرز توصیف مسائل عبور کرده و با تولید دانش بومی، تحلیل مبتنی بر شواهد و ارائه راهکارهای علمی، در کنار نظام تصمیمسازی و سیاستگذاری اجتماعی قرار گیرد.
ایلام نیز با توجه به ویژگیهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی خود، نیازمند پژوهشهایی است که مسائل را از درون جامعه استان بررسی کنند.
راهکارهایی که بدون شناخت دقیق واقعیتهای محلی ارائه شوند، ممکن است در عمل کارآمد نباشند.
به همین دلیل، بهرهگیری از ظرفیت دانشگاهها، انجمنهای علمی، مراکز پژوهشی و متخصصان حوزه اجتماعی، ضرورتی مهم برای تدوین سیاستهای اجتماعی آینده استان است.
در این نشست، شرکتکنندگان با طرح پرسشها و دیدگاههای تخصصی، بر استمرار گفتوگوهای علمی و افزایش ارتباط میان دانشگاه، نهادهای اجرایی و جامعه تأکید کردند.
پیشگیری، پیش از رسیدن بحران
یکی از مهمترین جمعبندیهای این نشست، ضرورت عبور از مدیریت بحران و حرکت به سوی پیشگیری اجتماعی بود.
بسیاری از آسیبها زمانی مورد توجه قرار میگیرند که به مرحله بحران رسیدهاند.
در حالی که پیشگیری باید بسیار زودتر آغاز شود.
آموزش مهارتهای زندگی، تقویت توان گفتوگو و حل مسئله، افزایش سواد رسانهای و دیجیتال، حمایت از خانواده، توجه به سلامت روان، توانمندسازی نسل جوان و گسترش مشارکت اجتماعی، از جمله راهبردهایی بود که در این نشست مورد تأکید قرار گرفت.
جامعه برای کاهش آسیبها تنها به قانون و برخورد نیاز ندارد.
جامعه به آموزش، فرصت، امید، اعتماد و امکان مشارکت نیاز دارد.
افرادی که مهارت حل مسئله را میآموزند، خانوادههایی که از حمایت اجتماعی برخوردارند و جوانانی که برای آینده خود فرصت و چشمانداز میبینند، توان بیشتری برای عبور از بحرانها خواهند داشت.
در کنار این اقدامات، ایجاد نظام رصد مستمر آسیبهای اجتماعی نیز ضروری است.
مسائل اجتماعی باید پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، شناسایی و تحلیل شوند.
آمارها و پژوهشها زمانی ارزشمند خواهند بود که به تصمیمهای عملی و سیاستهای مؤثر تبدیل شوند.
پایان یک نشست و آغاز یک مطالبه
نشست تخصصی طرح و تحلیل آسیبهای اجتماعی نوپدید در ایلام، با یک جمعبندی روشن به پایان رسید:
کاهش آسیبهای اجتماعی، تنها با برخورد پس از وقوع امکانپذیر نیست.
بازسازی اعتماد عمومی، تقویت همبستگی اجتماعی، گسترش فرصتهای عادلانه، افزایش مشارکت شهروندان و تدوین سیاستهای اجتماعی مبتنی بر شواهد علمی، بخش مهمی از مسیر پیشگیری است.
آسیبهای اجتماعی، آینهای از وضعیت روابط، فرصتها، امیدها و نگرانیهای یک جامعهاند.
برای دیدن تصویر واقعی این آینه، باید از قضاوتهای ساده فاصله گرفت و به ریشهها نگاه کرد.
شاید مهمترین پیام این نشست همین باشد که جامعه را نمیتوان تنها با آمار شناخت.
پشت هر عدد، یک انسان، یک خانواده، یک تجربه و مجموعهای از شرایط اجتماعی قرار دارد.
و توسعه پایدار، زمانی معنا پیدا میکند که سرمایه اجتماعی تقویت شود، اعتماد عمومی بازسازی شود و مردم نه فقط مخاطب سیاستها، بلکه بخشی فعال از فرایند تصمیمگیری و ساخت آینده باشند.
شاید آغاز این نشستها، گامی کوچک در مسیر گفتوگو درباره مسائل بزرگ جامعه باشد، اما اگر صدای دانشگاه شنیده شود و یافتههای علمی به تصمیمهای عملی راه پیدا کند، میتوان امیدوار بود که پیشگیری، پیش از آنکه آسیبها به بحران تبدیل شوند، جایگاه واقعی خود را در برنامهریزیهای استان پیدا کند.
ادامه یک گفتوگوی علمی برای آینده استان
این نشست قرار نیست آخرین ایستگاه بررسی آسیبهای اجتماعی در ایلام باشد. انجمن جامعهشناسی استان در نظر دارد برگزاری این نشستهای تخصصی را بهصورت مستمر دنبال کند و در هر نشست، یکی از آسیبها و مسائل اجتماعی استان را با حضور استادان دانشگاه، پژوهشگران، متخصصان، دستگاههای اجرایی و فعالان اجتماعی، بهطور دقیق تحلیل و بررسی کند.
هدف، تنها بیان نگرانیها و توصیف وضعیت موجود نیست، بلکه تلاش میشود با شناسایی ریشهها، بررسی ابعاد مختلف هر آسیب و ارائه راهکارهای علمی و متناسب با شرایط بومی استان، زمینه تولید دانش کاربردی و ارائه پیشنهادهای قابل استفاده برای مدیران و تصمیمگیران فراهم شود.
واقعیت این است که وضعیت برخی آسیبها و شاخصهای اجتماعی در ایلام، نیازمند توجه جدیتر و برنامهریزی دقیقتر است و نمیتوان نسبت به نشانهها و هشدارهای اجتماعی بیتفاوت بود. از همین رو، امید میرود یافتهها و جمعبندیهای این نشستها، تنها در سالنهای دانشگاه و میان صفحات پژوهش باقی نماند و بهعنوان پشتوانهای علمی در تصمیمگیریها، سیاستگذاریها و برنامهریزیهای اجتماعی استان مورد استفاده قرار گیرد.
شاید آغاز این نشستها، گامی کوچک در مسیر گفتوگو درباره مسائل بزرگ جامعه باشد، اما اگر صدای دانشگاه شنیده شود و یافتههای علمی به تصمیمهای عملی راه پیدا کند، میتوان امیدوار بود که پیشگیری، پیش از آنکه آسیبها به بحران تبدیل شوند، جایگاه واقعی خود را در برنامهریزیهای استان پیدا کند.
انتهای پیام
