لیلا غفارپور، دانشآموخته کارشناسی ارشد باستانشناسی است که پایاننامه خود را با عنوان بررسی و تحلیل باستانشناختی سفالینههای محوطه اسلامی شادیاخ نیشابور ارائه کرده است. او که از دوران هنرستان به نقاشی علاقه داشته، پس از ورود به رشته باستانشناسی نیز ارتباط خود با هنر را حفظ کرد و از سال ۱۳۸۳ آموزش تذهیب را آغاز کرد. پس از سالها فعالیت در حوزه باستانشناسی، از سال ۱۴۰۰ آموزش تذهیب را ادامه داد و از سال ۱۴۰۲ به هنر گلومرغ پرداخت.
غفارپور در گفتوگو با ایسنا درباره شکلگیری مسیر هنری خود اظهار کرد: علاقه من به هنر از دوران هنرستان آغاز شد، اما تحصیل در رشته باستانشناسی باعث شد نگاه من به آثار تاریخی و نقشمایههای گذشته شکل دیگری پیدا کند.
وی افزود: پس از ورود به رشته باستانشناسی و فعالیت در زمینه سفالهای تاریخی نیشابور، همیشه این علاقه را داشتم که ارتباط خود را با این بخش از میراث فرهنگی حفظ کنم و به شکلی دیگر آن را در قالب هنر ارائه دهم.
این باستانشناس نیشابوری درباره تأثیر فعالیتهای باستانشناسی بر نگاه هنری خود، گفت: از سال ۱۳۹۰ در کاوشهای محوطه شادیاخ نیشابور به سرپرستی محمود بختیاری شهری، به عنوان طراح سفال فعالیت کردم. پس از آن نیز در پروژههای ساماندهی، مستندسازی و طراحی سفالها و دیگر مواد فرهنگی به دست آمده از شادیاخ و کهندژ نیشابور همکاری داشتم.
وی ادامه داد: این تجربهها باعث شد شناخت دقیقتری از نقشمایههای سفالینههای نیشابور پیدا کنم. زمانی که طراحی این آثار را انجام میدادم، تنوع و زیبایی نقوش برایم بسیار جذاب بود و بعدها به این فکر کردم که چگونه میتوان از این عناصر در هنرهایی که انجام میدهم استفاده کرد.
غفارپور بیان کرد: هنگام نگارش پایاننامه نیز بخش زیادی از کار من به بررسی و طراحی نقشمایههای سفالها مربوط بود و همین موضوع باعث شد ارتباط میان تاریخ، باستانشناسی و هنر در مسیر فعالیت من پررنگتر شود.
شکلگیری ایده گل و مرغ سامانی نیشابور
این هنرمند درباره شکلگیری مجموعه گل و مرغ سامانی نیشابور اظهار کرد: در ابتدا مانند بسیاری از هنرجویان هنر گلومرغ، چند اثر را با استفاده از نمونههای استادان این حوزه اجرا کردم، اما به تدریج تصمیم گرفتم مسیر شخصی خودم را پیدا کنم.
وی افزود: با توجه به سابقه باستانشناسی و آشنایی با سفالهای نیشابور، تصمیم گرفتم نقش پرندگان موجود در سفالینههای تاریخی را در کنار عناصر هنر گلومرغ قرار دهم. نخستین اثر با این شیوه در آذر ۱۴۰۳ به پایان رسید.
غفارپور درباره دلیل انتخاب سفالینههای نیشابور به عنوان منبع الهام توضیح داد: در سفالهای دوره اسلامی نیشابور، به ویژه دوره سامانی، استفاده از نقش پرندگان بسیار گسترده بوده است. از طرف دیگر، هنر گل و مرغ نیز بر پایه ترکیب گل و پرنده شکل گرفته است و این اشتراک باعث شد این دو حوزه را با یکدیگر تلفیق کنم.
وی درباره میزان وفاداری آثارش به نمونههای تاریخی اظهار کرد: آثار من ترکیبی از دو بخش هستند؛ گلها بیشتر حاصل تأثیرپذیری از طبیعت و تخیل شخصی من هستند، اما نقش پرندگان که از سفالینههای تاریخی نیشابور گرفته شدهاند، با تلاش برای حفظ شباهت به نمونه اصلی اجرا میشوند.
وی ادامه داد: بسیاری از سفالینههای نیشابور که در حفاریهای گذشته به دست آمدهاند، امروز در موزههای خارج از کشور نگهداری میشوند و دسترسی مستقیم به آنها وجود ندارد؛ بنابراین برای بازآفرینی نقشها از تصاویر موجود در کتابها، مقالات و منابع موزهای استفاده میکنم.
این هنرمند تأکید کرد: هدف من بازسازی صرف یک اثر تاریخی نیست، بلکه تلاش میکنم با حفظ هویت نقش اصلی، آن را در قالب یک اثر هنری جدید ارائه کنم.
جایگاه نمادین نقوش پرندگان در سفالینههای نیشابور
غفارپور با اشاره به جایگاه نمادین نقوش پرندگان در سفالینههای نیشابور گفت: این نقشها تنها جنبه تزئینی نداشتند و در بسیاری از موارد دارای مفاهیم فرهنگی و اعتقادی بودند.
وی افزود: برخی پژوهشها نشان میدهد نقش پرنده در برخی سفالینهها با مفاهیمی مانند خیر، برکت و آرزوی نیک برای صاحب ظرف ارتباط داشته است. این موضوع را میتوان در برخی کتیبههای سفالی نیشابور نیز مشاهده کرد که واژههایی مانند میمنت، نعمت و برکت در آنها دیده میشود.
این باستانشناس ادامه داد: یکی از نقشهایی که برای من جذابیت ویژهای دارد، تصویر دو پرنده است که یکی در حال نوک زدن به گردن دیگری است. نمونههایی از این نقش در آثار تاریخی دیده میشود که برخی پژوهشگران آن را نمادی از غلبه روشنایی بر تاریکی یا پایان یک دوره سخت تفسیر کردهاند.
وی بیان کرد: نمونهای مشابه از این مفهوم را در لوح سفالی کشف شده از محوطه اسلامی شادیاخ دیدم که درباره آن نیز همراه با عباس شیخی مقالهای با عنوان رمزگشایی لوح سفالی کشف شده از محوطه اسلامی شادیاخ نیشابور منتشر کردیم.
هنر؛ راهی برای معرفی تاریخ نیشابور
غفارپور با بیان اینکه آثار او همزمان دارای وجه هنری و تاریخی هستند، خاطرنشان کرد: به نظرم این آثار هم یک اثر هنری محسوب میشوند و هم روایتی از تاریخ را در خود دارند. هنر میتواند ابزار مؤثری برای معرفی میراث فرهنگی باشد، زیرا بسیاری از افراد از طریق زیباییشناسی هنر با گذشته تاریخی ارتباط برقرار میکنند.
این هنرمند افزود: امیدوارم مخاطبی که شناختی از تاریخ نیشابور ندارد، پس از دیدن این آثار ابتدا با بخشی از نقوش سفالینههای این شهر آشنا شود و سپس به توانایی هنرمندان گذشته در خلق این آثار پی ببرد.
وی ادامه داد: سفالینههای نیشابور اگرچه کاربرد روزمره داشتهاند، اما جنبههای تزئینی، نمادین و هنری آنها نیز بسیار مهم بوده است و نشان دهنده توانایی بالای هنرمندان آن دوره است.
چالش بازآفرینی نقوش تاریخی
غفارپور درباره دشواریهای بازآفرینی این نقوش اظهار کرد: یکی از سختیهای این مسیر، گستردگی و تنوع نقوش سفالینههای نیشابور است. زمانی که تصمیم گرفتم فقط بر نقش پرندگان تمرکز کنم، ناچار شدم از بسیاری دیگر از نقشهای زیبا و ارزشمند چشمپوشی کنم.
وی افزود: تنوع نقشهای انسانی، گیاهی، جانوری و کتیبهای در سفالینههای نیشابور بسیار زیاد است و هرکدام میتواند موضوع یک مجموعه مستقل باشد.
این هنرمند درباره منابع مورد استفاده برای شناخت این نقوش گفت: در این مسیر از منابعی مانند کتاب کتیبههای سفال نیشابور نوشته عبدالله قوچانی، صنایع اسلامی اثر موریس اسون دیماند، کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی و مقالههای پژوهشی مرتبط با سفالینههای نیشابور استفاده کردهام.
آینده مجموعه گل و مرغ سامانی نیشابور
غفارپور درباره برنامه آینده این مجموعه اظهار کرد: تاکنون چهار اثر کامل با این شیوه اجرا کردهام و در حال اجرای پنجمین اثر هستم. امیدوارم با افزایش تعداد آثار بتوانم نمایشگاهی با موضوع پیوند هنر و تاریخ نیشابور برگزار کنم.
وی افزود: ویژگی این آثار این است که بخش تاریخی و هنری در یک قاب کنار هم قرار گرفتهاند؛ بنابراین مخاطب همزمان با یک اثر هنری، با بخشی از میراث تاریخی نیشابور نیز روبهرو میشود.
این هنرمند درباره ادامه مسیر خود اظهار کرد: دلیل ادامه این فعالیت، از یک سو علاقه من به رشته باستانشناسی و حفظ ارتباط با این حوزه است و از سوی دیگر، این شیوه تلفیقی میتواند باعث شود علاقهمندان هنر شناخت بیشتری نسبت به سفالینههای نیشابور پیدا کنند.
غفارپور در پایان به جوانانی که میخواهند میان رشته دانشگاهی و هنر ارتباط ایجاد کنند، توصیه کرد: کارهای تلفیقی میتوانند تأثیر بیشتری در جذب مخاطبان با علایق مختلف داشته باشند، زیرا امکان گفتوگو میان حوزههای مختلف دانش و هنر را فراهم میکنند.
انتهای پیام
