صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران بود؛ رویدادی که با شکلگیری مطالبه قانون و محدود شدن قدرت مطلقه، فصل تازهای را در تحولات سیاسی و اجتماعی کشور گشود. مشروطه تنها یک تغییر در ساختار سیاسی نبود، بلکه مفاهیمی مانند قانونخواهی، مجلس، مشارکت سیاسی و مسئولیت حکومت در برابر جامعه را وارد ادبیات عمومی ایران کرد.
با گذشت بیش از یک قرن، مشروطه همچنان یکی از مهمترین مقاطع تاریخ معاصر ایران برای شناخت مسیر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور است؛ نهضتی که با دستاوردها و ناکامیهای خود، پرسشهای مهمی درباره نسبت جامعه با قدرت، قانون و حاکمیت به جا گذاشت و همچنان موضوع بحث و بازخوانی تاریخی است.
مشروطه، تلاش تاریخی برای پایان دادن به استبداد و حاکمیت قانون بود
عزیز جوانپور، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اهداف و ویژگیهای نهضت مشروطه اظهار کرد: مطالبه اصلی مردم در جریان مشروطه، مقابله با استبداد و بیقانونی و دستیابی به حاکمیت قانون بود. در این دوره، مسئله قانونگذاری اهمیت ویژهای پیدا کرد و نهضت مشروطه را میتوان یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی ایران در مسیر محدود کردن استبداد و ایجاد حاکمیت قانون دانست. با این حال، این نهضت بیشتر بر اصلاحات سیاسی متمرکز بود و در حوزه ساختار اجتماعی و مسائل مختلف جامعه ورود گستردهای نداشت و مطالبات دینی و مذهبی نیز محور اصلی آن محسوب نمیشد.
وی افزود: نهضت مشروطه در شهرهای بزرگ و مهم کشور بیشتر دیده میشد و حضور مردم عادی در آن گسترده نبود. از سوی دیگر، اختلاف میان روحانیون، مذهبیون و روشنفکران از جمله مسائل مهمی بود که بر روند مشروطه تأثیر گذاشت و موجب شد جریانهای مختلف نتوانند در همه مراحل، همگرایی و وحدت لازم را داشته باشند.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز اضافه کرد: همچنین غربزدگی و نفوذ استعمار از آسیبهای جدی مشروطه بود و دخالت قدرتهای خارجی در روند این نهضت، مسیر آن را تحت تأثیر قرار داد؛ بهگونهای که انگلیس خود را حامی مشروطهخواهان معرفی میکرد و تلاش داشت جریان مشروطه را به سمت منافع خود سوق دهد.
وی با تأکید بر اهمیت تاریخی نهضت مشروطه خاطرنشان کرد: با وجود آنکه مشروطه به نتیجه مطلوب خود نرسید و نتوانست اهدافش را بهطور کامل محقق کند، اما نهضتی مهم و اثرگذار در تاریخ ایران بود. شکلگیری مطالبه حاکمیت قانون و تلاش برای مقابله با استبداد، از مهمترین دستاوردهای آن به شمار میرود و تجربه مشروطه و عوامل مؤثر در ناکامی آن، نیازمند بررسی و بازخوانی تاریخی است.
مشروطه؛ نهضتی که با مطالبه قانون آغاز شد و با اختلافات داخلی به ناکامی رسید
میکائیل جمالپور، یک استاد دانشگاه در گفتوگو با ایسنا، با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به نهضت مشروطیت در تبریز اظهار کرد: جای مباحث و برنامههای مرتبط با مشروطه در تبریز بهطور جدی احساس میشود، باید در زمینه معرفی و بازخوانی تاریخ مشروطه اقدامات بیشتری انجام دهد.
وی بر ضرورت روایت درست این نهضت و انتقال وقایع آن به نسل امروز تأکید کرد و گفت: حتی در دانشگاهها نیز کمبود اطلاعات درباره مشروطه محسوس است و نباید از معرفی این بخش مهم از تاریخ معاصر کشور غفلت شود.
وی با اشاره به جایگاه تاریخی نهضت مشروطه بیان کرد: مشروطه نهضتی کوچک نبود و باید آن را در بستر پیشینه تاریخی و تمدنی ایران مورد توجه قرار داد. این نهضت نخستین گام مهم برای مقابله با استبداد داخلی بود و پیش از آن، فرمان ملوکانه مبنای اداره کشور محسوب میشد، اما با شکلگیری مشروطیت، حاکمیت قانون به یکی از مطالبات اساسی تبدیل شد. از این منظر، مشروطه نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران و حرکتی مهم در مسیر محدود کردن استبداد و ایجاد ساختار مبتنی بر قانون به شمار میرود.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه از مشروطه به عنوان «نهضت تلخ و شیرین» یاد میشود، افزود: این نهضت با شرایطی امیدبخش و پیروزمندانه آغاز شد، اما در ادامه نتوانست از دستاوردهای خود محافظت کند و تنها حدود سه سال مقاومت کرد که یکی از عوامل مهم ناکامی مشروطه، اختلاف میان رهبران و تغییر در ادبیات و خواستههای مردم بود و بررسی این عوامل برای شناخت درست سرنوشت این نهضت اهمیت دارد. از این رو، بازخوانی دقیق تجربه مشروطه و روایت صحیح وقایع آن برای نسل امروز ضروری است.
انتهای پیام
