همزمان با سالروز صدور فرمان مشروطیت، خانه مشروطه تبریز همچنان به عنوان یکی از مهمترین یادگارهای تاریخ معاصر ایران، روایتگر روزهایی است که مبارزه برای قانونخواهی و مقابله با استبداد در آن شکل گرفت. این خانه تاریخی که در قلب بافت قدیمی تبریز قرار دارد، روزگاری محل گردهمایی رهبران و مجاهدان نهضت مشروطه و ستاد فرماندهی مقاومت مردم تبریز بود و امروز به عنوان موزه مشروطه، بخشی از مهمترین اسناد و خاطرات آن دوران را در خود جای داده است.
خانه مشروطه در محله تاریخی راستهکوچه و در ضلع غربی مجموعه تاریخی بازار تبریز واقع شده است. این بنای ارزشمند با معماری سنتی دوره قاجار، حاصل ذوق و هنر «حاجولی معمار» از معماران نامدار تبریزی است. وی سالها در روسیه زندگی کرده بود و پس از بازگشت به تبریز، این خانه را با بهرهگیری از معماری اصیل ایرانی بنا کرد. ارسیهای چوبی، شیشههای رنگی، گچبریها و تزئینات ظریف بنا، از ویژگیهایی است که خانه مشروطه را در شمار شاخصترین خانههای تاریخی تبریز قرار داده است.
این خانه تنها یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه سیاسی ایران به شمار میرود. در روزهایی که کشور درگیر مبارزه با استبداد بود، این خانه به محل اجتماع رهبران، آزادیخواهان و دوستداران نهضت مشروطه تبدیل شد و بسیاری از مهمترین تصمیمهای تاریخ مشروطه در همین مکان اتخاذ شد. از جمله تصمیم تاریخی پایین آوردن پرچمهای سفید تسلیم در برابر نیروهای استبدادی محمدعلیشاه که در همین خانه گرفته شد و مجاهدان بار دیگر برای ادامه مقاومت و دفاع از مشروطه سازماندهی شدند.
روایتهای تاریخی نشان میدهد ستارخان نیز بارها در همین خانه، مجاهدان و یاران خود را به پایداری، مقاومت و ادامه مبارزه در برابر استبداد فراخواند؛ خانهای که به واسطه این رخدادها، بعدها به «خانه مشروطه» شهرت یافت.
بانی این خانه، حاج مهدی کوزهکنانی، از تاجران سرشناس تبریز و از رهبران اصلی نهضت مشروطه بود که مردم او را با لقب «ابوالمله» میشناختند. او علاوه بر حمایت مالی از مشروطهخواهان، از نظر فکری نیز در کنار رهبران نهضت قرار داشت و خانه شخصی خود را به پایگاه اصلی انقلاب مشروطه تبدیل کرد؛ اقدامی که نام او را برای همیشه در تاریخ آزادیخواهی ایران ماندگار ساخت.
خانه مشروطه به دلیل اهمیت تاریخی و ارزشهای معماری خود، در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. این بنا در سال ۱۳۶۷ توسط سازمان میراث فرهنگی خریداری و مرمت شد و امروزه علاوه بر نمایش آثار، اسناد و تصاویر مربوط به نهضت مشروطه، به عنوان یکی از مراکز مهم پژوهشی در حوزه تاریخ مشروطیت نیز شناخته میشود.
لقب پدر ملت برای چه کسی بود؟
مدیر امور موزههای اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجانشرقی در گفتوگو با ایسنا گفت: حاج مهدی کوزهکنانی از رهبران اصلی انقلاب مشروطه و از تاجران شناختهشده تبریز بود که علاوه بر حمایت مالی، از نظر فکری نیز در کنار مشروطهخواهان قرار داشت و خانه خود را در اختیار آنان گذاشت. مردم تبریز به او لقب «ابوالمله» یا «پدر ملت» داده بودند.
غلامرضا یزدانی با اشاره به نقش این بنا در جریان مشروطه اظهار کرد: پس از به توپ بستن مجلس، تبریز برای احیای مشروطه قیام کرد و در جریان ۱۱ ماه مقاومت مردم این شهر، خانه حاج مهدی کوزهکنانی به محل برگزاری جلسات محرمانه و ستاد فرماندهی مشروطهخواهان تبدیل شد و از همان زمان به «خانه مشروطه» شهرت یافت.
وی ادامه داد: بسیاری از تصمیمهای مهم رهبران و مجاهدان مشروطه در همین خانه گرفته شد؛ تصمیمهایی که نقش مهمی در پیروزی مشروطهخواهان داشت و این بنا را به یکی از مهمترین یادگارهای انقلاب مشروطه تبدیل کرد.
وی درباره ویژگیهای تاریخی این خانه نیز گفت: این بنا در سال ۱۲۴۷ هجری شمسی ساخته شده و معمار آن «حاجولی معمار» از معماران برجسته تبریز بود.
یزدانی با اشاره به شخصیتهایی که در این خانه حضور داشتند، اظهار کرد: بیشتر رهبران نهضت مشروطه برای برگزاری نشستهای محرمانه در این خانه گرد هم میآمدند که از جمله آنان میتوان به علی مسیو، حاج علی دواچی، حاج رسول صدقیانی، ثقةالاسلام تبریزی، شیخ سلیم، ستارخان و باقرخان اشاره کرد.
مدیر امور موزههای اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجانشرقی درباره روند تبدیل این بنا به موزه نیز گفت: خانه مشروطه پس از خریداری توسط سازمان میراث فرهنگی، مرمت اساسی شد و بخشی از آن در اختیار اداره میراث فرهنگی و بخش دیگری به موزه مشروطه اختصاص یافت. از سال ۱۳۸۵ و با انتقال اداره میراث فرهنگی به محل جدید، تمام بنا به موزه مشروطه تبدیل شد و تاکنون نیز هر ساله متناسب با نیاز، عملیات مرمتی در آن انجام میشود.
مشروطه تلاشی تاریخی برای پایان دادن به استبداد بود
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز نیز در گفتوگو با ایسنا با اشاره به جایگاه تاریخی نهضت مشروطه اظهار کرد: مشروطه تلاشی تاریخی برای پایان دادن به استبداد، مقابله با بیقانونی و استقرار حاکمیت قانون بود و مطالبه اصلی مردم در آن دوره، قانونگرایی و محدود شدن قدرت مطلقه محسوب میشد.
عزیز جوانپور افزود: نهضت مشروطه را میتوان یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی ایران دانست؛ هرچند این نهضت بیش از هر چیز بر اصلاحات سیاسی متمرکز بود و کمتر به اصلاح ساختارهای اجتماعی پرداخت. همچنین مطالبات دینی و مذهبی، محور اصلی این حرکت نبود.
وی ادامه داد: مشروطه بیشتر در شهرهای بزرگ و تأثیرگذار کشور شکل گرفت و اختلاف دیدگاه میان روحانیون، مذهبیون و روشنفکران، از مهمترین چالشهایی بود که بر روند آن اثر گذاشت و مانع از شکلگیری وحدت کامل میان جریانهای مختلف شد.
وی با اشاره به نقش قدرتهای خارجی در این نهضت گفت: دخالت استعمار و نفوذ کشورهای خارجی از دیگر آسیبهای جدی مشروطه بود و برخی قدرتها از جمله انگلیس تلاش کردند با حمایت ظاهری از مشروطهخواهان، این جریان را در مسیر منافع خود هدایت کنند.
جوانپور خاطرنشان کرد: اگرچه نهضت مشروطه به همه اهداف خود دست نیافت، اما طرح مطالبه حاکمیت قانون و مبارزه با استبداد از مهمترین میراثهای آن برای تاریخ معاصر ایران است و بازخوانی تجربه مشروطه میتواند در شناخت نقاط قوت و ضعف این نهضت و درسآموزی از آن برای نسل امروز مؤثر باشد.
به گزارش ایسنا، اگرچه بیش از یک قرن از صدور فرمان مشروطیت میگذرد، اما خانه مشروطه همچنان یادآور دورانی است که مردم ایران برای قانون، عدالت و محدود شدن استبداد هزینههای سنگینی پرداختند. حفظ این بنا و بازخوانی روایتهای نهفته در آن، میتواند نسل امروز را با بخشی از هویت سیاسی و اجتماعی کشور آشنا کند.
انتهای پیام
