یونس یوسفوند، باستانشناس و استاد دانشگاه درباره ماجرای عملیات عمرانی در عرصه قلعه فلکالافلاک به ایسنا گفت: قلعه فلکالافلاک بخشی از یک محوطه بسیار بزرگ است که بخشهایی از آن از سالهای دور در اختیار یکی از نهادهای نظامی بوده و بخشهایی نیز در ضلع شمال، شمالغربی و شمالشرقی در اختیار مردم قرار داشته که در آنجا مغازه و ساختوساز انجام شده بود. میراث فرهنگی در سالهای گذشته با هزینههای بسیار زیاد، این بخشها را خریداری کرده و تحت تملک خود درآورده است. منابع مالی قابل توجهی برای آزادسازی و خرید این زمینها صرف شده است.
او افزود: اما پس از این آزادسازیها و همچنین پس از آنکه تلاش میراث فرهنگی برای ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو به نتیجه نرسید، گویا استانداری لرستان و شهرداری خرمآباد اقدام به اجرای ساختوسازهایی در عرصه این محوطه ارزشمند کردهاند. در ضلع شمالی این محوطه به بهانه سنگ فرش کردن و پیادهراه سازی با بیکمکانیکی اقدام به کندن خیابان کردهاند که در جریان عملیات آن، آثار باستانی موجود در آن بخش کاملاً مشخص است. در ضلع شمالشرقی نیز خیابانی ایجاد شده که از آن قسمت به سمت پل گَپ (پل دوره صفویه) امتداد پیدا میکند. ادامه این خیابان در واقع، روی امتداد همان پل تاریخی قرار گرفته است.
این باستانشناس ادامه داد: همچنین در بخش جنوبی این محوطه، در حال ساخت یک پل جدید بتنی هستند که آن هم در عرصه همین تپه تاریخی قرار دارد. در ضلع غربی نیز دیوارهایی در حال احداث است و بخش قابل توجهی از عرصه این محوطه ارزشمند عملاً در حال تبدیل شدن به خیابان، معبر و پیادهرو است.
یوسفوند ادامه داد: سؤالی که برای من و بسیاری از افراد وجود دارد این است که با وجود مشکلات متعدد شهر خرمآباد، از جمله وضعیت نامناسب بسیاری از خیابانها، کمبود آسفالت مناسب و مشکلات زیرساختی، چرا شهرداری و استانداری لرستان تصمیم گرفتهاند دقیقاً در این بخش ارزشمند تاریخی شهر اقدام به اجرای چنین طرحهایی کنند؟ اگر نیت استاندار محترم لرستان و شهردار محترم شهر خرمآباد خدمت به مردم است، چرا به آن مشکلات رسیدگی نمیکنند؟ آیا این موضوع نوعی هدر دادن منابع ملی نیست؟ منابع مالی بسیار زیادی صرف شده تا این زمینها خریداری و آزادسازی شوند، اما اکنون همان محوطهای که برای حفاظت از آن هزینه شده، در معرض آسیبهای تاریخی و فرهنگی قرار گرفته است، آن هم توسط ارگانها و نهادهای دولتی.
یوسفوند در ادامه گفت: علاوهبر هدر رفت منابع، از نظر قانونی نیز اقداماتی که موجب آسیب به عرصه آثار تاریخی شود، محل اشکال و قابل پیگیری است (ماده ۵۶۳ و ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی). استاندار محترم لرستان و شهردار محترم خرمآباد میتوانند طرحهای توسعهای خود را در بخشهای دیگری از شهر اجرا کنند؛ بخشهایی که معارض با آثار تاریخی و محوطههای باستانی نباشد.
این باستانشناس با اشاره به اهمیت قلعه فلکالافلاک از منظر تاریخی و باستانشناسی، توضیح داد: قلعه فلکالافلاک در مرکز شهر خرمآباد، روی یک تپه باستانی ساخته شده است. این تپه به دلیل امتیازات ویژه و موقعیت خاصی که داشته، از دورههای پیش از تاریخ، یعنی دستکم از اواخر هزاره چهارم قبل از میلاد، مورد استفاده گروههای انسانی بوده و این موضوع بر اساس کاوشهای باستانشناسی اثبات شده است.
او افزود: از جمله امتیازات مهم این تپه، موقعیت ممتاز آن در دره خرمآباد است. این تپه به محیط پیرامون خود اشراف دارد، میدان دید بسیار مناسبی ایجاد میکند و به همین دلیل از نظر دفاعی نیز دارای شرایط بسیار مطلوبی بوده است، علاوه بر این، در دامنه تپه چشمههای دائمی و پرآبی وجود داشته که این موضوع نیز یکی دیگر از ویژگیهای مهم و امتیازات خاص این محوطه به شمار میرود. اساسا هسته شکلگیری شهر خرمآباد در قرون میانه اسلامی همین قلعه فلک افلاک بوده است.
یوسفوند ادامه داد: مجموعه این عوامل باعث شده است که دستکم از اواخر هزاره چهارم قبل از میلاد، ساختوساز و فعالیتهای انسانی در این محل شکل بگیرد. این روند در دورههای بعدی نیز ادامه پیدا کرده است؛ از دوره مفرغ و آهن گرفته تا دورههای تاریخی اشکانی، ساسانی و همچنین دورههای اسلامی و تا همین اواخر، استفاده از این محوطه تداوم داشته است.
او اظهار کرد: قلعه فلکالافلاک به دلیل ویژگیهای منحصربهفرد خود، سالهاست که در فهرست میراث ملی کشور به ثبت رسیده است. همچنین به دلیل امتیازات خاص، ویژگیهای معماری مربوط به دورههای تاریخی مختلف و مجموعه آثاری که در پیرامون آن وجود دارد، این تپه به عنوان نامزد ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز مطرح شد. با این حال، پرونده آن سال گذشته متأسفانه در اجلاس میراث جهانی یونسکو رد شد؛ موضوعی که به نظر میرسد ناشی از سوء مدیریت و بی کفایتی و ضعف عملکرد برخی مدیران استانی و همچنین مجموعه مدیریت میراث فرهنگی کشور بوده است.
این باستانشناس گفت: این محوطه دارای نقشه عرصه و حریم مصوب است و بر اساس قوانین مربوط به میراث فرهنگی، هر فرد یا نهادی در هر مقام و جایگاهی که باشد، اگر با هر عنوان و به هر بهانهای در محوطههای تاریخی اقدامی انجام دهد که موجب آسیب، تخریب یا وارد شدن خسارت به این آثار شود، مرتکب تخلف شده و باید مورد پیگرد قانونی قرار گیرد (ماده ۵۶۳ و ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی). اولین بار نیست که اقدام به تخریب میراث فرهنگی و تاریخی شهر خرم آباد میشود؛ در سالهای گذشته بافت تاریخی شهر خرم آباد و تپههای باستانی داخل شهر توسط شهرداری به بهانههای مختلف تخریب شده است. چیزی که باعث تاسف است سکوت و انفعال میراث فرهنگی در قبال این اقدامات خسارت بار استانداری و شهرداری خرمآباد است.
حمزه قبادیزاده، باستانشناس و عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه که تجربه دو قبل کاوش در قلعه فلکالافلاک را دارد، به ایسنا گفت: در راستای بحث ثبت جهانی دره خرمآباد، از ابتدا قرار بود این قلعه هم جزو همین پرونده ثبت جهانی قرار بگیرد، اما چون از نظر دوره زمانی، غارها و خود قلعه، یا حداقل آن چیزی که امروز از قلعه میبینیم، متعلق به یک دوره زمانی نیستند، تصمیم گرفته شد که این اتفاق نیفتد.
او افزود: قلعه روی یک تپه قرار دارد و این تپه، طی سالیان بسیار طولانی، محل سکونت بوده است. تقریباً با اطمینان میتوانم بگویم که از دوره مسسنگی تا همین امروز، که در موردش صحبت میکنیم، بدون وقفه استقرار انسانی در آن وجود داشته است. این موضوع نشان میدهد که از نظر استراتژیک و راهبردی، چه جایگاه مهمی داشته است.
قبادیزاده ادامه داد: سال اولی که کاوش کردیم، فکر میکنم ۱۴۰۰ یا ۱۴۰۱ بود، تصمیم گرفتیم لایهنگاری انجام دهیم. در باستانشناسی، لایهنگاری یعنی ما فقط میخواهیم دورههای استقراری را مشخص کنیم، نه اینکه کاری به معماری و این مسائل داشته باشیم. هدف این است که بفهمیم محوطه متعلق به چه دورههایی است.
این باستانشناس توضیح داد: در شیب جنوبی تپه، زیر قلعه، یک ترانشه به ابعاد ۲۵ متر در ۲ متر زدیم و تا رسیدن به صخرهای که بستر اصلی این تپه را تشکیل میدهد، حدود ۱۱ و نیم تا ۱۲ متر پایین رفتیم. همانطور که عرض کردم، لایههایی از دوره مسسنگی تا دوره قاجار و حتی دوره معاصر را در آن مشاهده کردیم. در فصل دوم کاوش که مربوط به پارسال بود، آقای حسنپور، مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، تلاش زیادی کرد تا بتوانیم بخش جنوبی محوطه را که آن زمان در اختیار یکی از نهادهای نظامی بود، در اختیار بگیریم. البته الان دیگر آن ساختمانها تخریب شده و آن بخش در اختیار آنها نیست.
او افزود: هدف ما این بود که کاوش را گستردهتر انجام دهیم، شاید بتوانیم در نقاط مختلف ترانشه بزنیم و به دورههای قدیمیتری برسیم تا در صورت کشف شواهد جدید، این تپه زیر قلعه را به پرونده ثبت جهانی غارها که ثبت شدهاند، الحاق کنیم. پس از گرفتن مجوز از همان نهاد، که خودش روند اداری خاصی داشت، هشت ترانشه ایجاد کردیم. هفت ترانشه در بخشهای شرقی و جنوبی قلعه، یعنی همان محدودهای که در اختیار سپاه بود و یک ترانشه هم در محلی که به آن «بازارچه» میگویند، در سمت شمال قلعه، دقیقاً کنار خیابان ورودی اصلی قلعه و کمی بالاتر از آن.
این باستانشناس گفت: اتفاقاً یکی از موضوعاتی که باید دربارهاش صحبت کنم، همین بخش است. در قسمتهایی که قبلاً در اختیار آنها نهاد بود، همان توالی دورهها تکرار شد؛ یعنی به دورههای قدیمیتر از مسسنگی یا مفرغ نرسیدیم و همان لایههایی را داشتیم که از حدود پنج تا شش هزار سال پیش به این سو وجود داشتند. اما در ترانشهای که در شمال قلعه قرار داشت، همان جایی که الان کنار آن را حفاری میکنند، ما چهار متر لایه باستانی داشتیم و تا دوره اشکانی پایین رفتیم. البته من حدس میزدم که حتی تا ۱۰ متر هم لایه باستانی وجود داشته باشد، اما آن قسمت آب بسیار زیادی داشت. کل ترانشه پر از آب شد و به یک چشمه برخورد کردیم و دیگر امکان ادامه کاوش وجود نداشت. اگر این اتفاق نمیافتاد، احتمال داشت تا ۱۰ متر پایین برویم و حتی به دوره مسسنگی برسیم.
او افزود: در حال حاضر کنار همان ترانشه، حدود دو متر آنطرفتر، یک کانال بسیار بزرگ حفر کردهاند. من نه استاندار را از نزدیک میشناسم و نه شهردار را و هیچ خصومتی هم با این دوستان ندارم، اما واقعاً کاری که در حق قلعه فلکالافلاک انجام میشود، درست نیست. ترانشهای که عرض کردم، تا هر جا که آب اجازه داد، پایین رفتیم و تمام آن لایه باستانی بود. بدون اینکه اجازه بدهند باستانشناس قبل از عملیات آنجا را بررسی کند و ببیند آیا لایه باستانی وجود دارد یا نه، مستقیم شروع به حفاری کردند.
قبادیزاده ادامه داد: من که خودم آنجا کار کردهام، قطعاً میدانم لایه باستانی وجود داشته است. علاوهبر آن، تعدادی از مردم و دوستداران میراث فرهنگی هم عکسهایی گرفتهاند که نشان میدهد سفال و آثار دیگر در محل وجود داشته است. حتی میگویند به یک کانال برخورد کردهاند که احتمالاً کانال انتقال آب بوده و سقف آن به شکل هلالی و با آجر ساخته شده بوده است. آن را هم تخریب کردهاند و هیچ اطلاعرسانی هم انجام نشده است، اما خوشبختانه افرادی که آنجا حضور داشتند، از آن کانال عکس گرفتند.
این باستانشناس اظهار کرد: از همه اینها گذشته، تمام اقداماتی که در حال انجام است، داخل عرصه مصوب قلعه انجام میشود. واقعاً میراث فرهنگی سالها هزینه و تلاش کرد تا آن نهاد نظامی از این عرصه خارج شود. استانداران مختلف بارها اعتبار اختصاص دادند تا آنها به مکان دیگری منتقل شود و عرصه قلعه آزاد شود. حالا که این اتفاق افتاده و آن مجموعه از آنجا خارج شده، شهرداری و استانداری با تمام توان دیوارهای محوطه را تخریب کردهاند و حدود ۲۰ تا ۳۰ متر از هر طرف وارد عرصه شدهاند. تمام این کندو کاوهایی که عرض کردم، در عرصه مصوب قلعه انجام میشود؛ نه در حریم، نه در حریم درجه دو یا سه، بلکه در خود عرصه قانونی مجموعه. بر اساس نقشه مصوب، چه قبل از انقلاب و چه اکنون، تمام این عملیات داخل عرصه قانونی متعلق به این مجموعه باستانی در حال انجام است.
او افزود: واقعیتش با اینکه عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه هستم، احساس کردم اگر امروز اعتراض نکنم، آیندگان خواهند گفت شما که متخصص این حوزه بودید، چرا نسبت به این موضوع واکنشی نشان ندادید؟
این در حالی است که عطا حسنپور، مدیرکل میراث فرهنگی استان لرستان، در گفتوگو با ایسنا، درباره عملیات عمرانی که در محوطه قلعه فلکالافلاک در حال انجام است، گفت: کاری که ما آنجا انجام میدهیم، ساماندهی عرصه است و عملیات در قالب طرح ساماندهی انجام میشود، همکاران میراث فرهنگی همه حضور دارند. کارشناسان هم در محل حضور دارند و مشکلی از این بابت وجود ندارد.
انتهای پیام
