دکتر زهرا شیخی در گفتوگو با ایسنا، در آستانه چهلوششمین سالگرد جهاد دانشگاهی و تشریح یکی از موارد شاخص ۱۴۰۴ حوزه پژوهش و فناوری، با اشاره به مأموریت جهاد دانشگاهی قم در راستای راهاندازی مرکز ملی زیستشناسی مصنوعی، اظهار کرد: زیستشناسی سنتتیک را میتوان نسل جدید زیستفناوری دانست؛ حوزهای که با تلفیق زیستشناسی، مهندسی، فناوری و علوم محاسباتی تلاش میکند موجودات زنده یا اجزای آنها را بهگونهای طراحی یا بازطراحی کند که بتوانند یک وظیفه مشخص را با دقت و کارایی بیشتری انجام دهند.
وی برای درک بهتر تفاوت سه حوزه زیستشناسی سنتتیک، مهندسی ژنتیک و زیستفناوری، گفت: در زیستفناوری یا بیوتکنولوژی، ما از تواناییهای طبیعی موجودات زنده استفاده میکنیم؛ برای مثال، از یک باکتری برای تولید یک ماده دارویی یا یک آنزیم بهره میبریم. در مهندسی ژنتیک، علاوه بر استفاده از موجودات زنده، ژنهای آنها را نیز تغییر میدهیم؛ یعنی ممکن است ژنی را حذف، اضافه یا اصلاح کنیم تا ویژگی خاصی در آن موجود ایجاد شود.
شیخی ادامه داد: اما زیستشناسی سنتتیک یک گام فراتر است؛ در این حوزه، فقط یک ژن را تغییر نمیدهیم؛ بلکه مانند یک مهندس، کل عملکرد یک سلول یا سیستم زیستی را طراحی میکنیم تا بتواند یک مأموریت مشخص را انجام دهد. به بیان دیگر، به جای اینکه صرفاً از طبیعت استفاده کنیم، تلاش میکنیم بر پایه اصول مهندسی، قابلیتهای جدیدی به سیستمهای زنده اضافه کنیم.
زیستشناسی سنتتیک؛ نسل جدید مهندسی زیستی
وی افزود: به همین دلیل، زیستشناسی سنتتیک را نسل جدید مهندسی زیستی میدانند؛ فناوریای که میتواند راهحلهای نوآورانهای برای چالشهای حوزه سلامت، کشاورزی، صنعت، محیطزیست و امنیت زیستی ارائه کند. به زبان ساده، اگر بیوتکنولوژی استفاده از طبیعت باشد، مهندسی ژنتیک اصلاح طبیعت است و زیستشناسی سنتتیک، طراحی هوشمندانه قابلیتهای جدید در موجودات زنده برای حل مسائل انسان است.
شیخی با بیان اینکه بسیاری از چالشهای آینده بشر، راهحل زیستی دارند، تصریح کرد: امروز کشورها به دنبال تولید داروهای نوین، محصولات کشاورزی مقاوم، سوختهای زیستی، مواد صنعتی زیستپایه، روشهای نوین درمان بیماریها و فناوریهای سازگار با محیط زیست هستند. زیستشناسی سنتتیک بستر توسعه همه این فناوریهاست؛ به همین دلیل کشورهای پیشرفته سرمایهگذاریهای بسیار گستردهای در این حوزه انجام دادهاند و آن را یکی از ارکان اقتصاد زیستی آینده میدانند.
معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی تأکید کرد: واقعیت این است که رقابت فناوری در دنیا دیگر فقط بر سر هوش مصنوعی یا فناوری اطلاعات نیست؛ بلکه بخش مهمی از رقابت آینده، بر سر توان طراحی و مهندسی سامانههای زیستی خواهد بود.
وی یادآور شد: توسعه فناوریهای راهبردی، زمانی موفق خواهد بود که پیش از تبدیل شدن به یک نیاز فوری، برای آن برنامهریزی شده باشد. تجربه نشان داده است که اگر ورود به فناوریهای نوظهور با تأخیر انجام شود، در ادامه باید هزینههای بسیار بیشتری برای جبران این فاصله پرداخت.
شیخی عنوان کرد: امروز زیستشناسی سنتتیک در دنیا از مرحله تحقیقات صرف عبور کرده و به سمت تجاریسازی و خلق فناوریهای جدید حرکت کرده است. بنابراین، اگر ما بخواهیم در سالهای آینده در این حوزه نقشآفرین باشیم، باید از امروز زیرساختها، نیروی انسانی، قوانین، شبکههای همکاری و برنامه ملی توسعه آن را شکل دهیم.
وی اضافه کرد: خوشبختانه در ایران عزیزمان ظرفیتهای علمی ارزشمندی در دانشگاهها، پژوهشگاهها و شرکتهای دانشبنیان وجود دارد، اما این ظرفیتها نیازمند یک جهتگیری مشترک و هماهنگ هستند تا بتوانند در کنار یکدیگر به توسعه این فناوری کمک کنند. به همین دلیل، امروز بیش از هر زمان دیگری به یک نگاه ملی، آیندهنگر و هماهنگ برای توسعه زیستشناسی سنتتیک یا همان زیست مصنوعی نیاز داریم.
معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در پاسخ به اینکه چرا جهاد دانشگاهی، زیستشناسی سنتتیک را به عنوان یکی از حوزههای اولویتدار و مأموریتهای جدید خود انتخاب کرده است، گفت: جهاد دانشگاهی از ابتدا با این هدف شکل گرفت که بین دانشگاه و نیازهای واقعی کشور پل بزند؛ یعنی پژوهش را از فضای آزمایشگاه خارج کند و به فناوری، محصول و خدمت تبدیل کند. خوشبختانه طی سالهای گذشته هم در حوزههای مختلف، از پزشکی و درمان ناباروری گرفته تا فناوریهای نوین، تجربههای موفقی در این زمینه داشته است.
شیخی تصریح کرد: زیستشناسی سنتتیک هم دقیقاً یک حوزه میانرشتهای است و برای پیشرفت آن باید دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان و دستگاههای اجرایی در کنار هم قرار بگیرند. جهاد دانشگاهی به دلیل تجربهای که در شبکهسازی و اجرای پروژههای ملی دارد، میتواند این نقش هماهنگکننده را بهخوبی ایفا کند. هدف این نیست که جهاد دانشگاهی همه کارها را خودش انجام دهد؛ هدف این است که ظرفیتهای موجود کشور را کنار هم قرار دهد تا با همکاری یکدیگر، این فناوری در کشور توسعه پیدا کند.
وی با اشاره به مأموریت جهاد دانشگاهی قم در راستای راهاندازی مرکز ملی زیستشناسی مصنوعی، بیان کرد: این انتخاب حاصل فعالیتها و مطالعاتی است که طی سالهای اخیر در جهاد دانشگاهی قم انجام شده است. این واحد علاوه بر ایجاد زیرساختهای پژوهشی در حوزه زیستفناوری، سلولهای بنیادی و پزشکی بازساختی، از مدتها قبل مطالعات مربوط به زیستشناسی سنتتیک را آغاز کرده و برای طراحی یک نقشه راه ملی، با متخصصان و مراکز علمی مختلف کشور وارد همکاری شده است.
مرکز ملی زیستشناسی مصنوعی فقط متعلق به قم نیست
معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در ادامه تأکید کرد: البته باید تأکید کنم که این یک مأموریت ملی است، نه استانی، قرار نیست مرکز ملی زیستشناسی مصنوعی فقط متعلق به قم باشد؛ بلکه قرار است با مشارکت همه دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و متخصصان کشور شکل بگیرد. جهاد دانشگاهی قم صرفاً مسئولیت هماهنگی و پیشبرد این مأموریت را بر عهده گرفته است.
وی با بیان اینکه شاید اسم «زیستشناسی سنتتیک» برای بسیاری از مردم ناآشنا باشد، اما آثار آن در آینده کاملاً ملموس خواهد بود، گفت: اجازه بدهید با یک مثال توضیح بدهم؛ امروز وقتی برای تأمین برخی داروهای پیشرفته، تجهیزات پزشکی یا مواد اولیه زیستی به خارج از کشور وابسته باشیم، این وابستگی در نهایت بر هزینهها، سرعت دسترسی و حتی امنیت تأمین این محصولات تأثیر میگذارد.
شیخی ادامه داد: زیستشناسی سنتتیک این فرصت را فراهم میکند که به جای واردکننده فناوری، خودمان تولیدکننده آن باشیم. این یعنی توسعه داروهای نوین، روشهای درمانی مؤثرتر، محصولات کشاورزی باکیفیتتر، ایجاد شرکتهای دانشبنیان، اشتغال برای جوانان متخصص و در نهایت اقتصادی که بیشتر بر پایه دانش و نوآوری شکل گرفته است.
معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی یادآور شد: شاید مردم امروز نام زیستشناسی سنتتیک یا زیست مصنوعی را کمتر شنیده باشند، اما فردا آن را در دارویی که مصرف میکنند، غذایی که میخورند و فناوریهایی که کیفیت زندگیشان را بهتر میکند، خواهند دید. در واقع، سرمایهگذاری در این حوزه، سرمایهگذاری برای آینده کشور است؛ آیندهای که در آن بتوانیم با تکیه بر دانش و توانمندی متخصصان ایرانی، نیازهای کشور را با اتکا به ظرفیتهای داخلی پاسخ دهیم و سهم بیشتری در تولید فناوریهای پیشرفته جهان داشته باشیم.
وی تأکید کرد: هدف ما صرفاً راهاندازی یک مرکز یا اجرای چند طرح پژوهشی نیست. آنچه برای جهاد دانشگاهی اهمیت دارد، شکلگیری یک حرکت ملی در حوزه زیستشناسی سنتتیک است؛ حرکتی که در آن دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، صنعت و دستگاههای اجرایی در کنار یکدیگر قرار بگیرند و از ظرفیتهای علمی کشور برای حل مسائل واقعی مردم استفاده کنند.
معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در پایان تأکید کرد: ما معتقدیم ایران از سرمایه انسانی توانمندی برخوردار است و اگر این ظرفیتها بهدرستی شبکهسازی و همافزا شوند، میتوانیم در سالهای آینده در زمره کشورهای اثرگذار این حوزه در منطقه قرار بگیریم و شاید مهمترین هدف ما این باشد که نسل آینده، ایران را نه به عنوان مصرفکننده فناوریهای نوین، بلکه به عنوان یکی از طراحان و تولیدکنندگان این فناوریها بشناسد.
انتهای پیام
