به گزارش ایسنا، ماجرای «کهاب» تنها یک برنامه مربوط به بنزین نیست. این طرح بر اساس ماده ۱۶ آییننامه فنی در زمینه کنترل و کاهش آلودگیها، موضوع ماده ۲ قانون هوای پاک به یک تکلیف قانونی برای وزارت نفت تبدیل شده است. بر اساس این ماده، وزارت نفت از طریق شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران موظف است با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، طرح کهاب (کاهش، هدایت، انتقال و بازیافت بخارات بنزین) را در همه مبادی مربوط، از جمله انبارهای نفت، جایگاههای عرضه بنزین و نفتکشها تکمیل کند.
در اصلاحیه سال ۱۴۰۱، مهلت اجرای طرح در سایر جایگاهها با اولویت جایگاههای داخل محدوده شهری کلانشهرها تا پایان سال ۱۴۰۳ تمدید شد. همین مهلت برای انبارهای نفت نیز در نظر گرفته شد و تجهیز نفتکشهای حمل بنزین نیز تا پایان سال ۱۴۰۳ الزامی شد. همچنین مقرر شد از ابتدای سال ۱۴۰۴ جابهجایی بنزین در سراسر کشور صرفاً توسط نفتکشهای مجهز به تجهیزات کهاب انجام شود.
در این آییننامه، جایگاههای داخل محدوده شهری بهویژه جایگاههای مجاور مناطق مسکونی، مراکز آموزشی، درمانی، اداری و نظامی همچنین جایگاههای دارای فروش روزانه بالاتر، در اولویت اجرای طرح قرار گرفتهاند. از سوی دیگر، وزارت بهداشت نیز موظف شده بر رعایت حدود مواجهه شغلی کارکنان جایگاهها با ترکیبات آلی فرار نظارت کند.
اما با وجود این تکلیف قانونی، اجرای کامل طرح همچنان با فاصله از نقطه مطلوب قرار دارد.
«کهاب» چه چیزی را از هوا حذف میکند؟
اهمیت «کهاب» از آنجا ناشی میشود که بنزین تنها هنگام سوختن و احتراق منشأ آلایندگی نیست؛ بخارات بنزین نیز حاوی ترکیبات آلی فرار یا VOC هستند که میتوانند در فرآیندهای شیمیایی جو نقش داشته باشند. در واقع طرح «کهاب» با جمعآوری و بازیافت بخارات بنزین در مراحل ذخیرهسازی، انتقال و سوختگیری، مانع انتشار بخشی از این ترکیبات در محیط میشود.
الهه بیگی - رئیس اداره ارزیابی و بررسی آلودگی هوا و تغییر اقلیم حفاظت محیط زیست استان تهران - نیز با اشاره به همین موضوع گفته است: طرح کهاب … یکی از مهمترین برنامههای زیستمحیطی در حوزه مدیریت آلودگی هوا به شمار میرود که با جمعآوری و بازیافت بخارات بنزین در مراحل ذخیرهسازی، انتقال و سوختگیری خودروها، نقش مؤثری در کاهش انتشار ترکیبات آلی فرار و بهبود کیفیت هوای شهرها ایفا میکند.
احمد طاهری - رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست - نیز اجرای کهاب را یکی از مهمترین راهکارهای کاهش انتشار ترکیبات آلی فرار میداند و تأکید میکند: با توجه به اینکه ترکیبات آلی فرار از مهمترین پیشسازهای آلاینده ازن است، کاهش انتشار این آلاینده میتواند بر کاهش غلظت ازن بسیار مؤثر باشد.
به این ترتیب، کهاب از یک سو بهطور مستقیم انتشار بخارات بنزین را کاهش میدهد و از سوی دیگر با کاهش VOCها میتواند در کنترل یکی از پیشسازهای مهم ازن در کلانشهرها مؤثر باشد.
تابستان، وقتی بنزین بیشتر بخار میشود
اهمیت این موضوع در ماههای گرم سال بیشتر میشود. افزایش دما، تبخیرپذیری بنزین را افزایش میدهد و به این ترتیب میزان بخارات منتشرشده در مراحل مختلف عرضه و مصرف سوخت نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مهدی پیرهادی - رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران - با اشاره به تشدید تبخیر سوخت در ماههای گرم سال گفته است: انتشار ترکیبات آلی فرار ناشی از نشت و تبخیر بنزین در فصل گرم، به دلیل افزایش دما و تبخیرپذیری سوخت، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
وی میافزاید: این ترکیبات افزون بر آثار مستقیم بر سلامت، در حضور اکسیدهای نیتروژن و تابش خورشید در واکنشهای فتوشیمیایی مشارکت دارند و میتوانند در تشکیل ازن تروپوسفری و ذرات معلق ثانویه به ویژه ذرات آلی ثانویه نقش داشته باشند.
به گفته پیرهادی، همین موضوع اهمیت اجرای طرح کهاب را دوچندان میکند و رسیدگی به آن باید در صدر اولویتها قرار گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت تسریع در اجرای طرح کهاب در تهران گفت: اجرای کامل این طرح میتواند انتشار ترکیبات آلی فرار و مواجهه ساکنان مجاور جایگاهها، شهروندان و کارکنان جایگاهها با آلایندههای زیانآور را به میزان قابلتوجهی کاهش دهد.
به گفته پیرهادی شهرداری تهران و شورای شهر تهران طی سالهای اخیر با تقویت شرکت کنترل کیفیت هوا، ظرفیت و تجهیزات لازم برای سنجش شاخصهای مرتبط با طرح کهاب از جمله بنزن را ایجاد کردهاند.پایش مستمر غلظت ترکیبات آلی فرار بهویژه بنزن در جایگاههای سوخت و کنترل همزمان مشخصات کیفی بنزین، از جمله میزان گوگرد، عدد اکتان و فشار بخار، علاوه بر مشخص کردن وضعیت موجود، میتواند به شناسایی عوامل مؤثر بر انتشار بخارات بنزین، اولویتبندی جایگاههای نیازمند اصلاح و ارزیابی اثربخشی اجرای طرح کهاب کمک کند.
بعد از ۲۰ سال ۱۱۳۸ جایگاه مجهز شدهاند
با وجود تکالیف قانونی و اهمیت زیستمحیطی طرح، آمار موجود نشان میدهد کهاب هنوز در سراسر کشور تکمیل نشده است.
طاهری درباره وضعیت اجرای طرح «کهاب» در کشور میگوید: تاکنون از حدود ۴۲۰۰ جایگاه در سراسر کشور، ۱۱۳۸ باب جایگاه به تجهیزات طرح کهاب مجهز شدهاند که در این میان ۳۸۹ جایگاه در سال ۱۴۰۳ و ۲۵۲ باب جایگاه در سال ۱۴۰۴ به تجهیزات کامل کهاب مجهز شدهاند. بیشترین جایگاههای دارای طرح «کهاب» در شهرهای تهران، اصفهان، مشهد و شیراز هستند.
رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به وضعیت اجرای طرح در کلانشهرها اظهار میکند: طی دو سال اخیر عملکرد وزارت نفت برای اجرای این طرح بهتر شده است اما هنوز تمام جایگاههای سوختگیری در کلانشهرها به این طرح مجهز نشدهاند.
روایت پالایش و پخش از اجرای طرح
در سوی دیگر، شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی اجرای «کهاب» را محدود به جایگاهها نمیداند و آن را زنجیرهای شامل انبارهای نفت، جایگاهها و ناوگان حمل سوخت عنوان میکند. طبق ابلاغ مصوبه هیئت وزیران درباره اجرای این طرح ملی، همه جایگاههای عرضه سوخت داخل محدوده شهری کلانشهرها و مراکز استانها باید بهمنظور جلوگیری از انتشار بخار و هدرروی بنزین طرح کهاب را بهطور کامل اجرا کنند. از ۶۲۰۰ نفتکش فعال در حوزه سوخترسانی کشور، حدود ۵۰۰۰ نفتکش به تجهیزات هدایت و نگهداری بخار بنزین مجهز شدهاند.
سه مرحله «کهاب» در جایگاهها
نصب تجهیزات در جایگاههای عرضه سوخت به منظور کنترل و کاهش تبخیر بنزین از مخزن جایگاه، جمعآوری بخار بنزین حین عملیات تخلیه نفتکش، جمعآوری و هدایت بخار بنزینی که حین سوختگیری خودروها از باک خارج میشود، انجام میشود که این مراحل بهعنوان مراحل سهگانه طرح کهاب یا سه استیج جایگاهی شناخته میشود.
نفتکشها؛ فقط یک حلقه از زنجیره طرح «کهاب»
بخش دیگری از طرح به نفتکشهای حمل بنزین مربوط میشود؛ موضوعی که طبق ماده ۱۶ آییننامه فنی در زمینه کنترل و کاهش آلودگی ها (موضوع ماده ۲ قانون هوای پاک) تجهیز آنها نیز در زمره الزامات کهاب قرار گرفته است. بنا به اعلام شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی از ۶۲۰۰ نفتکش فعال در حوزه سوخترسانی کشور، حدود ۵۰۰۰ نفتکش به تجهیزات هدایت و نگهداری بخار بنزین مجهز شدهاند.
گره مالی «کهاب»
یکی از چالشهای قدیمی اجرای طرح، هزینه تجهیز جایگاهها بوده است. فضلالله اکبری - قائممقام شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی - پیشتر گفته بود: در سالهای قبل به ازای هر لیتر فرآورده، مبلغی بهعنوان حق اجرای طرح «کهاب» پرداخت میشد که برای جایگاهی که روزانه ۱۰ تا ۱۵ هزار لیتر فروش فرآورده دارد، بازگشت این رقم صرفه اقتصادی نداشت.رقم پرداختی ابتدا ۸۲ ریال و ۳۳۷ ریال به ازای هر لیتر تعیین شد اما این راهکار نیز موفق نبود و در نهایت بودجهای برای اجرای طرح اختصاص یافت.
اکبری از تخصیص ۴۴۰ میلیارد تومان بودجه برای اجرای طرح کهاب در جایگاههای عرضه سوخت خبر داده بود.
وی همچنین درباره منفعت اقتصادی اجرای طرح برای جایگاهداران گفته بود: بازیافت بخارات بنزین از محل استحصال بنزین یکی از مهمترین مزیتهای اجرای طرح کهاب برای جایگاهداران است. اگر جایگاهی روزانه ۳۰ هزار لیتر فروش بنزین داشته باشد، ۹۰ لیتر بازیافت نصیب جایگاهدار میکند البته چالش اجرایی نشدن طرح کهاب تنها منوط به نبود بودجه لازم و کافی نیست و سازندگان آنطور که انتظار میرفت، پای کار نبودند.
وجود بنزن هوا؛ نگرانی برای سلامت مردم
موضوع فقط آلودگی هوا نیست؛ بخارات بنزین حاوی ترکیباتی هستند که میتوانند برای سلامت انسان نیز خطرناک باشند.
جعفر جندقی - رئیس مرکز مدیریت بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت - درباره ترکیبات BTEX شامل بنزن، تولوئن، اتیلبنزن و زایلن میگوید: BTEX گروهی از ترکیبات آلی فرار است که شامل بنزن، تولوئن، اتیلبنزن و زایلن میشود و مواد سرطانزا بهشمار میروند. سلامت افرادی که در سوخترسانی دخیل هستند، باید حفظ شود بنابراین آزمایشهای دورهای برای کارکنان جایگاههای سوخت انجام شود و بخارات بنزین محل اشتغال آنها را اندازهگیری کنند.
وی درباره آثار احتمالی مواجهه با بخارات بنزین اظهار میکند: بخارات بنزین میتوانند سبب سرطانهای خون و کبد شوند
کهاب همه بخارات را مهار نمیکند
با این حال، حتی اجرای کامل «کهاب» در جایگاهها نیز به معنای حذف تمام انتشار بخارات بنزین نیست.
طاهری با اشاره به بخشی از انتشار آلایندهها در زمان حرکت خودرو میگوید: بخش قابل ملاحظهای از انتشارات آلایندهها حین رانندگی است. بخشی از بخارات بنزین از داخل باک خودرو در حال حرکت منتشر میشود و آلودگی ناشی از آن با اجرای طرح کهاب رفع نمیشود.
به گفته وی، برای کنترل این بخش باید فناوری سیستم بازیافت بخار داخلی یا ORVR در باک خودروها مورد استفاده قرار گیرد.
طاهری تاکید میکند: ما باید بتوانیم از فناوریهایی مانند سیستم بازیافت بخار داخلی (ORVR) در باک خودروها استفاده کنیم. از این فناوری در خودروهای روز دنیا بهره برده میشود.
وی ادامه میدهد: خوشبختانه این تکنولوژی قابل استفاده داخل کشور و بومیسازی نیز شده است. تولیدکنندگان باک در کشور میتوانند محصول خود را با استفاده از این فناوری تولید کنند و این موضوع به عنوان یک اولویت در حال پیگیری است.
طاهری با اشاره به خودروهای مونتاژی داخل کشور میگوید: خودروهای مونتاژی داخل ایران از این فناوری برخوردار هستند اما ما تلاش میکنیم این فناوری در سایر خودروهای تولیدی کشور مورد استفاده قرار گیرد.
پروندهای که هنوز بسته نشده است
«کهاب» حالا در شرایطی به دهه سوم خود نزدیک میشود که قانون، تکلیف دستگاههای متولی را مشخص کرده، مهلتهای قانونی نیز تعیین و حتی تمدید شده، بخشی از جایگاهها و زیرساختهای انتقال و ذخیرهسازی به تجهیزات مجهز شدهاند اما اجرای کامل طرح همچنان محقق نشده است.
در شرایطی که افزایش دما در تابستان میتواند تبخیر بنزین و انتشار VOCها را تشدید کند و این ترکیبات نیز در شکلگیری ازن نقش دارند، تکمیل «کهاب» دیگر صرفاً یک پروژه فنی در جایگاههای سوخت نیست؛ بخشی از زنجیره کنترل آلودگی هوا و حفاظت از سلامت شهروندان است.
از سوی دیگر، اظهارات سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهد حتی با تکمیل «کهاب» در جایگاهها، بخشی از بخارات بنزین در زمان حرکت خودروها همچنان باقی میماند و استفاده از فناوری ORVR میتواند حلقه بعدی این زنجیره باشد بنابراین پرسش اصلی پس از نزدیک به ۲۰ سال همچنان پابرجاست: طرحی که قرار بود بخارات بنزین را از چرخه انتشار در هوا خارج کند، چه زمانی از یک طرح در حال اجرا به یک استاندارد کامل و سراسری در زنجیره سوخت کشور تبدیل خواهد شد؟
انتهای پیام
