وقف در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی تنها به معنای بخشیدن یک مال برای امور خیر نبوده، بلکه در دورههایی از تاریخ، به سازوکاری برای ماندگار کردن علم، آموزش و خدمت عمومی تبدیل شده است؛ ربع رشیدی تبریز یکی از روشنترین نمونههای این پیوند است؛ مجموعهای علمی که استمرار فعالیت آن بر شبکهای گسترده از موقوفات استوار بود و وقفنامه آن، فراتر از ثبت اموال، قواعد اداره و تأمین هزینههای یک نهاد علمی را نیز ثبت کرده است. از همین رو، وقفنامه ربع رشیدی را میتوان نه فقط سندی از یک سنت نیکوکارانه، بلکه روایتی مکتوب از تجربه تاریخی پیوند ثروت، وقف و توسعه علم در تبریز عصر ایلخانی دانست.
وقفنامه ربع رشیدی؛ سندی برای آسیبشناسی پیدایش و زوال یک نهاد بزرگ علمی در ایران
محمد طاهری خسروشاهی، رئیس بنیاد ایرانشناسی آذربایجان شرقی در سالروز وقف در گفتوگو با ایسنا، وقف را یکی از جلوههای مهم ترویج علم و توسعه دانش دانست و گفت: وقفنامه ربع رشیدی علاوه بر آنکه سندی ارزشمند از تاریخ وقف در ایران است، تصویری روشن از وضعیت فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تبریز در دوره ایلخانی ارائه میدهد و میتواند به عنوان منبعی برای آسیبشناسی پیدایش و زوال یک نهاد بزرگ علمی در تاریخ ایران مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به جایگاه وقف در فرهنگ اسلامی و ایرانی، اظهار کرد: وقف اموال در راههای خیر و عامالمنفعه، یکی از نمونههای بارز کارهای شایسته در حوزه ترویج علم و توسعه دانش است و تجلی واقعی آن را میتوان در سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) مشاهده کرد. وقف در اسلام و ایران از جایگاه رفیعی برخوردار است و یکی از مصادیق مهم باقیاتالصالحات به شمار میرود. افرادی که دسترنج عمر خود را در مسیر ترویج دانش و توسعه علم وقف میکنند، در واقع ثمره زندگی خود را به میراثی ماندگار و جاودانه تبدیل میکنند. توجه علمی به وقفنامهها را یکی از بایستههای مهم پژوهشی است. متأسفانه تاکنون تلاش علمی چشمگیری برای بازخوانی وقفنامهها و معرفی موقوفات صورت نگرفته و این بایسته پژوهشی برای مدتها در غبار فراموشی قرار گرفته است.
وی با تأکید بر نقش وقف در توسعه آموزش و پژوهش، ادامه داد: نگاهی به تاریخ تمدن ایران اسلامی نشان میدهد که نظام آموزشی کشور در دورههای مختلف، مرهون نقشآفرینی شهرهایی همچون تبریز و منطقه آذربایجان در حوزه آموزش و توسعه دانش بوده است. تاریخ مراکز آموزش عالی در تبریز پیشینهای به وسعت و قدمت ربع رشیدی دارد و این شهر در دوره ایلخانی به یکی از مراکز مهم علمی تبدیل شده بود؛ بهگونهای که دانشآموختگان، معلمان و دانشپژوهان از نقاط مختلف ایران و حتی اقصی نقاط جهان برای فراگیری علم به تبریز میآمدند.
وقفنامهای که حالِ تبریز ایلخانی را روایت میکند
رئیس بنیاد ایرانشناسی آذربایجان شرقی در ادامه با اشاره به جایگاه مجموعه موقوفات ربع رشیدی، بیان کرد: این مجموعه از جنبههای مختلف دارای ویژگیهایی است که آن را در جهان کمنظیر و حتی بیمانند میکند، اما متأسفانه این بنای باشکوه از آسیبهای روزگار در امان نمانده و امروز از موقوفات گسترده ربع رشیدی اثری باقی نمانده است. وقفنامه ربع رشیدی یکی از مهمترین اسناد برجایمانده از این مجموعه است. وقفنامهای که به خط شخص خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی کتابت شده، اثری مکتوب و بینظیر است که محتوای آن تصویری گویا از تبریز دوره ایلخانی در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ارائه میکند.
وی با اشاره به اهمیت آثار رشیدالدین فضلالله، مطرح کرد: اهمیت این آثار از چند جنبه قابل بررسی است؛ یکی از مهمترین جنبهها، ارزش اجتماعی آنهاست. خواجه رشیدالدین سالهای بسیاری از عمر خود را در حکومت ایلخانان مغول و در مقام وزارت سپری کرده و امور مملکت در دورهای حساس به دست او اداره میشده است.
وی بیان کرد: آثار رشیدالدین، بهویژه در مطالعه تاریخ ایران در عصر مغول و تاریخ تبریز، از منابع مهم و حتی در مواردی منحصر به فرد به شمار میرود. با توجه به اینکه استیلای مغول بر ایران تغییرات گستردهای در زندگی مردم، حکومت، قوانین، شرایط اجتماعی و مذهبی، زبان، آداب و رسوم و سنن مردم ایران و بهخصوص آذربایجان ایجاد کرد، ارزش این آثار در شناخت آن دوره بیشتر آشکار میشود. آثار رشیدالدین مجموعهای ارزشمند از روایتها، اخبار و نقلقولهای تاریخی است که هرچند برای استفاده پژوهشی نیازمند بررسی، تطبیق اسناد و ارزیابی علمی است، اطلاعات فراوانی را درباره آن دوره تاریخی در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
خسروشاهی با اشاره به انعکاس ابعاد مختلف زندگی اجتماعی در آثار رشیدالدین، مطرح کرد: در نوشتههای او تنها از وقایع، احوال، افکار و رفتار ایلخانان مغول و دستگاه حکومت سخن گفته نشده، بلکه وضعیت مردم، معیشت، مشکلات زندگی، مسائل اقتصادی، اوضاع مذهبی و اداری و احوال طبقات مختلف اجتماعی نیز با وضوح قابل توجهی انعکاس یافته است. به اعتقاد من، یکی از مهمترین ویژگیهای آثار رشیدالدین فضلالله، بهویژه وقفنامه ربع رشیدی، همین است که میتوان در خلال سطور آن، حال و روز مردم ایران و آذربایجان در عصر مغول را مشاهده کرد.
چگونه یک نهاد علمی متولد شد و از میان رفت؟
وی با اشاره به اهمیت وقفنامه ربع رشیدی در تاریخ آموزش عالی تبریز، اظهار کرد: این وقفنامه را باید یکی از مهمترین اسناد مرتبط با تاریخ آموزش عالی در تبریز دانست؛ سندی که در واقع نوعی آییننامه علمی و اداری برای اداره و نظمبخشی به یک شهر دانشگاهی بزرگ در سده هفتم هجری بوده است. در این وقفنامه از موضوعات کلان و جزئی، از نحوه اجرای امور و حقوق کارکنان گرفته تا معیشت معلمان و مدرسان، چگونگی بهکارگیری و استخدام افراد، اداره کتابخانهها و بیمارستانها، ساختار هیئت امنا و نحوه تأمین منابع مالی، با دقت و شفافیت سخن گفته شده است.
وی، مطالعه این سند را فراتر از شناخت یک بنای تاریخی دانست و گفت: وقفنامه ربع رشیدی میتواند منبع ارزشمندی برای آسیبشناسی تاریخ آموزش عالی در ایران و تبریز باشد و به پژوهشگران در شناخت فرآیند شکلگیری و زوال یک نهاد بزرگ علمی در تاریخ ایران کمک کند. پرسش مهم این است که چگونه در دورهای که ایران با تهاجمات مغول و تحولات شتابان سیاسی و اجتماعی مواجه بود، یک نهاد علمی بزرگ شکل گرفت، توسعه یافت و در نهایت از میان رفت. از این منظر، مطالعه وقفنامه ربع رشیدی میتواند منبعی ارزشمند برای آسیبشناسی پیدایش و زوال یک نهاد علمی بزرگ در عصر مغول باشد.
از تصحیح مینوی و افشار تا یک خلأ پژوهشی
وی در ادامه بیان کرد: در سال ۱۳۴۸، همایش بسیار باشکوهی در دانشگاه تبریز و در تالار وحدت که در آن زمان تالار خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی نام داشت، برگزار شد که حاصل آن مجموعهای از مقالات ارزشمند بود. یکی از مهمترین ثمرات آن همایش، تصحیح وقفنامه ربع رشیدی توسط زندهیادان مجتبی مینوی و ایرج افشار بود و به اعتقاد من، هر پژوهش دیگری که پس از کار این دو استاد درباره وقفنامه ربع رشیدی انجام شده، باید خود را مدیون این اثر بداند.
وی با بیان اینکه اقدام علمی جامع و تازهای برای احیای پژوهشی وقفنامه ربع رشیدی انجام نشده است، اذعان کرد: در اواسط دهه ۱۳۸۰ نیز مرحوم دکتر علیرضا خزائلی، استاد فقید دانشگاه تبریز، همایشی با عنوان «همایش ایلخانیان مغول» در دانشگاه تبریز برگزار کرد. مجموعه مقالات آن همایش در اختیار دکتر قدیمی قیداری قرار دارد و اگر نهادی متولی حمایت از انتشار آن شود، این مجموعه میتواند پس از نزدیک به دو دهه منتشر شده و به عنوان منبعی ارزشمند برای شناخت مجموعه علمی ربع رشیدی مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد.
وقفنامه ربع رشیدی؛ «نظام کامل حسابداری» یک مجموعه علمی ۷۰۰ ساله
همچنین اکبر تقیپور، کارشناس مسئول آزمایشگاه مرمت و نسخ خطی کتابخانه مرکزی تبریز نیز در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به ویژگیهای نسخه اصلی وقفنامه ربع رشیدی، اظهار کرد: این وقفنامه با خط نسخ و ثلث و به دست خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی و حاکم وقت تبریز کتابت شده است.
وی با بیان اینکه این نسخه تاریخی در ۳۸۲ صفحه و بر روی کاغذ خانبالغ نگاشته شده است، افزود: محتوای وقفنامه به اموال و داراییهای منقول و غیرمنقول خواجه در شهرهای مختلف ایران از جمله تبریز، اصفهان، مراغه، یزد و شیراز و همچنین مناطقی در کشورهای عراق، ترکیه و سوریه اختصاص دارد.
تقیپور با اشاره به جزئیات ثبتشده در این سند، ادامه داد: مشخصات اموال، نحوه تقسیمبندی، محل هزینهکرد درآمدهای حاصل از آنها و چگونگی تقسیم سود میان افراد مختلف، به صورت دقیق در وقفنامه درج شده و از این منظر میتوان آن را گنجینهای ارزشمند و نظامی کامل از حسابداری دانست.
وی اضافه کرد: در وقفنامه ربع رشیدی از انواع بیمارستانها، محلات، دکانها، مساجد، واحدهای مسکونی، باغها و کارگاهها نام برده شده و گستره موقوفات آن بسیار وسیع بوده است؛ همچنین علامه حلی نیز در یکی از صفحات این سند، برای تأیید اصالت آن شهادت داده است.
کارشناس مسئول آزمایشگاه مرمت و نسخ خطی کتابخانه مرکزی تبریز درباره سرگذشت این نسخه نیز گفت: وقفنامه ربع رشیدی سالها در اختیار خانواده ذکاءالدوله سراج میر قرار داشت و حدود ۷۰ سال پیش، ایرج افشار، عبدالعلی کارنگ و مجتبی مینوی این خانواده را برای اهدای وقفنامه به کتابخانه مرکزی تبریز و حفظ آن برای نسلهای آینده متقاعد کردند. این وقفنامه همچنین نخستین اثر ثبتشده از ایران در برنامه حافظه جهانی یونسکو است.
انتهای پیام
