ارتباط میان انسانها تنها بهمعنای انتقال واژهها و اطلاعات نیست؛ آنچه یک گفتوگو را به ارتباطی مؤثر تبدیل میکند، توانایی فهمیدن دیگری، ایجاد احساس امنیت، پذیرش تفاوتها و یافتن زمینهای مشترک برای ادامه تعامل است. در هر جامعهای که گروهها و دیدگاههای متنوع در کنار یکدیگر زندگی میکنند، کیفیت گفتوگو میتواند در کاهش تنشها، حل اختلافها و تقویت همبستگی اجتماعی نقش تعیینکنندهای داشته باشد. از این منظر، گفتوگو صرفاً یک مهارت فردی نیست، بلکه بخشی از فرهنگ عمومی و یکی از پایههای شکلگیری اعتماد میان مردم و نهادهای اجتماعی است.
ارتباط مؤثر زمانی شکل میگیرد که مخاطب احساس کند دیده و شنیده میشود و قرار نیست در جریان یک گفتوگو، هویت و کرامت او نادیده گرفته شود. انتخاب واژگان متناسب با مخاطب، توجه به شرایط روحی او، پرهیز از قضاوت شتابزده، توانایی توضیح دادن و حتی پذیرش نقد، از جمله عواملی است که میتواند مسیر ارتباط را از تقابل و سوءتفاهم به سمت تفاهم و همکاری تغییر دهد. در چنین الگویی، اختلاف نظر الزاماً به معنای دشمنی نیست و میتوان ضمن پایبندی به اصول و باورهای خود، برای شنیدن دیدگاه متفاوت نیز فرصت ایجاد کرد.
این مسئله در بررسی سیره ارتباطی پیامبر اکرم(ص) اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا بعثت ایشان در جامعهای رخ داد که ساختارهای قبیلهای، اختلافهای اجتماعی، تنشهای میان گروهها و تفاوتهای فرهنگی و دینی، ارتباط میان افراد و جریانهای مختلف را پیچیده کرده بود. در چنین فضایی، پیامبر(ص) برای رساندن پیام خود از مجموعهای از شیوههای ارتباطی بهره گرفتند که مخاطب را به فهم، اندیشیدن و همراهی دعوت میکرد. در این شیوه، اقناع جای تحمیل را میگرفت و رفتار عملی در کنار گفتار، به سخن اعتبار میبخشید. از همین رو، بررسی الگوی ارتباطی پیامبر(ص) میتواند فراتر از یک بحث تاریخی یا دینی، دریچهای برای تأمل درباره ضرورت گفتوگوی مؤثر در جامعه امروز باشد. از این رو، برای بررسی بیشتر جایگاه گفتمان در مدیریت جامعه توسط پیامبر(ص)، با رضا اسماعیلی، استاد جامعهشناسی دین و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان به گفتوگو پرداختیم که در ادامه آن را میخوانید:
ایسنا - با توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه صدر اسلام، پیامبر اکرم(ص) از چه اصول و مهارتهایی در ارتباط با مردم استفاده میکردند و این شیوه ارتباطی چگونه به شکلگیری اعتماد عمومی کمک میکرد؟
لازم میدانم در طلیعه سخن، اصول کلیدی گفتوگو در سیره نبوی بهعنوان یکی از مبرمترین نیازهای کنونی جامعه ما را مرور کنم. گفتوگو در سیره و سنت نبوی(ص) و گفتمان اسلامی مبتنیبر سنت قولی و عملی آخرین فرستاده الهی برای هدایت، رشد و تعالی بشر، نهصرفاً یک ابزار انتقال پیام، بلکه یک «هنر» برای هدایت، آرامش و پیوند، تعالی و رشد معنوی است. در سیره پیامبر اسلام، «کلام» واسطه مهرورزی، نشاندادن طریق و رفع گرههای عاطفی و ذهنی است.
اصل اول «شنود فعال و مشفقانه»(گوش دادن قبل از گفتن) است. پیامبر رحمت و هدایت، حضرت محمد(ص)، بهشدت به سخنان دیگران، حتی مخالفان یا کودکان گوش میدادند. ایشان هرگز میان کلام کسی نمیدویدند. وقتی فردی با ایشان صحبت میکرد، با تمام وجود به او توجه میکردند. این روش در سپهر ارتباطات و جهان بهشدت رسانه ای شده و باعنوان «احترام به مخاطب قبل از اقناع مخاطب» شناخته میشود.
اصل دوم «قولِ لیّن»(نرمی در کلام) است که قرآن کریم به پیامبر دستور میدهد به فرعون(بهعنوان طغیانگر و کسی که در مقابل سنت الهی قد علم می کند)، با «قولِ لیّن» سخن بگوید. پیامبر(ص) هرگز دشنام نمیدادند و کلام ایشان از فحش، اهانت و خشونت کلامی مبرا بود. ایشان تجسم خلق عظیم بودند که بر مبنای آن بهعنوان انسان کامل برای تکمیل مکارم اخلاقی برانگیخته و مبعوث شده بودند. کلام ایشان آرامشبخش بود. با توجه به «ما بالُ اقوامٍ یفعلون کذا…»؛ چه شده است گروهی که چنین میکنند…، به جای خطاب مستقیم و سرزنش فرد، در هنگام نقد، بهگونهای سخن میگفتند که عزتنفس فرد و شخصیت طرف مقابل خدشهدار نشود .
با توجه اصل دیگر که با «تخاطب به قدر عقل»(تناسب کلام و مخاطب) شناخته میشود، پیامبر(ص) میفرمودند: «نحن معاشر الأنبیاء أُمرنا أن نکلم الناس علی قدر عقولهم»(ما پیامبران مأموریم که با مردم به اندازه عقل و فهمشان سخن بگوییم). ایشان با کودک مثل کودک، با عالم مثل عالم و با عامه مردم مثل خودشان سخن میگفتند.
چهارمین اصل «تبسّم و زبان بدن» در گفتوگو است. زبان بدن پیامبر(ص)، مکمل کلام رشددهنده و هدایتبخش ایشان بود. تبسم پیامبر(ص) در سیره معروف و زبانزد موافقین و مخالفین پیامبر بوده است. ایشان حتی هنگام ناراحتی نیز گشادهرو بودند(بِشْرُهُ فی وَجْهِهِ). لبخند، سدی را که میان انسانها فاصله میاندازد، میشکند.
اصل پنجم، «زمانسنجی و مکانسنجی» پیامبر(ص) است که برای گفتوگو شرایط روحی مخاطب را میسنجیدند. ایشان هیچگاه در زمان خشم مخاطب، سخن سنگین نمیگفتند. (اِختَرِ الکلام کما تَختَرُ التَّمر؛ سخن را انتخاب کن همانطور که میوه خوب را از میان میوهها انتخاب میکنی).
طبق اصل «همدلی و اعتبارسنجی»، پیامبر(ص) رنج دیگران را رنج خود میدانستند. ایشان با غم غمدیدگان، بهویژه یتیمان و بیوهزنان، غمگین میشدند و با خانوادههای شهدا یا خانوادههایی که عزیزی از دست داده بودند همدردی اظهار میکردند.
اصل «صداقت و شفافیت»(قَولِ سَدید) نیز از دیگر اصول گفتمان است. در قرآن از «قَولِ سَدید»(سخن استوار و درست) مبتنیبر منطق و اصول یاد شده است. پیامبر(ص) اهل بازی با کلمات نبودند؛ کلام ایشان شفاف ، منطقی و مبتنی بر ستونهای اخلاقی و بنیانهای عقیدتی، در عین حال، محترمانه و مبتنیبر اصول اخلاقی و مکارم اخلاقی بود.
در جامعه صدر اسلام و بستر زمانی و اجتماعی که بعثت صورت گرفت، پیامبر اکرم(ص) با جامعهای روبهرو بودند که از نظر فرهنگی و اجتماعی بهشدت متنوع بود و میان قبایل، گروههای دینی و طبقات مختلف، اختلافها، بیاعتمادی، نزاع و جنگهای فراوانی وجود داشت. ایشان در ارتباط با مردم، پیش از هر چیز بر احترام، خوشرفتاری، صداقت و شنیدن سخنان دیگران تأکید میکردند. پیامبر(ص) با مردم از موضع تحقیر یا برتری سخن نمیگفتند؛ بلکه با توجه به سن، درک، شرایط روحی و جایگاه اجتماعی هر فرد، زبان و شیوه مناسب را برمیگزیدند. نرمی در گفتار، پرهیز از خشونت کلامی، توجه به کرامت انسانها و پاسخگویی روشن به پرسشها، از مهمترین ویژگیهای ارتباطی در جریان رشد و هدایت مردم بود.
پیامبر(ص) همچنین در گفتوگو، تنها به بیان دستورها اکتفا نمیکردند، بلکه تلاش داشتند مردم را با دلایل قانعکننده، همراه و مسئولیت پذیر کنند. ایشان با استفاده از پرسش، بیان مثال، داستان، تذکر تدریجی و گفتوگوی چهرهبهچهره، مفاهیم دینی و اجتماعی را برای مردم قابل فهم میساختند. در تصمیمهای مهم مطابق راهبرد قرانی «وشاورهم فی الامر و شوری بینهم» نیز از مشورت با یاران بهره میگرفتند و به مردم فرصت میدادند دیدگاهها و نگرانیهای خود را بیان کنند. این روش نشان میداد که ارتباط از نگاه پیامبر(ص) یکسویه و دستوری نیست، بلکه فرایندی انسانی برای فهم متقابل، تربیت و مشارکت اجتماعی انسانها در مسیر تعالی و رشد است.
این شیوه ارتباطی به شکلگیری اعتماد عمومی کمک کرد؛ زیرا مردم در رفتار پیامبر(ص) هماهنگی و انطباق میان گفتار و عمل را میدیدند. آنان اطمینان داشتند که پیامبر(ص) سخنشان را میشنود، در تصمیمها خیر عمومی بر مبنای طریقت رشد را در نظر میگیرد و با آنان صادقانه و کریمانه رفتار میکند.
اعتماد ایجادشده، زمینه پذیرش پیام دینی، کاهش تعصبات قبیلهای، حل اختلافها و شکلگیری همکاری اجتماعی را فراهم کرد. از این منظر، گفتوگوی مؤثر در سیره پیامبر(ص) فقط ابزار انتقال پیام نبود، بلکه وسیلهای برای ساختن رابطه و به زبان امروز، افزایش اعتماد و سرمایه اجتماعی، مدیریت جامعه بر پایه اعتماد و مشارکت و اقناع بود.
گفتوگو و شنیدن دیدگاههای مخالفان چه جایگاهی در سیره ارتباطی پیامبر(ص) داشت و ایشان چگونه میان حفظ اصول و پذیرش گفتوگوی انتقادی تعادل برقرار میکردند؟
در سیره ارتباطی پیامبر اکرم(ص)، گفتوگو با مخالفان جایگاهی جدی و انسانی داشت. ایشان دعوت و هدایت را بر پایه شنیدن، توضیح دادن و اقناع پیش میبردند، نه بر اجبار و تحقیر. با توجه به آیه ۱۲۵ سوره مبارکه نحل، قرآن کریم پیامبر(ص) را به گفتوگو با «حکمت و موعظه نیکو» و «جدال به شیوهای نیکوتر» فرا میخواند و درباره رفتار ایشان با مردم در آیه ۱۵۹ سوره آلعمران، «به برکت رحمت الهی با آنان نرمخو شدی» اشاره دارد.
در ماجرای گفتوگوی زنی که درباره مسئله خانوادگی خود با پیامبر(ص) سخن گفت، قرآن با تعبیر «قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجَادِلُکَ»(مجادله: ۱) بر اهمیت شنیدهشدن صدای او تأکید میکند. این شواهد نشان میدهد که شنیدن دیدگاه مخالف، برای پیامبر(ص) نشانه ضعف یا عقبنشینی از اصول نبود، بلکه راهی برای فهم موقعیت، رفع سوءتفاهم و فراهمکردن زمینه هدایت و حل اختلاف بود.
در عین حال، گفتوگو در سیره نبوی به معنای نسبیگرایی یا کنارگذاشتن اصول و دستیابی به یک توافق کاسبکارانه نبود. پیامبر(ص) در موضوعاتی مانند توحید، عدالت، کرامت انسان و مقابله با ظلم، موضعی روشن و پایدار داشتند؛ اما در شیوه بیان و تعامل، از خشونت، اهانت و واکنش شتابزده پرهیز میکردند. نمونه روشن آن صلح حدیبیه است که ایشان برای حفظ مصلحت عمومی و جلوگیری از جنگ، در شکل و الفاظ توافق انعطاف نشان دادند، بیآنکه از اصول اساسی خود دست بکشند. بنابراین، تعادل میان حفظ اصول و پذیرش گفتوگوی انتقادی در سیره پیامبر(ص) از راه تفکیک میان اصول بنیادین و شیوههای اجرایی برقرار میشد؛ اصول ثابت میماند، اما روش گفتوگو، زبان بیان و راه رسیدن به تفاهم میتوانست متناسب با شرایط تغییر کند.
پیامبر(ص) برای اقناع افراد و گروههایی که با ایشان اختلاف نظر یا حتی مخالفت داشتند، از چه روشهایی استفاده میکردند و چه تفاوتی میان «اقناع» و «تحمیل» در این الگو وجود دارد؟
پیامبر اکرم(ص) برای اقناع مخالفان، از ترکیبی از گفتوگوی آرام، استدلال متناسب با فهم مخاطب، پرسشگری، تبیین روشنگرانه ، رفتار عملی و فرصتدادن برای اندیشیدن استفاده میکردند. قرآن این روش را با تعبیر «دعوت به راه پروردگار با حکمت و موعظه نیکو و جدال به شیوهای بهتر» بیان میکند (نحل: ۱۲۵). در ماجرای جوانی که نزد پیامبر(ص) آمد و درباره جواز زنا پرسید، ایشان او را سرزنش یا تحقیر نکردند؛ بلکه با پرسشهایی درباره مادر، خواهر و دیگر اعضای خانواده، او را به درک اخلاقی مسئله رساندند و سپس برایش دعا کردند.
در گفتوگو با مسیحیان نجران و دیگر گروههای مخالف، اصل گفتوگو و تبیین را پذیرفتند و در پیمانهایی مانند صلح حدیبیه، با وجود اختلاف جدی، از مذاکره و انعطاف در شیوه رسیدن به توافق استفاده کردند، بیآنکه از اصول اساسی خود دست بکشند.
در این الگو، اقناع یعنی فراهمکردن زمینه فهم، انتخاب آگاهانه و همراهی آزادانه؛ اما تحمیل یعنی واداشتن فرد به پذیرش سخن از راه فشار، تهدید، تحقیر یا سلب اختیار. قرآن با صراحت میفرماید: «در دین اکراهی نیست»(بقره: ۲۵۶) و پیامبر(ص) نیز مأمور بود که مردم را به یادآوری و دعوت فراخواند، نه آنکه بر آنان سلطهگر باشد (غاشیه: ۲۱–۲۲). البته اقناع به معنای چشمپوشی از ظلم یا بیاصولی نیست؛ پیامبر(ص) در برابر بیعدالتی موضع روشن داشتند، اما هنگام مخالفت، کرامت انسان، امکان گفتوگو و انتخاب مسئولانه را حفظ میکردند. از همین رو، قدرت ارتباطی ایشان بیشتر از آنکه بر اجبار استوار باشد، بر اعتماد، صداقت و هماهنگی میان گفتار و عمل تکیه داشت.
با توجه به گسترش شبکههای اجتماعی و افزایش شکافهای گفتوگویی در جامعه امروز و بحران های پیش آمده اخیر، کدام مؤلفههای الگوی ارتباطی پیامبر(ص) میتواند به تقویت گفتوگوی اجتماعی، کاهش سوءتفاهمها و افزایش اعتماد عمومی کمک کند؟
در شرایطی که در جهان رسانهای و شبکهایشده، شبکههای اجتماعی سرعت انتشار خبر و شایعه را بالا برده و گفتوگوها گاهی به قضاوت، برچسبزنی و حذف طرف مقابل و مهمتر از همه، زیر پا نهادن اصول اخلاقی بهعنوان یکی از مهمترین رسالت و مبعوث شدن محمد مصطفی(ص) به پیامبری تبدیل میشود، نخستین مؤلفه از الگوی ارتباطی پیامبر(ص)، شنیدن همراه با احترام و پرهیز از شتابزدگی در قضاوت و تصمیمگیری است. قرآن کریم در سوره مبارکه حجرات با بیان «إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا»، مؤمنان را به بررسی خبر پیش از داوری فرا میخواند. این اصل امروز میتواند بهمعنای بازنشرنکردن مطالب تأییدنشده، شنیدن روایتهای مختلف و پرسیدن پیش از متهمکردن و برچسب زدن باشد.
مؤلفه دوم، نرمی در گفتار، حفظ کرامت انسان و نقد رفتار به جای تخریب شخصیت، حمله و مورد هجوم قرار دادن شخص است. در فضای مجازی، این اصل یعنی میتوان با یک نظر یا رفتار مخالف بود، اما نباید صاحب آن نظر را بیدین، خائن، نادان یا دشمن خطاب کرد. برای نمونه، به جای نوشتن «تو هیچچیز نمیفهمی»، میتوان گفت: «من این برداشت را به دلیل این شواهد درست نمیدانم؛ اگر منبع دیگری دارید، مایلام ببینم.». چنین زبانی اختلاف را از سطح دشمنی شخصی به سطح گفتوگوی قابل بررسی منتقل میکند و امکان اصلاح سوءتفاهم را باقی میگذارد.
مؤلفه سوم، صداقت، شفافیت، مشورت و هماهنگی میان گفتار و عمل است. پیامبر(ص) در مدیریت جامعه تنها به فرماندادن اکتفا نمیکردند؛ در موضوعاتی مانند جنگ احد با یاران مشورت کردند و در صلح حدیبیه، با وجود فشار و اختلاف، مذاکره و مصلحت عمومی و خیر عامه را با یک آیندهنگری امیدورانه و کمالنگرانه دنبال کردند. این سیره نشان میدهد که اعتماد عمومی زمانی شکل میگیرد که مردم احساس کنند اطلاعات درست دریافت میکنند، صدایشان شنیده میشود و تصمیمها بر پایه خیر عمومی است، نه تحقیر یا پنهانکاری.
امروز نیز مسئولان، رسانهها و کاربران شبکههای اجتماعی میتوانند با اعلام دقیق منابع، پذیرش خطا، توضیح شفاف تصمیمها و ایجاد فرصت گفتوگوی محترمانه، از دوقطبیشدن جامعه بکاهند. در این الگو، گفتوگو بهمعنای کنارگذاشتن اصول نیست؛ بلکه راهی است برای حفظ اصول با زبانی انسانی، کاهش سوءتفاهم و بازسازی اعتماد.
انتهای پیام
