به گزارش خبرنگار ایسنا، نشست «بنبست اطلاعرسانی» با محوریت بررسی چالشهای اطلاعرسانی دولت، تغییرات محیط ارتباطی جامعه و ضرورت حرکت از اطلاعرسانی یکسویه به ارتباطی دوسویه میان دولت و مردم برگزار شد.
این نشست که در روز سهشنبه ـ ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ ـ از ساعت ۱۰ تا ۱۳ در دفتر توسعه رسانه برگزار شد، با حضور نمایندگانی از رسانهها همراه بود.
در این نشست محمد خدادی، روزنامهنگار و معاون مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دولت دوازدهم، احسان صالحی، روزنامهنگار و دبیر شورای اطلاعرسانی دولت سیزدهم و محمد گلزاری، روزنامهنگار و دبیر شورای اطلاعرسانی دولت چهاردهم، از زوایای مختلف به موضوع مورد بحث پرداختند.
در این نشست مطرح شد که محیط ارتباطی جامعه نسبت به گذشته دستخوش تغییرات اساسی شده و سرعت گردش اطلاعات در شبکههای اجتماعی به اندازهای افزایش یافته است که در بسیاری از موارد، افکار عمومی پیش از اعلام رسمی نهادهای دولتی درباره یک موضوع شکل میگیرد. بر همین اساس، گاهی یک خبر یا روایت پیش از آنکه از سوی نهادهای رسمی اعلام شود، در شبکههای اجتماعی به مسئلهای عمومی تبدیل میشود.
در این نشست با اشاره به تجربه دولتهای گذشته، از جمله دولتهای حسن روحانی، ابراهیم رئیسی و مسعود پزشکیان، تأکید شد که یکی از مشکلات تکرارشونده در مواجهه با بحرانها، وجود حلقه مفقوده در حوزه اطلاعات و ارتباطات بوده است. حتی دولتهایی که از تریبونهای رسمی بیشتری برخوردار بودهاند نیز در برخی بحرانها نتوانستهاند همگام با سرعت شکلگیری روایتها در جامعه حرکت کنند.
بر اساس مباحث مطرحشده، بخش قابل توجهی از عملکرد دولتها در مواجهه با بحرانها ماهیتی واکنشی داشته و کمتر شاهد رویکردهای پیشبینانه و کنشی بودهایم. در چنین شرایطی، مسئله اطلاعرسانی تنها به این موضوع محدود نمیشود که دولت چه پیامی را منتقل میکند، بلکه زمان اطلاعرسانی، زبان مورد استفاده، مسیر انتقال پیام و میزان توانایی دولت در برقراری ارتباط با جامعه نیز اهمیت پیدا میکند.
یکی از پرسشهای محوری این نشست این بود که آیا مشکل اصلی اطلاعرسانی دولت، کمبود اطلاعات و پیام است یا اینکه مسئله عمیقتر بوده و به کاهش اعتماد عمومی، فاصله گرفتن زبان رسمی از زبان جامعه و ضعف در شنیدن و درک افکار عمومی بازمیگردد.
در ادامه عنوان شد که انتخاب عنوان «بنبست اطلاعرسانی» نیز با هدف بررسی همین چالش صورت گرفته است؛ اینکه چرا اطلاعرسانی دولتها در بسیاری از مواقع واکنشی است، چرا روایت رسمی گاهی از روایتی که پیشتر در جامعه شکل گرفته عقب میماند و چگونه میتوان اطلاعرسانی صرف را به ارتباطی دوسویه میان دولت و مردم تبدیل کرد.
هدف از برگزاری این نشست، مقایسه دولتها یا ارزیابی عملکرد افراد عنوان نشد، بلکه تمرکز اصلی بر شناخت ریشههای مشکلات اطلاعرسانی دولت، موانع ارتباط مؤثر میان دولت و جامعه و تغییرات مورد نیاز در ساختار و شیوه اطلاعرسانی بود.
احسان صالحی ـ دبیر شورای اطلاع رسانی دولت سیزدهم ـ درخصوص ارتباط دولت و رسانه و سرمایه اجتماعی گفت: ما در حوزه اطلاعرسانی و در نهاد حاکمیت از جمله دولت، میتوانیم در سه سطح ساختاری، سیاسی و رویکردی و کارگزاری که ابزاری که در اختیار اوست و مسئولیت دارد صحبت کنیم.
صالحی با توجه به اهمیت سرمایه اجتماعی ادامه داد: این سه سطح، یک مقدمه و زمینهای دارند که به نظرم بر همه آنها حاکم است و آن، سرمایه اجتماعی است. اگر همه این عوامل وجود داشته باشند، میزان اثرگذاری آنها متناسب با میزان سرمایه اجتماعی خواهد بود. ما در تجربههای مختلف نیز این مسئله را دیدهایم. هر زمان سرمایه اجتماعی کشور و دستگاههای مختلف دچار فراز و فرود شده، به همان نسبت، وثاقت و ارتباط افکار عمومی مردم با سیستم اطلاعرسانی و خروجیهای اطلاعرسانی نیز کم و زیاد شده است. در مقاطع مختلفی مانند افزایش تحریمها در سال ۹۷ و خروج ترامپ از برجام و آبان ۹۸ و گرانی بنزین شاهد همین اشکالات در کارکرد نظام ارتباطی و تضعیف سرمایه اجتماعی بودیم.
دبیر شورای اطلاع رسانی دولت سیزدهم با اشاره به تعدد ساختارها و موازیکاری در اطلاع رسانی گفت: در مقاطع مختلف، وقتی احساس کردهایم یک ساختار موجود کارایی لازم را ندارد، به جای اصلاح و تقویت آن، به سمت ایجاد یک ساختار جدید رفتهایم. هر چه بحرانها غلیظتر شدهاند ساختارهای جدیدی ایجاد شدند و نمیخواهم بگویم بیاثر بودهاند اما در برخی موارد، این ساختارها به جای تکمیل یکدیگر، وارد حوزه فعالیت یکدیگر شده و عملاً دستوپای همدیگر را بستهاند.
صالحی با بیان این که موازیکاری یکی از پیامدهای تعدد ساختارهاست تصریح کرد: برای مثال، وقتی یک بحران امنیتی میشود، دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی فعال میشود. وقتی موضوع به فضای مجازی مربوط میشود، ساختارهای مرتبط با فضای مجازی وارد میشوند. دستگاههای امنیتی نیز برای خود ساختارهایی دارند. در کنار آنها شورای اطلاعرسانی دولت و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در این حوزه فعال هستند.
در نتیجه، مجموعهای از ساختارها شکل گرفته که در برخی موارد باعث موازیکاری شده و در نهایت مشخص نیست متولی اصلی کیست و چه کسی باید پاسخگو باشد. اکنون با توجه به تجربه انباشتهای که طی سالهای گذشته به دست آمده، باید یک بازنگری جدی در ساختارهای موجود انجام و مشخص شود که اساساً چه ساختارهایی مورد نیاز هستند و هرکدام دقیقاً چه حوزهای را باید بر عهده داشته باشند.
وی افزود: باید تقسیم کار مشخصی میان دستگاهها صورت گیرد و از ابتدا روشن باشد که پیش از وقوع یک بحران، در زمان وقوع آن و پس از بحران، مسئولیت هر دستگاه چیست. همچنین لازم است یک دستگاه مشخص، مسئولیت هماهنگی و پاسخگویی در قبال تصمیمات این حوزه را بر عهده داشته باشد.
احسان صالحی یکی از مشکلات اصلی را نحوه تصمیمگیری در دستگاههای دولتی عنوان کرد و گفت: وجود تأکیدهای مکرر بر اهمیت رسانه، افکار عمومی و «پیوست رسانهای»، در بسیاری از موارد تصمیمات بدون ارزیابی دقیق پیامدهای اجتماعی و رسانهای آنها اتخاذ میشوند و رسانه پس از نهایی شدن تصمیم وارد میدان میشود تا پیامدهای آن را مدیریت کند.
وی تاکید کرد: باید رویکرد از حالت پسینی به پیشینی تغییر کند؛ به این معنا که کارشناسان رسانه و افکار عمومی باید پیش از اتخاذ تصمیمات مهم، در فرآیند تصمیمسازی حضور داشته باشند و پیامدهای احتمالی تصمیم بر افکار عمومی را بررسی کنند.
همچنین با اشاره به فضای حاکم بر برخی اتاقهای تصمیمگیری، گفته شد: گاهی مباحث بیشتر در جهت تأیید تصمیم موجود پیش میرود و نقدها، سناریوهای مخالف و ارزیابی واکنش افکار عمومی به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد.
احسان صالحی با توجه به تجربیات خود در دولت سیزدهم گفت:
در مسائلی مثل تایر و گازوئیل و نان از تصمیمات باخبر شدیم و با تشکیل جلسات از تصمیماتی که بدون در نظر گرفتن پیامدهای رسانهای ما را در عمل انجام شده قرار میداد جلوگیری کردیم.
او در توضیح تاثیر شبکههای اجتماعی بر مردم و ارتباط موثر با جامعه گفت: امروز بخش مهمی از زندگی اجتماعی مردم در فضای مجازی جریان دارد و طبق اظهارات یکی از مسئولان مرکز ملی فضای مجازی، میانگین حضور روزانه مردم در شبکههای اجتماعی حدود هفت ساعت است که این میزان در میان نوجوانان به حدود ۹ ساعت میرسد.
این کارشناس حوزه ارتباطات ادامه داد: این آمار نشان میدهد که نمیتوان فضای مجازی را نادیده گرفت. روشهای سلبی نیز در سالهای گذشته نتایج مطلوبی نداشته و در مواردی حتی نتیجه معکوس ایجاد کرده است.
وی با اشاره به محدودیتهای اعمالشده بر برخی شبکههای اجتماعی در سال ۱۴۰۱ گفت: در آن مقطع، دسترسی به پلتفرمهایی مانند واتساپ و اینستاگرام محدود شد، در حالی که اینستاگرام در آن زمان حدود ۴۰ میلیون کاربر در ایران داشت و برای بخش قابل توجهی از مردم، ارتباطات، تعاملات، سرگرمی و بخشی از زندگی روزمره در این فضا شکل گرفته بود.
وی تأکید کرد: وقتی یک پدیده به یک واقعیت اجتماعی تبدیل شده و زندگی مردم در آن شکل گرفته است، نمیتوان صرفاً با مسدود کردن آن با مسئله برخورد کرد. مردم نیاز به سرگرمی دارند و باید این نیاز اجتماعی را به رسمیت شناخت.
وی افزود: باید نیازهای مردم و افکار عمومی در فضای مجازی بهدرستی تشخیص داده شود و تا حد امکان برای پاسخ به این نیازها برنامهریزی شود یا دستکم مانعی در برابر آنها ایجاد نشود.
دبیر شورای اطلاع رسانی دولت سیزدهم همچنین با انتقاد از فاصله برخی تصمیمگیران با تجربه زیسته، گفت: در برخی اتاقهای تصمیمگیری، افرادی حضور دارند که نیازها و دغدغههایشان با اکثریت جامعه متفاوت است و این مسئله میتواند بر کیفیت تصمیمات اثر بگذارد.
وی ادامه داد: کسی که درباره معیشت مردم تصمیم میگیرد، باید درک واقعی از خرید روزمره و مدیریت هزینههای زندگی داشته باشد. در حوزه فضای مجازی نیز اگر قرار است درباره باز یا بسته بودن یک پلتفرم تصمیمگیری شود، تصمیمگیران باید شناخت واقعی از این فضا و تجربه حضور در آن داشته باشند.
وی گفت: اگر بخش قابل توجهی از تصمیمگیرندگان اساساً در فضای مجازی حضور نداشته باشند و تجربه زیستهای از این محیط نداشته باشند، طبیعی است که ممکن است تصمیمات آنها با واقعیت اجتماعی این فضا فاصله داشته باشد.
احسان صالحی با اشاره به وضعیت صداوسیما در سالهای اخیر گفت: آنچه طی چند سال گذشته و بهویژه در دوره اخیر در صداوسیما اتفاق افتاده، نیازمند بررسی دقیق است. یکی از مسائل مهم، نادیده گرفتن برخی نیازهای واقعی مردم در حوزه رسانه، از جمله نیاز به سرگرمی و اطلاعرسانی است.
وی افزود: آسیب ناشی از تضعیف صداوسیما صرفاً متوجه خود این سازمان نیست بلکه به کلیت ارتباط حاکمیت با افکار عمومی نیز آسیب میزند. صداوسیما یکی از مسیرهای ارتباطی حاکمیت با مردم است و وقتی این مسیر دچار اختلال شود، بخشی از ظرفیت ارتباطی حاکمیت با جامعه نیز از بین میرود.
دبیر شورای اطلاعرسانی دولت سیزدهم ادامه داد: رسانه میتواند به حاکمیت نشان دهد مردم چه میخواهند، چه دغدغهای دارند و دنبال چه چیزی هستند. وقتی این مسیر ارتباطی ضعیف شود، فرآیندی که میتوانست از برخی اتفاقات جلوگیری کند یا آنها را به شکل بهتری مدیریت کند نیز دچار اختلال میشود.
ادامه دارد.
