چهارمحال و بختیاری، سرزمینی که روزگاری نامش با چشمههای جوشان، رودخانههای خروشان، دشتهای سرسبز و برفهای ماندگار زاگرس گره خورده بود، حالا سالهاست با واقعیتی تلخ و نگرانکننده دستوپنجه نرم میکند، خشکسالی در این استان دیگر یک پدیده موقت و گذرا نیست که با چند بارش خوب بتوان از کنار آن عبور کرد، بیش از یک دهه تداوم خشکسالی، کاهش منابع آب و برداشت مستمر از ذخایر زیرزمینی، آرام آرام چهره منابع آبی این استان را تغییر داده است.
در سالهایی که بارشها نرمال یا حتی فرانرمال بودهاند، شاید تصور شده باشد که طبیعت فرصت جبران پیدا کرده است، اما واقعیت در اعماق زمین روایت دیگری دارد، آبخوانها برای جبران کسری انباشته خود به زمان، بارش مؤثر و تغذیه پایدار نیاز دارند، بارشهایی که بتوانند از سطح زمین عبور کرده و خود را به سفرههای زیرزمینی برسانند، بنابراین چند ماه بارندگی مناسب، به تنهایی نمیتواند کسری سالها برداشت و کاهش ذخایر زیرزمینی را جبران کند، به ویژه آنکه در بسیاری از مواقع، بخشی از بارشها پیش از آنکه به عمق زمین نفوذ کنند، از طریق روانآبها از دسترس آبخوان خارج میشوند.
حالا نشانههای این بحران بیش از گذشته آشکار شده است، دشتهای چهارمحال و بختیاری در وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار گرفتهاند، تعبیری که تنها یک عنوان اداری نیست، بلکه زنگ خطری جدی درباره وضعیت سفرههای زیرزمینی و ظرفیت محدود آنها برای ادامه برداشت است. آبخوانهایی که سالها نقش پشتیبان منابع آب شرب، کشاورزی و فعالیتهای اقتصادی را ایفا کردهاند، دیگر توان سابق را ندارند و ادامه برداشت از آنها بدون توجه به ظرفیت تغذیه طبیعی، میتواند تعادل شکننده منابع آب زیرزمینی را بیش از پیش برهم بزند.
با این حال، ماجرا به همینجا ختم نمیشود. در حالیکه هشدارها درباره افت منابع آب زیرزمینی بارها مطرح شده، بهرهبرداری از آبخوانها همچنان ادامه دارد، چاهها آب میکشند، مزارع تشنهاند، نیازهای شرب و اقتصادی پابرجاست و هر سال فشار بیشتری بر منابع محدود زیرزمینی وارد میشود، چرخهای که اگر مدیریت نشود، میتواند آینده آب استان را با چالشهای جدیتری مواجه کند.
آب زیرزمینی برخلاف رودخانهای که میتوان جریان آن را دید، بیصدا و پنهان است، وقتی سطح آبخوان پایین میرود، صدای هشدار آن در خیابانها شنیده نمیشود، اما پیامدهای آن میتواند بسیار سنگین باشد، کاهش آبدهی چاهها و چشمهها، افزایش هزینه تأمین آب، آسیب به کشاورزی، تغییر الگوی کشت، تهدید معیشت بهرهبرداران و در مراحل شدیدتر، فرونشست زمین و آسیب به زیرساختها، بخشی از پیامدهایی است که در صورت تداوم فشار بر منابع زیرزمینی میتواند گریبان استان را بگیرد.
چهارمحال و بختیاری شاید هنوز در نگاه نخست، به دلیل قرار گرفتن در قلب زاگرس، استانی پرآب به نظر برسد، اما واقعیت منابع آب زیرزمینی، تصویری متفاوت ارائه میکن، برخورداری از سرچشمه برخی رودخانههای مهم کشور، به معنای برخورداری نامحدود از منابع آب نیست، میان «سرچشمه رودخانه بودن» و «داشتن آب قابل برداشت برای همه مصارف» فاصلهای جدی وجود دارد، فاصلهای که امروز باید آن را با مدیریت علمی، کاهش برداشت، کنترل مصرف، تغذیه آبخوانها و تغییر نگاه به منابع زیرزمینی پر کرد.
بحران آبخوانها، بحرانی نیست که بتوان آن را به فردا موکول کرد، هر سال تأخیر، به معنای فشار بیشتر بر ذخایر زیرزمینی و دشوارتر شدن مسیر بازگشت است، شاید هنوز بتوان با مدیریت مصرف، جلوگیری از برداشتهای مازاد، اجرای دقیق طرحهای تعادلبخشی، تقویت تغذیه مصنوعی آبخوانها، اصلاح الگوی کشت و مشارکت دادن بهرهبرداران، بخشی از این مسیر را اصلاح کرد، اما شرط نخست آن است که هشدارها از روی کاغذ به میدان عمل برسند.
قصه آب در چهارمحال و بختیاری دیگر فقط قصه کمبود بارش نیست، قصه انتخاب میان برداشت امروز و بقای فردا است، انتخابی که نتیجه آن نه فقط سرنوشت کشاورزی و اقتصاد، بلکه آینده دشتها، روستاها، شهرها و نسلهایی را رقم خواهد زد که قرار است در این سرزمین زندگی کنند.
کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی استان به ۶۰۴ میلیون مترمکعب رسیده است
نعیم امامی، عضو هیات علمی و رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات وآموزش کشاورزی و منابعطبیعی چهارمحال و بختیاری در خصوص آخرین وضعیت منابع آب زیرزمینی و دشتهای استان طی یک دهه، اظهار کرد: باتوجه به خشکسالی بیش از یک دهه اخیر، روند افت سطوح آب زیرزمینی در دشتهای استان همچنان ادامه دارد و کسری مخازن نیز در حال افزایش است، کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی استان به ۶۰۴ میلیون مترمکعب رسیده و بهطور متوسط نیز سالانه حدود ۴۵ میلیون مترمکعب به این کسری اضافه میشود.
وی افزود: با بررسی تاثیرات خشکسالی بردشتهای چهارمحال و بختیاری شواهد نشان میدهد که از ۱۱ آبخوان دارای شبکه پایش در استان، ۱۰ آبخوان در وضعیت ممنوعه قرار دارند، همچنین از این تعداد چهار آبخوان شهرکرد، بروجن، سفیددشت و جوانمردی در وضعیت ممنوعه بحرانی هستند و آبخوانهای کیار، فارسان، گندمان، شلمزار، لردگان و مالخلیفه در وضعیت ممنوعه قرار دارند.
امامی با اشاره به اینکه در برخی سالها و در برخی فصول در چهارمحال و بختیاری شاهد بارشهای نرمال و فراتر نرمال بودهایم، اما این بارشها تاثیر چندانی بر تقویت منابع آب زیرزمینی در این استان نداشته است، توضیح داد: به دلیل کسری آب مخازن این استان که حاصل یک دهه خشکسالی شدید بوده است و درکنارآن افزایش برداشت از آبهای زیرزمینی در تمامی دشتها، معدود بارش های مناسب رخ داده در این سالها نتوانسته است تاثیر مثبتی بر منابع آب زیرزمینی بگذارد، همچنین در حوزههای بالادست دشتها در ۱۰ سال گذشته شاهد تغییر ترکیب بارش از برف به باران بودهایم و محرز است که روانآبهای کنترل نشده حاصل از بارش باران نقشی در تغذیه سفرههای آب زیرزمینی ندارند.
رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات وآموزش کشاورزی و منابعطبیعی چهارمحال وبختیاری در خصوص تاثیرات تغییر اقلیم بر منابع آبی زیرزمینی در این استان، یادآور شد: این تغییر اقلیم شامل تغییرات بلندمدت و پایداری است که در آب و هوا اتفاق میافتد و معمولاً این تغییرات اگر به مدت بیش از یک دهه طول بکشد، کمکم استفاده از واژه تغییر اقلیم توجیه میشود، در حال حاضر استان در مرحلهای قرار دارد که بهدلیل طولانی شدن تغییرات اتفاق افتاده در دما و بارش، وارد مرحله ابتدایی این چالش شده، اما هنوز تغییر اقلیم به معنای واقعی خود اتفاق نیفتاده است.
وی ادامه داد: تغییر اقلیم شامل تغییر در بارندگی، میانگین دما، الگوهای باد و رویدادهای جوی مختلف است، باتوجه به اینکه چهارمحال و بختیاری در اقلیم سرد و کوهستانی قرار دارد و از مشخصههای این اقلیم میانگین دمای حدود ۱۰ الی ۱۲ درجه سانتیگراد و بارش سالانه ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیمتر است، مستقیماً تحت تاثیر تغییرات اقلیمی واقع شده است، طبق گزارشات موجود در ۱۰ سال اخیر بارشهای این استان بین ۵۱ تا ۶۴ درصد کاهش و دما بهطور میانگین یک درجه افزایش پیدا کرده است که این دو واکنش مهمترین دلایل تغییر اقلیم در استان به شمار میروند و همچنین در اثر افزایش دما بخش عمده بارشها از برف به باران تبدیل شده که منجر به افت و کاهش سطح آبهای زیرزمینی در ۱۰ دشت استان شده است.
امامی در خصوص راهکارها برای تاثیرپذیری بارشها بر تقویت منابع آبی در چهارمحال و بختیاری، خاطرنشان کرد: مهمترین اقدامی که میتوان درجهت بهبود منابع آب زیرزمینی متاثر از بارشها انجام داد، فعالیتهای آبخوانداری و آبخیزداری و همچنین برنامهریزی برای تغذیه مصنوعی سفرههای آب زیرزمینی است و در این راستا استفاده از روشهایی مانند تغذیه مصنوعی سفرههای آب زیرزمینی از طریق تزریق آب به لایههای خاک میتواند به بازپروری منابع آبی کمک کند.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات وآموزش کشاورزی و منابعطبیعی چهارمحال و بختیاری با بیان اینکه بازیابی سفره های آب زیرزمینی در این استان تابع دوعامل است، عنوان کرد: اولین عامل وقوع بارش های مناسب، نرمال و فرانرمال در یک دوره زمانی طولانی و دومین عامل نیز کنترل مصارف و محدود کردن بهرهبرداری از سفرههای آب زیرزمینی با مدیریت صحیح آبخوانها است، باید گفت مورد اول تابع میزان نفوذ سامانههای جوی به آسمان استان بوده و خارج ازکنترل بشر بوده، اما در مورد عامل دوم طبیعتاً کنترل برداشت از سفرههای آب دشتها میتواند به تثبیت وضعیت فعلی آنها کمک کند، اگرچه دستیابی به شرایط دو دهه گذشته با توجه به روند افزایش بهرهبرداران از آب سفرههای زیرزمینی در دشتها امری بعید و ناشدنی است، بخش عمده مصرف آب زیرزمینی در بخش کشاورزی بوده و طبق گزارش اردیبهشت ۱۴۰۵، ۸۳ درصد مصرف آب زیرزمینی استان مربوط به کشاورزی، ۱۴ درصد شرب و ۳ درصد صنعت است، بنابراین هرگونه اعمال مدیریت برآبخوانها باید با اولویت مدیریت مصارف کشاورزی باشد.
امامی در پایان گفت: در حال حاضر مسئله اصلی چهارمحال و بختیاری دیگر صرفاً کمبود بارش نیست، بلکه کسری انباشته آبخوانها در اثر تداوم خشکسالی و برداشت بیرویه آب است، رقم ۶۰۴ میلیون مترمکعب کسری و اضافه شدن متوسط ۴۵ میلیون مترمکعب در سال نشان میدهد که حتی در صورت یکسال نسبتاً پربارش، الزاماً مشکل آب زیرزمینی حل نمیشود، قرار گرفتن ۱۰ آبخوان از ۱۱ آبخوان پایش شده در وضعیت ممنوعه و وجود فرونشست شدید در شهرکرد و خانمیرزا، نشانه فشار بسیار زیاد بر دشتهای استان است.
چهارمحال و بختیاری از لحاظ کاهش بارندگی در جایگاه هفتم کشور قرار دارد
همچنین معصومه نوروزی، مدیرکل هواشناسی چهارمحال و بختیاری در خصوص وضعیت آب و هوای این استان، اظهار کرد: مقدار بارش کشور از سال زراعی گذشته(مهرماه ۱۴۰۴) تا امروز (۲۵ مرداد ۱۴۰۵)، حدودا ۲۳۰ میلیمتر بوده که به نسبت خوب است، اما با این وجود، بعضی از استانها بارشهای خوبی را نداشتند، همچنین در این استان، نسبت به سالهای گذشته بارشها ۱۱ درصد کاهش داشته که معادل ۷۳ میلیمتر کمبود بارش است، از سال زراعی جاری تا امروز حدود ۵۸۱ میلیمتر بارندگی در استان به ثبت رسیده و مجموع بارش سال زراعی در این استان، ۶۵۶ میلیمتر است که نسبت به سال گذشته حدود ۴۷ درصد افزایش بارندگیها در استان رخ داده است.
وی افزود: چهارمحال و بختیاری از لحاظ کاهش بارندگی در جایگاه هفتم قرار دارد و در جایگاه یازدهم در مقایسه با سایر استانها از لحاظ درصد تامین بارش سالی آبی جاری قرار دارد، همچنین بیشترین کاهش بارشها در شهرستانهای استان در ابتدا مربوط شهرستان کیار با ۲۳۰ میلیمتر، لردگان با ۱۳۶ میلیمتر و خانمیرزا با ۱۳۴ میلیمتر کاهش بارندگی بوده است.
نوروزی با اشاره به درصد مساحت خشکسالی تا پایان خرداد سال جاری، اظهار کرد: مساحت تمامی شهرستانهای چهارمحال و بختیاری به جز شهرستان کوهرنگ، بیش از ۹۰ درصد درگیر خشکسالی هستند، همچنین ۶۱ درصد از مساحت شهرستان کوهرنگ دچار خشکسالی است.
وی در ادامه تاکید کرد: در روزهای منتهی به ۲۱ مردادماه ۱۴۰۵، دمای استان ۱.۵ درجه افزایش داشته، در حالیکه در همین بازه زمانی، دمای کشور ۰.۷ درجه افزایش داشته است، از ابتدای مردادماه دمای کمینه استان، ۱.۵ درجه افزایش داشته و دمای بیشینه نیز یک درجه و دمای میانگین ۱.۳ درجه سانتیگراد افزایش داشته است.
نوروزی ادامه داد: از ابتدای فصل تابستان سالجاری، دماهای کمینه نسبت به بلندمدت یک درجه سانتیگراد افزایش داشته است و میانگین دمای تابستان تا به امروز ۱.۲ درجه سانتیگراد افزایش داشته، در حالیکه سطح کشور به طور میانگین افزایش دمای یک درجهای سانتیگراد را نسبت به بلندمدت داشته است، همچنین از ابتدای سال زراعی جاری(مهرماه ۱۴۰۴)، میانگین دمای استان نسبت به بلندمدت یک درجه سانتیگراد افزایش داشت، اما نسبت به سال گذشته ۰.۶ درجه سانتیگراد کاهش را نشان میدهد.
پیشبینی بارشهای فراتر از نرمال در چهارمحال و بختیاری در پاییز سالجاری
مدیرکل هواشناسی چهارمحال و بختیاری تصریح کرد: بر اساس الگوهای اقلیمی، انتظار میرود بارشهای پاییزی در برخی مناطق کشور در محدوده نرمال قرار داشته باشد و احتمال افزایش بارش در بخشهایی از جنوب، جنوبغرب و غرب کشور وجود دارد.
وی با تأکید بر اینکه پیشبینیهای فصلی با قطعیت ۱۰۰ درصدی همراه نیست، افزود: میزان صحت این پیشبینیها حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد است و باید شرایط اقلیمی و سایر عوامل مؤثر در شکلگیری بارشها نیز در نظر گرفته شود، بنابراین نمیتوان صرفاً بر اساس یک الگوی اقلیمی، پاییز پربارش را بهصورت قطعی پیشبینی کرد.
بحران آب زیرزمینی در چهارمحال و بختیاری، حاصل یک یا دو سال کمبارشی نیست که با یک فصل پربارش برطرف شود، بیش از یک دهه خشکسالی و تداوم برداشت از آبخوانها، کسری انباشتهای ایجاد کرده که جبران آن به زمان و مدیریت جدی نیاز دارد.
پیشبینی بارشهای نرمال تا فراتر از نرمال برای پاییز و زمستان امسال، اگرچه میتواند خبر امیدوارکنندهای باشد، اما نباید ما را دلخوش یا از ادامه مدیریت منابع آب غافل کند، یک فصل پربارش نمیتواند بهتنهایی ذخایر از دست رفته سالهای گذشته را جبران کند؛ بهویژه آنکه بخشی از بارشها به روانآب تبدیل میشود و لزوماً به سفرههای زیرزمینی راه پیدا نمیکند.
راه نجات، در کنار استفاده از فرصت بارشهای پیشرو، کاهش برداشت از آبخوانها، کنترل چاههای غیرمجاز و اضافهبرداشت، توسعه کنتورهای هوشمند، اصلاح الگوی کشت و مصرف، تقویت طرحهای تغذیه آبخوانها و حفاظت از عرصههای طبیعی و مسیرهای نفوذ آب است.
اکنون زمان آن است که بارشهای احتمالی را فرصتی برای ترمیم منابع بدانیم، نه مجوزی برای افزایش برداشت، آبخوانهای استان سالهاست تحت فشارند و اگر امروز دست از برداشت بیرویه نکشیم، حتی بارانهای پربار فردا نیز شاید نتوانند زخمی را که سالها بر پیکر منابع آب زیرزمینی نشسته، ترمیم کنند.
انتهای پیام
