عبدالحسین خسروپناه، در گفت و گو به ایسنا، با اشاره به مفهوم الهیات اجتماعی اظهار کرد: مقصود از الهیات اجتماعی، کاربست مباحث الهیاتی اعم از کلامی، فلسفی و عرفانی در حوزههای اجتماعی است. اگرچه در تاریخ اسلام شخصیتهایی همچون خواجه نصیرالدین طوسی در «اخلاق ناصری» و شیخ بهایی در «جامع عباسی» میان مباحث الهیاتی و مسائل اجتماعی پیوند برقرار کردند، اما امام خمینی(ره) و پس از ایشان رهبر شهید این رویکرد را با گستره و عمق بیشتری دنبال کردند.
وی با بیان اینکه توحید، اصل بنیادین الهیات اجتماعی در منظومه فکری رهبر شهید است، گفت: توحید نباید صرفاً در ساحت دانش و بینش باقی بماند، بلکه باید در نگرش، منش و کنش انسان ظهور پیدا کند و در عرصههایی همچون اقتصاد، فرهنگ و حکمرانی جریان داشته باشد. بنابراین، کنار گذاشتن حکم الهی صرفاً با عنوان «مصلحت» با جریان یافتن توحید در عرصه حکمرانی سازگار نیست؛ البته تشخیص مصلحت در چارچوب مبانی فقهی موضوع دیگری است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ایمان را دومین اصل دانست و افزود: رهبر شهید در «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» بحث خود را از ایمان آغاز و سپس به توحید، نبوت و ولایت میرسد. این مسئله نشان میدهد ایمان در اندیشه ایشان صرفاً مفهومی فردی نیست و باید در رفتار، مسئولیتپذیری و نحوه حضور انسان در جامعه ظهور پیدا کند.
خسروپناه با اشاره به جایگاه ولایت در این منظومه اظهار کرد: ولایت نیز از سطح یک مفهوم صرفاً کلامی فراتر رفته و دارای آثار اجتماعی شده است. رهبر شهید ولایت را بر مبنای مفهوم پیوند عمیق و ناگسستنی تبیین میکنند و از همین منظر میتوان مفهوم حکمرانی مردمی را در منظومه فکری ایشان تحلیل کرد.
وی جهاد را چهارمین اصل در الهیات اجتماعی رهبر شهید عنوان کرد و گفت: ایشان مفهوم جهاد را از یک مفهوم صرفاً فقهی توسعه داده و به مفهومی معرفتی و الهیاتی تبدیل کردند؛ از همین رو مفاهیمی همچون «جهاد علمی»، «جهاد فرهنگی» و «جهاد اقتصادی» در ادبیات ایشان شکل گرفت. در این نگاه، جهاد تنها به مبارزه نظامی محدود نیست و هر عرصهای که نیازمند تلاش مجاهدانه برای پیشرفت جامعه باشد، میتواند عرصه جهاد قرار گیرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیه «وَجَاهِدْهُم بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا» از سوره فرقان گفت: این آیه در سورهای مکی و در دوره پیش از هجرت پیامبر نازل شده است. رهبر شهید با توجه به این آیه، جهاد را به معنای ایستادگی و عدم اطاعت از جریان کفر و انحراف نیز مورد توجه قرار دادهاند و مفهوم آن را به عرصههای معرفتی، فرهنگی و اجتماعی گسترش دادهاند.
خسروپناه خاطرنشان کرد: آثار این نگاه را میتوان در حوزههای مختلف حکمرانی، از فرهنگ و دفاع گرفته تا علم و فناوری، اقتصاد و سلامت مشاهده کرد. حتی موضوعاتی مانند هوش مصنوعی، فناوری کوانتوم و نانو در نگاه ایشان صرفاً مسائل فناورانه نبود، بلکه با مفاهیمی همچون توحید، جهاد و اعتماد به توانمندیهای جامعه پیوند داشت.
وی با اشاره به مبنای اجتماعیشدن مفاهیم الهیاتی در اندیشه رهبر شهید اظهار کرد: مهمترین عامل، انس عمیق ایشان با قرآن کریم بود. این زیست قرآنی موجب شد الهیات در منظومه فکری ایشان از سطح مباحث نظری فراتر رفته و در عرصههای اجتماعی، سیاسی و حکمرانی ظهور پیدا کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: پس از انتشار دو جلد «منظومه فکری رهبر شهید» در سال ۱۳۹۵، مطالعات درباره ابعاد مختلف اندیشه ایشان ادامه یافت و طی سه سال و نیم گذشته، مباحث مربوط به الگوی حکمرانی ایشان در حوزههای مختلف بررسی شده است. حاصل این مطالعات، مجموعهای ۱۴ جلدی با عنوان «الگوی حکمرانی رهبر شهید» است که موضوعاتی همچون الهیات اجتماعی، حکمرانی فرهنگی، سلامت و ورزش، علم و فناوری و دیگرعرصههای حکمرانی را بررسی خواهد کرد.
میراث مکتوب در جهان بیثبات امروز؛ ضرورت صیانت از نسخههای خطی
در ادامه مهدی خواجهپیری، موسس و مدیر مرکز بینالمللی میکروفیلم نور با اشاره به وضعیت بیثبات جهان امروز اظهار کرد: به تعبیر رهبر شهید، دنیا در وضعیت «ژلهای» قرار دارد؛ یعنی هیچ چیز ثبات و قطعیت ندارد و هر لحظه ممکن است اتفاقی رخ دهد. از این رو، صیانت از میراث مکتوب و نسخههای خطی باید بهعنوان یک ضرورت مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: در سه قرن نخست اسلام، آثار و کتب فراوانی از سوی علما و بزرگان تألیف شد، اما برآوردهای خوشبینانه نشان میدهد حدود ۹۰ درصد این آثار از بین رفته یا به دست ما نرسیده است. برای نمونه، از چهارصد کتاب مشهورشیعه تنها تعداد محدودی باقی مانده و بسیاری از آثار شیخ صدوق، که حدود ۳۰۰ عنوان کتاب و رساله داشته، از جمله «مدینه العلم» امروز در دسترس نیست. این وضعیت در دورههای بعد نیز ادامه یافت تا اینکه علامه مجلسی با درک خطر از بین رفتن میراث روایی شیعه، تدوین «بحارالانوار» را آغاز کرد و مجموعه گستردهای از احادیث و منابع را گردآوری کرد.
موسس و مدیر مرکز بینالمللی میکروفیلم نور با بیان اینکه دشمنان در طول تاریخ نسبت به میراث علمی و فرهنگی مسلمانان هوشیاری بیشتری نشان دادهاند، گفت: در قرون هجدهم و نوزدهم میلادی نیز جریانهایی برای جمعآوری نسخههای خطی کشورهای اسلامی و انتقال آنها به اروپا شکل گرفت. در جریان جنگ جهانی دوم نیز مراکز غربی برای حفاظت از میراث مکتوب خود، اقدام به تهیه نسخههای میکروفیلم از آثار کردند و این رویکرد بعدها در کشورهای اسلامی نیز دنبال شد.
خواجهپیری خاطرنشان کرد: در دیداری با مقام معظم رهبری نیز درباره احتمال از بین رفتن یا انتقال میراث مکتوب به خارج از مرزهای اسلامی ابراز نگرانی شد و ایشان تأکید کردند که دشمنان لزوماً این آثار را از بین نمیبرند، بلکه آنها را حفظ میکنند تا در زمان مناسب از آنها استفاده کنند. اتفاقات رخ داده در سوریه، یمن و عراق اهمیت این هشدار را نشان میدهد.
وی با اشاره به ظرفیت آستان قدس رضوی گفت: یکی از بزرگترین مجموعههای نسخههای خطی و میراث مکتوب اسلامی در آستان قدس رضوی قرار دارد و حدود ۳۵۰ هزار نسخه خطی و قدیمی در این مجموعه نگهداری میشود. همچنین طی سه تا چهار سال اخیر حدود ۴۰۰۰ نسخه خطی خریداری و به این مجموعه افزوده شده است.
موسس و مدیر مرکز بینالمللی میکروفیلم نور تصریح کرد: صرف خرید و جمعآوری نسخهها کافی نیست و این آثار باید فهرستنویسی، مرمت، دیجیتالسازی و به شکل اصولی حفاظت شوند. ایران از نظر حجم میراث مکتوب در شمار کشورهای نخست جهان قرار دارد، اما بخش قابل توجهی از نسخههای خطی هنوز فهرست نشده است و در صورت وقوع بحران، ممکن است اطلاعات آنها برای همیشه از بین برود.
خواجهپیری در ادامه دو پیشنهاد برای صیانت از این میراث مطرح کرد و گفت: نخست، تشکیل شورای راهبردی حفظ میراث مکتوب با حضور علما و متخصصان حوزههای نسخهشناسی، مرمت، میراث و فناوری است تا بهصورت مستمر وضعیت این آثار را بررسی و راهکارهای عملی ارائه کند. با توجه به جایگاه آستان قدس رضوی، پیشنهاد میشود این شورا با حمایت مستقیم تولیت آستان تشکیل شود.
وی دومین پیشنهاد را تربیت نیروی متخصص دانست و افزود: آستان قدس رضوی میتواند با راهاندازی دورههای تخصصی و تحصیلات تکمیلی در حوزه نسخهشناسی، فهرستنویسی و مرمت، به مرکزی برای تربیت نیروهای مورد نیاز کشور و حتی جهان اسلام تبدیل شود.
موسس و مدیر مرکز بینالمللی میکروفیلم نور تصریح کرد: میراث مکتوب، امانتی است که از نسلهای گذشته به ما رسیده و حفظ، شناسایی، مرمت و انتقال آن به آیندگان وظیفه ماست؛ اگر امروز برای صیانت از این میراث اقدام نکنیم، در برابر نسلهای آینده مسئول خواهیم بود.
به تعبیر رهبر شهید، هدایت انسان بدون بهرهگیری از تجربه تاریخی امکانپذیر نیست
در ادامه محسن الویری، دانشیار و مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با انتقاد از کمتوجهی مجامع علمی به ابعاد اندیشهای رهبر شهید گفت: متأسفانه در دانشگاهها و مجامع علمی، بعد اندیشمندبودن رهبر شهید، تحتتأثیر جایگاه سیاسی و رهبری ایشان، کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است و لازم است دانشگاهیان به بازخوانی اندیشههای ایشان در عرصههای مختلف علوم انسانی و اسلامی بپردازند.
وی با اشاره به مفهوم «بینش تاریخی» در منظومه فکری رهبر شهید اظهار کرد: بینش تاریخی، دیدگاهی مستمر درباره چیستی و سودمندی تاریخ، مبانی آن، چگونگی کاربست تاریخ و نحوه مواجهه و تحلیل رویدادهای تاریخی است. رهبر شهید در این زمینه، هم در حوزه مباحث نظری تاریخ و هم در تحلیل رویدادهای تاریخی دیدگاههای قابل توجهی ارائه کردهاند.
الویری افزود: اهتمام رهبر شهید به تاریخ را میتوان در سه قالب مشاهده کرد؛ نخست، توصیههای صریح ایشان به مطالعه تاریخ و توجه رسانهها، دانشجویان و جوانان به این حوزه؛ دوم، آثار مکتوب و پژوهشهای تاریخی ایشان، از جمله «مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان»، «صلح امام حسن(ع)»، «گزارش تاریخی درباره حوزه علمیه مشهد» و «انسان ۲۵۰ ساله»؛ و سوم، نحوه بهرهگیری ایشان از تجربه و آگاهی تاریخی در راهبری جمهوری اسلامی که نیازمند پژوهشی مستقل است.
دانشیار گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به گونهشناسی بینش تاریخی رهبر شهید گفت: در حوزه مباحث نظری، ایشان هم درباره چیستی و سودمندی تاریخ و مباحث مرتبط با فلسفه انتقادی تاریخ سخن گفتهاند و هم درباره سنتها و قوانین الهی حاکم بر زندگی بشر که به فلسفه نظری تاریخ مربوط میشود. در هر دو عرصه، دیدگاههای ایشان راهگشا و قابل بررسی است.
وی ادامه داد: در تحلیل رویدادهای تاریخی نیز دستکم پنج عرصه را میتوان شناسایی کرد؛ تاریخ صدر اسلام، تاریخ معاصر جهان اسلام، تاریخ ایران از دوران پیش از اسلام تا دوره معاصر، تاریخ تمدن بهویژه شکلگیری و تحولات تمدن غرب و همچنین تاریخ تمدن روسیه. حتی یک پایاننامه کارشناسی ارشد بهطور اختصاصی به نگاه رهبر شهید به تاریخ ایران باستان پرداخته است.
الویری با اشاره به روایت کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه، درباره دیدار رهبر شهید با ولادیمیر پوتین گفت: یکی از عواملی که رئیسجمهور روسیه را تحتتأثیر قرار داده بود، گستره آگاهی رهبر شهید از تاریخ روسیه تزاری و استناد ایشان به منابع و رمانهای تاریخی این کشور بود؛ بهگونهای که پوتین این دیدار را متفاوت از مواجهه با یک شخصیت معمولی توصیف کرده بود.
دانشیار و مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع)درباره تعریف رهبر شهید از تاریخ نیز گفت: ایشان در یکی از تعابیر عمیق خود در سال ۱۳۷۴، تاریخ را «شرححال ما در صحنهای دیگر» دانستند. این تعبیر بر دو نکته استوار است؛ نخست اینکه گذشته، بخشی از هویت انسان را شکل میدهد و دوم اینکه سرشت مشترک انسانها و سنتهای الهی، امکان بهرهگیری انسان امروز از تجربه گذشتگان را فراهم میکند.
وی افزود: رهبر شهید سودمندی تاریخ را نیز فراتر از کاربردهای معمول آن میدانستند و بر این باور بودند که اهمیت تاریخ از جمله به این دلیل است که قرآن کریم به آن اهتمام ورزیده است. قرآن کتاب تاریخ نیست، بلکه کتاب هدایت است، اما هدایت انسان بدون بهرهگیری از تجربه تاریخی امکانپذیر نیست.
الویری با اشاره به گفتوگوی رهبر شهید با گروه تاریخ صدای جمهوری اسلامی در سال ۱۳۷۰ اظهار کرد: ایشان در این گفتوگو، تفاوت انسان آگاه به تاریخ و فرد بیاطلاع از آن را به تفاوت فردی که تنها در یک مکان زندگی کرده با فردی که جهان را دیده و تجربه کرده است، تشبیه کردند. کسی که تاریخ نمیداند، افق زمانیاش به حال محدود میشود، اما تاریخ میتواند افق نگاه انسان را گسترش دهد.
دانشیار و مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به پیشنهاد افزودن دو واحد «تاریخ ایران» به برنامه درسی دانشگاهها و حوزههای علمیه گفت: این پیشنهاد با هدف شناخت بهتر هویت تاریخی ایران و اینکه این ایران کجاست و این ایرانی کیست که اسلام و سپس مکتب اهلبیت(ع) را پذیرفت، مطرح شده و همچنان در حال بررسی در شورای عالی انقلاب فرهنگی است.
انتهای پیام
