شهریور ۱۳۲۰ برای ایران فقط نام یک مقطع تاریخی نیست؛ یادآور روزهایی است که کشور در میانه جنگ جهانی دوم، آماج حمله نیروهای بیگانه قرار گرفت و مرزهایش از شمال و جنوب در معرض هجوم ارتشهای متفقین بود. در آن روزهای پرالتهاب، در گوشهای از شمالغرب ایران و در جوار رود ارس، روایت دیگری از ایستادگی شکل گرفت؛ روایتی از چند سرباز ایرانی که در برابر نیرویی بهمراتب مجهزتر ایستادند و مرز را تا آخرین توان خود رها نکردند.
سه سرباز ایرانی در جلفا در استان آذربایجان شرقی، بیآنکه از تجهیزات و توان نظامی همسنگ با نیروهای مهاجم برخوردار باشند، تصمیم گرفتند سنگر خود را ترک نکنند؛ سه نفری در برابر لشکری که از مرز میگذشت ایستادند و جان خود را سپر خاک ایران کردند. آنچه از این مقاومت برجای مانده، تنها یک واقعه نظامی نیست؛ روایتی از شجاعت، فداکاری و غیرتی است که در یکی از سختترین روزهای تاریخ معاصر ایران، در کنار رودخانه ارس به نمایش درآمد و هنوز پس از دههها، پرسشهای بسیاری درباره جزئیات و سرنوشت این سه مرزبان در برابر تاریخ باقی گذاشته است.
ایستادگی مرزبانان جلفا در برابر شوروی، جلوهای از وطندوستی و فداکاری بود
کریم میمنتنژاد، کارشناس و پژوهشگر مسائل تاریخی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به وقایع شهریور ۱۳۲۰، این مقطع را یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران دانست که در نهایت به استعفای رضاشاه و انتقال سلطنت به ولیعهد منجر شد.
وی اظهار کرد: ایران با وجود اعلام بیطرفی در جنگ جهانی دوم، به دلیل روابط نزدیک با آلمان و مناسبات رضاشاه با این کشور، نگرانی متفقین را برانگیخته بود. از سوی دیگر، متفقین به دنبال ایجاد مسیری برای انتقال تدارکات و کمکرسانی به نیروهای شوروی در جبهه مقابله با آلمان بودند و ایران از نظر موقعیت جغرافیایی و زیرساختهای ارتباطی، اهمیت راهبردی داشت.
وی ادامه داد: سرانجام در سوم شهریور ۱۳۲۰، نیروهای شوروی از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب وارد خاک ایران شدند و بخشهایی از کشور را به اشغال خود درآوردند. در این میان، جلفا به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی و برخورداری از پل آهنی و راهآهن، از اهمیت راهبردی ویژهای برای نیروهای شوروی برخوردار بود.
کارشناس و پژوهشگر مسائل تاریخی با اشاره به وضعیت ارتش ایران در زمان حمله متفقین گفت: برتری نظامی نیروهای شوروی و بریتانیا نسبت به ارتش ایران موجب شد فرماندهان ارتش تصمیم بگیرند مقاومت گستردهای در برابر نیروهای مهاجم صورت نگیرد، چراکه چنین مقاومتی از نظر نظامی محکوم به شکست ارزیابی میشد و در نهایت دستور عدم مقاومت صادر شد.
وی افزود: با وجود دستور فرماندهی ارتش مبنی بر عدم مقاومت، روایتهایی از ایستادگی تعدادی از سربازان ایرانی در پادگانها و مسیر ورود نیروهای شوروی وجود دارد که از جمله آنها، روایت مقاومت چند مرزبان در منطقه جلفاست.
حماسهای که هنوز میان روایت و سند تاریخی مانده است
وی با تأکید بر ضرورت بررسی اسناد تاریخی این واقعه بیان کرد: درباره تعداد دقیق این افراد، روایتهای متفاوتی وجود دارد و در برخی نقلها از چهار یا پنج نفر و در برخی روایتها از سه مرزبان با نامهای مشخص سرجوخه شهید مصیب محمدی، سرباز شهید عبدالله شهریاری و سرباز شهید سید محمد راثی هاشمی یاد شده است؛ بنابراین برای رسیدن به روایت دقیق تاریخی، بررسی اسناد مکتوب و انجام پژوهشهای سندمحور ضروری است.
میمنتنژاد ادامه داد: در برخی روایتهای شفاهی آمده است که این افراد برای مدتی در برابر نیروهای شوروی مقاومت کردند و حتی گفته شده است که ارتش شوروی حدود ۳۸ ساعت در این منطقه متوقف شد؛ با این حال، این موضوع نیازمند بررسی و تطبیق با اسناد معتبر تاریخی است و نمیتوان صرفاً بر اساس روایتهای شفاهی درباره آن داوری قطعی کرد.
وی با اشاره به روایتهایی درباره نحوه برخورد نیروهای شوروی با مرزبانان ایرانی پس از درگیری گفت: در برخی نقلها آمده است که مقاومت این افراد مورد تحسین فرمانده نیروهای شوروی قرار گرفت و پس از ورود نیروهای شوروی، با پیکر آنان با احترام برخورد و دستور داده شد که به شکل نظامی و محترمانه دفن شوند. با این حال، این روایت نیز نیازمند بررسی اسناد تاریخی است.
حق مرزبانان شهید جلفا آنگونه که باید در تاریخ ادا نشده است
وی با بیان اینکه جایگاه این مرزبانان در حافظه تاریخی کشور نیازمند توجه بیشتری است، اظهار کرد: به نظر میرسد حق این افراد آنگونه که باید در طول تاریخ ادا نشده است و روایت مقاومت و شهادت آنان نیز به اندازه کافی با تکیه بر اسناد و پژوهشهای تاریخی تبیین نشده است.
کارشناس و پژوهشگر مسائل تاریخی خاطرنشان کرد: طی سالهای اخیر اقداماتی برای معرفی این افراد انجام شده و مجسمههایی نیز در محل مقاومت آنان نصب شده است، اما همچنان به پژوهشهای دقیقتر و سندمحور درباره اصل واقعه، تعداد مرزبانان، مدت زمان مقاومت و تأثیر آن بر روند ورود نیروهای شوروی به منطقه نیاز داریم.
وی در پایان با تأکید بر اهمیت نمادین این مقاومت گفت: حتی اگر این مقاومت از نظر نظامی تأثیر محسوسی بر روند ورود نیروهای شوروی به آذربایجان نداشته باشد، ایستادگی چند سرباز در برابر نیروی نظامی بسیار بزرگتر، آن هم در شرایطی که دستور عدم مقاومت صادر شده بود، از نظر نمادین اهمیت بسیاری دارد و میتواند جلوهای از وطندوستی و فداکاری نیروهای ایرانی در جریان اشغال کشور باشد.
به گزارش ایسنا؛ ۸۵ سال پس از آن روز، نام سه مرزبان جلفا همچنان در میان روایتهای مقاومت شهریور ۱۳۲۰ باقی مانده است؛ اما آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، تبدیل این روایت از یک خاطره شفاهی به یک روایت تاریخی مستند است؛ روایتی که بتواند با اتکا به اسناد، جایگاه واقعی سرجوخه شهید مصیب محمدی، سرباز شهید عبدالله شهریاری و سرباز شهید سید محمد راثی هاشمی را در تاریخ مقاومت ایران روشن کند.
به مناسبت حماسه سوم شهریور ۱۳۲۰، سالروز جانفشانی سه سرباز ایرانی مقابل ارتش شوروی، این روز به عنوان « روز ارس» در تقویم ملی ثبت شده است.
انتهای پیام
