احمد شافعی شامگاه پنجشنبه ۵ شهریورماه، در آیین بزرگداشت مهدی اخوان ثالث که در آرامگاه فردوسی برگزار شد، اظهار کرد: اخوان ثالث ازجمله شاعرانی است که آثارش فراتر از زمان خود حرکت کرده و همچنان برای جامعه امروز حرفهای بسیاری دارد. نگاه اجتماعی او به مسائل مختلف، بهویژه در شرایطی که ارتباطات انسانی تحت تأثیر تحولات و چالشهای گوناگون قرار گرفته، بیش از گذشته قابل تأمل است.
وی ادامه داد: یکی از مهمترین پیامهای نهفته در اشعار اخوان، توجه به روابط انسانی و ارزشگذاری بر پیوندهای اجتماعی است. او با زبان شعر، انسانها را به بازگشت به مراودات اجتماعی، قدرشناسی نسبت به یکدیگر و حفظ ارتباطات انسانی دعوت میکند. به اعتقاد من، در پس نگاه انتقادی و اجتماعی او، دعوتی عمیق به عشق ورزیدن و دوست داشتن یکدیگر نهفته است. حتی در مشهورترین اشعار او نیز میتوان این پیام را مشاهده کرد که انسانها باید ارتباط خود را با یکدیگر حفظ کنند و نسبت به هم بیتفاوت نباشند.
معاون سیاسی و اجتماعی فرمانداری مشهد بیان کرد: امروز جامعه بیش از هر زمان دیگری به چنین نگاهی نیاز دارد، نگاهی که بر گفتوگو، همدلی و تقویت روابط انسانی تأکید میکند. اگر در شعر اخوان میخوانیم «سلامت را نمیخواهند پاسخ گفت»، شاید پیام امروز ما این باشد که این سلام را پاسخ دهیم و زمینهساز تقویت ارتباطات انسانی در جامعه باشیم. جای این نگاه در جامعه امروز بسیار خالی است و بازخوانی آثار و اندیشههای اخوان ثالث میتواند ما را به اهمیت همدلی، دوستی و مسئولیت اجتماعی در قبال یکدیگر متوجه کند.
اخوان ثالث؛ شاعری که شعر نیمایی و سبک خراسانی را درهم آمیخت
در ادامه، یوسف امینی، قائممقام ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی، با گرامیداشت یاد و نام مهدی اخوان ثالث، این شاعر را از چهرههای فرهیخته و اثرگذار ادبیات معاصر ایران دانست و اظهار کرد: همه ما به نوعی، اگرچه شاید نه به صورت همیشگی، در مقاطعی از زندگی خود با اشعار اخوان ثالث زیستهایم، از شعرهای او لذت بردهایم و با آنها ارتباط برقرار کردهایم.
وی با اشاره به مشهدی بودن اخوان ثالث، اضافه کرد: اینکه اخوان ثالث همشهری ماست، این علاقه و لذت را برای مردم مشهد مضاعف میکند. اشعار او در کتابهای مختلف حضور داشته و برای ما ماندگار و لذتبخش است و هر یک از ابیات شعرهای این شاعر میتواند یادآور بخشی از فرهنگ و ادبیات این سرزمین باشد.
قائممقام ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی با اشاره به ویژگیهای شعری اخوان ثالث، خاطرنشان کرد: اخوان شاعری فرهیخته بود که شعر نیمایی و سبک خراسانی را درهم آمیخت و توانست با بهرهگیری از ظرفیتهای شعر کلاسیک و نو، زبان و بیان ویژهای در شعر معاصر فارسی ایجاد کند. پیوند میان سنت شعری خراسان و جریان شعر نو، یکی از ویژگیهای برجسته آثار او است و همین مسئله موجب شده است شعر او همچنان برای علاقهمندان به ادبیات فارسی ماندگار و قابل توجه باشد.
امینی تصریح کرد: گرامیداشت نام و یاد اخوان ثالث، در واقع پاسداشت بخشی از هویت ادبی و فرهنگی خراسان و ایران است، شاعری که آثارش همچنان در میان مردم و علاقهمندان شعر فارسی خوانده میشود و جایگاه خود را در ادبیات معاصر حفظ کرده است.
وجه غنایی و عاشقانه شعر اخوان ثالث کمتر مورد توجه قرار گرفته است
در ادامه، جواد میزبان، استاد زبان و ادبیات فارسی، اظهار کرد: معمولا زمانی که درباره اخوان صحبت میشود، منتقدان شعر او را نوعی شعر سمبولیسم اجتماعی، سیاسی، اجتماعی و انتقادی میدانند، که البته این نگاه کاملا درست است، اما یکی از وجوه و صورتهای شعر اخوان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. چهره سیاسی اخوان ثالث و همچنین یأس فلسفی که معمولا برای شعر او متصور شدهاند، موجب شده است که کمتر به وجه دیگری از شعر این شاعر توجه شود، وجهی که به رمانتیسم، تغزل و نگاه عاشقانه اخوان بازمیگردد.
وی ادامه داد: اگر به آثاری که درباره اخوان ثالث نوشته شده و پژوهشهای علمی که انجام شده است در حوزه اخوانشناسی مراجعه کنیم، میبینیم که عمده پژوهشها سه صورت را در شعر اخوان مورد توجه قرار دادهاند؛ نخست، وجه باستانی و حماسی شعر او، دوم، وجه خیامگونگی و سوم، نفرت، یأس و ناامیدی روشنفکرانه. البته من قصد ندارم این سه وجه را کنار بگذارم، چراکه هر سه از وجوه مهم شعر اخوان هستند، اما معتقدم باید در کنار آنها، وجه رمانتیک و تغزلی شعر او نیز بیش از گذشته مورد توجه منتقدان و پژوهشگران قرار گیرد.
این استاد زبان و ادبیات فارسی با بیان اینکه بررسیهای انجامشده در حوزه اخوانشناسی نشان میدهد آثار اندکی به این وجه از شعر او پرداختهاند، خاطرنشان کرد: در پژوهشی که در حوزه اخوانشناسی انجام دادهام، آثار مختلف را بررسی و احصا کردهام و امیدوارم این پژوهش روزی منتشر شود. آنچه در این بررسی مشخص است، سهم بسیار اندک پژوهشهایی است که به وجه غنایی و عاشقانه شعر اخوان پرداختهاند.
بیش از ۸۰ غزل عاشقانه در کارنامه اخوان ثالث
میزبان با اشاره به تعداد قابل توجه اشعار عاشقانه اخوان ثالث، ادامه داد: اخوان بیش از ۸۰ غزل عاشقانه دارد و همین موضوع به تنهایی نشان میدهد، که نمیتوان شعر او را تنها در چارچوب شعر اجتماعی، سیاسی یا یأس فلسفی بررسی کرد. برای نمونه، شعر «دریچهها»، غزلهای یک، دو و سه و همچنین غزلهایی که تا غزل هشتم در مجموعه «آخر شاهنامه» آمدهاند، ازجمله آثار غنایی و رمانتیک اخوان هستند. همچنین شعرهایی مانند «ارمغان فرشته»، «نغمه همدرد»، «صبر» و شعر «چون صبوی تشنه...» از جمله آثاری هستند که میتوان آنها را در حوزه شعر غنایی اخوان بررسی کرد.
وی بیان کرد: شعر «یاد» نیز درباره توران، معشوق اخوان، است. زمانی که به این اشعار نگاه میکنیم، میبینیم که اخوان، بهویژه در غزلهای خود، معشوق را به شکل عینی وارد شعر میکند، با او قدم میزند، با او سخن میگوید و خاطرات و احساسات خود را در مواجهه با او بیان میکند.
میزبان با اشاره به نگاه اخوان ثالث به مفهوم عشق، خاطرنشان کرد: وقتی نام اخوان ثالث میآید، معمولا یأس و ناامیدی در ذهن مخاطب تداعی میشود، اما در هنگام تغنی و سرایش، عشق در شعر او به مرحله بیتابی و بیقراری میرسد. اساسا اگر عاشق بیقرار نباشد، چگونه میتوان از عشق سخن گفت، عشق بدون بیقراری، دیگر عشق نیست. این بیتابی و بیقراری میتواند معطوف به موضوعات مختلفی باشد، هر کسی ممکن است عاشق چیزی باشد. نکته جالب این است که همین واژه «بیتابی» در تعریف معروف اخوان ثالث از شعر نیز دیده میشود، آنجا که میگوید شعر محصول «بیتابی آدم» در لحظاتی است، که شعور نبوت بر او پرتو انداخته است.
وی اضافه کرد: ما این بیتابی را در اشعار غنایی اخوان بهوفور میبینیم، گاهی این عشق، عشق به وطن است، گاهی عشق به نیاکان و بزرگان فرهنگ ایرانی مانند فردوسی، گاهی عشق به رستم و گاهی عشق به جامعه. حتی در مواردی عشق به توران و معشوق نیز در شعر او نمود پیدا میکند. هر کدام از این عشقها رنگ و جلوه خاص خود را دارند.
«غزل سوم»؛ تصویری از قدمزدن با معشوق در کوچههای خاطره
این استاد زبان و ادبیات فارسی با اشاره به «غزل سوم» اخوان ثالث آن را نمونهای روشن از وجه غنایی و عاشقانه شعر این شاعر دانست و گفت: غزل سوم شعری غنایی است، که از یک «من» فردی سرچشمه میگیرد و با زاویه دید اول شخص روایت میشود. میتوان این شعر را یادگاری از قدمزدن با معشوق در کوچههای عشق دانست. در این شعر، واژه «کوچه» بارها تکرار میشود و حدود ۱۱ بار میتوان حضور این واژه و ترکیبات مرتبط با آن را مشاهده کرد. کوچه در اینجا میتواند کوچه خاطره باشد و در عین حال، چه ایرادی دارد که آن را کوچه عشق و عاشقی نیز بدانیم، انسان است و عاشق و طبیعی است که خاطره عشق و معشوق در ذهن او باقی بماند.
میزبان با اشاره به شعر «کوچه» فریدون مشیری، بیان کرد: جالب است که فریدون مشیری سه سال بعد از سرودن این شعر توسط اخوان، شعر معروف «کوچه» را سرود. مشیری شعر «کوچه» را در سال ۱۳۳۹ و اخوان غزل سوم را در سال ۱۳۳۶ سروده است. نکته مهم دیگر، شرایط تاریخی و اجتماعی زمان سرایش این آثار است. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، فضای اجتماعی با خفقان و یأس همراه بود و این شرایط را میتوان به نوعی در شعر اخوان و حتی در همین غزل سوم نیز مشاهده کرد.
معشوق در شعر اخوان؛ گفتوگویی میان خاطره و حسرت
وی با اشاره به بخشهایی از غزل سوم اخوان، ادامه داد: در این شعر، شاعر با معشوقی سخن میگوید که دیگر در کنار او نیست. اخوان از افسونگری خود برای به سخن آوردن معشوق میگوید و سپس با او به گفتوگو میپردازد، گویی شاعر تلاش میکند از فاصله و غیبت، دوباره رابطهای میان خود و معشوق برقرار کند. اخوان در این شعر خطاب به معشوق میگوید، «ای شط پرشوکت هرچه زیبایی پاک» و سپس از او میخواهد بگوید در دوردستها، کدام ستاره روشنترین همنشین شب غربت اوست. اینجا اخوان از تعابیری مانند «همنشین قدیم شب» و «تکیهگاه و پناه غمگینترین لحظههای کنون» استفاده میکند و نشان میدهد که معشوق برای شاعر صرفا یک موضوع عاشقانه نیست، بلکه بخشی از خاطره، پناه و تجربه زیسته اوست.
این استاد زبان و ادبیات فارسی بیان کرد: در ادامه شعر، وقتی اخوان از کوچههای شب و خاطرات گذشته سخن میگوید، فضای شعر میان عشق، حسرت و تنهایی حرکت میکند و همین ویژگی است که وجه رمانتیک و غنایی شعر او را آشکار میکند.
میزبان با اشاره به دو مصرع پایانی این بخش از شعر، آن را حاوی نوعی طنز و نیشخند ظریف دانست و گفت: در این دو مصرع، اخوان طنزی ظریف را به کار میگیرد و حتی میتوان نوعی نیشخند عاشقانه را در آن مشاهده کرد، جایی که خطاب به معشوق میگوید: «آنجا بگو تا کدامین ستاره است که شبفروز تو خورشیدپاره است». اخوان در اینجا معشوق را به خورشید تشبیه میکند و فردی را که اکنون در کنار اوست، در نسبت با این خورشید قرار میدهد، یعنی کسی که از نور معشوق بهره میگیرد. در واقع، شاعر میگوید تو رفتهای، اما حتی در جایی که اکنون هستی، همچنان نورافشانی میکنی و کسی که در کنار توست، از نور تو بهره میگیرد.
وی خاطرنشان کرد: در اینجا میتوان رگههایی از حسادت عاشقانه را نیز مشاهده کرد. اخوان حتی نسبت به فردی که در کنار معشوق قرار گرفته، احساس حسادت دارد و این حسادت، بخشی از تجربه عاشقانه و انسانی او را در شعر آشکار میکند. وی در جایی میگوید که حتی به تنهایی معشوق و حتی به لحظه خندیدن او حسادت میکند. این نگاه نشان میدهد که در شعر او، عشق یک مفهوم انتزاعی نیست، بلکه با مجموعهای از احساسات انسانی مانند بیقراری، حسرت، دلتنگی، خاطره و حتی حسادت همراه است.
لزوم بازخوانی وجه عاشقانه شعر اخوان ثالث
این استاد زبان و ادبیات فارسی اضافه کرد: آنچه در این بحث یادآوری میشود، این است که یکی از صورتهای زیبای شعر اخوان ثالث، صورت غنایی، رمانتیک و عاشقانه آن است، وجهی که در کنار شعر اجتماعی، سیاسی، حماسی و یأس فلسفی او باید بیشتر دیده و بررسی شود. اشعاری مانند «غزل سوم» نشان میدهند که اخوان تنها شاعر یأس، شکست و مسائل اجتماعی نیست، بلکه شاعری است که عشق، دلتنگی، بیقراری، خاطره و رابطه انسانی نیز در شعر او جایگاه مهمی دارد. بنابراین برای شناخت کاملتر اخوان ثالث، باید این وجه از شعر او نیز بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران، منتقدان و علاقهمندان ادبیات فارسی قرار گیرد.
در ادامه، مرتضی کشاورز، سرپرست مجموعه تاریخیفرهنگی سعدیه، اظهار کرد: اخوان ثالث شاعری بود، که در روزگارانی که شعر در حال فراموشی بود و به سمت شعر سپید و بیوزن شدن پیش میرفت، زبان فاخر و سترگ ایرانی را زنده نگه داشت.
وی با اشاره به مفهوم خرد در فرهنگ و ادبیات ایران، اضافه کرد: ما ایرانیها انسانهای شجاعی هستیم و خردی که حکیم ابوالقاسم فردوسی از آن سخن میگوید، یکی از نمودهای این شجاعت است. خرد به معنای جهانبینی است و این جهانبینی در شعر مولانا به عرفان، در شعر خیام به واقعگرایی، در شعر حافظ به عشق و در شعر سعدی به انسانگرایی، منطقگرایی و زیست در لحظه تبدیل میشود. تفاوت ما ایرانیها با دیگر مردمان جهان در این است، که اهل مهر و مهربانی و مهرورزی هستیم و این مهر، یادگار همان خردی است، که حکیم ابوالقاسم فردوسی از آن سخن میگوید.
کشاورز با اشاره به جایگاه اخوان ثالث در شعر معاصر ایران، بیان کرد: از شاعر «قاصدک» ها یاد میکنیم، شاعری که با وجود آنکه پوستی کهنه داشت و ژندهپوش بود، با زبان فاخر و صلابت کلام خود در یاد و خاطره ما ماندگار شد.
وی با اشاره به شعر «باغ بیبرگی» اخوان ثالث و تصویر «پادشاه فصلها پاییز» در این شعر، بیان کرد: یکی از بهترین شعرهای اخوان عزیز، شعر «باغ بیبرگی» است، که در پایان آن از پاییز به عنوان پادشاه فصلها یاد میکند.
سرپرست مجموعه تاریخیفرهنگی سعدیه با اشاره به نماد سیمرغ در فرهنگ و ادبیات ایران، خاطرنشان کرد: شاید بتوان درباره اینکه تعداد پرهای سیمرغ همان تعداد بوده که آتش زده شده و به یاری انسانها آمده است، تردید کرد، شاید پر دیگری نیز وجود داشته باشد. من با این فرض که پر دیگری وجود داشته باشد، معتقدم ما ایرانیها وارث این پر یا پرهای دیگر هستیم.
در ادامه، محمد نیک، پیشکسوت و راوی شعر خراسان با اشاره به جایگاه مهدی اخوان ثالث در ادبیات معاصر ایران، اظهار کرد: اخوان ثالث از بزرگترین شاعران ۱۰۰ سال اخیر خراسان و پس از ملکالشعرای بهار، بیتردید یکی از چهرههای برجسته شعر این خطه است. او در سال ۱۳۰۷ در مشهد متولد شد و در ۱۸ سالگی در انجمن ادبی فرخ، قصیدهای با مطلع «اردیبهشت تکیه به مسند کند همی / وقتی که فروردین رد کند» خواند. این قصیده در استقبال از یکی از شاعران ۸۰۰ سال پیش سبک خراسانی سروده شده بود و اخوان با این اثر، حضور شاعرانه خود را در میان شاعران بزرگ آن روزگار تثبیت کرد.
وی ادامه داد: انجمن ادبی فرخ که از سال ۱۳۲۵ فعالیت خود را آغاز کرد، تا سال ۱۳۸۰ از دیرپاترین و مشهورترین انجمنهای ادبی ایران بود. ادوارد براون، مستشرق نامدار، و همچنین دکتر شفیعی کدکنی از این انجمن و محافل ادبی مشهد به عنوان یکی از مراکز مهم شکلگیری جریان ادبی ایران یاد کردهاند. اخوان ثالث در سال ۱۳۲۷ و در ۲۰ سالگی، با شغل معلمی از مشهد به تهران رفت و در تهران با جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت و تحولات سیاسی آن دوران مواجه شد. در همین دوره بود که شعر «زمستان» را سرود و به دلیل فعالیتهای سیاسی، مدتی نیز به زندان افتاد.
این پیشکسوت و راوی شعر خراسان با اشاره به ارتباط اخوان ثالث با رهبر شهید انقلاب، خاطرنشان کرد: پیش از انقلاب، دکتر شفیعی کدکنی و مقام معظم رهبری به دیدار مهدی اخوان ثالث در منزلش رفتند و این موضوع نشاندهنده جایگاه و احترام ویژهای است که ایشان نزد مقام معظم رهبری داشت. پس از درگذشت اخوان در چهارم شهریور ۱۳۶۹، پیکر او به مشهد منتقل شد. اخوان وصیت کرده بود که در آرامگاه فردوسی به خاک سپرده شود. با توجه به محدودیتهای قانونی آن زمان درباره دفن افراد در آرامگاههای بزرگان، با پیگیری و همراهی مقام معظم رهبری، استثنائاً مجوز دفن اخوان ثالث در جوار آرامگاه فردوسی صادر شد.
نیک با تأکید بر نقش رهبر شهید انقلاب در حمایت از شعر و شاعران، ادامه داد: رهبر انقلاب همواره مشوق شعر و شاعران بودند و از شعر و ادبیات حمایت میکردند. امروز پس از درگذشت بزرگان و با وجود جایگاه والای شعر و ادبیات، کمترین اعتنا را از سوی برخی مسئولان شاهد هستیم. چنین برنامههایی باید در شأن بزرگترین شاعران این سرزمین برگزار شود. امیدوارم اگر بزرگان و مسئولان صلاح میدانند، برای پاسداشت شعر و ادبیات و بزرگداشت چهرههایی همچون مهدی اخوان ثالث، توجه و حمایت بیشتری صورت گیرد.
اخوان ثالث؛ شاعری که پیوند شعر کلاسیک و نیمایی را برقرار کرد
در ادامه، حسین ادیبیان، یک پیشکسوت حوزه گردشگری در ادامه با اشاره به جایگاه مهدی اخوان ثالث در ادبیات معاصر ایران، اظهار کرد: اخوان ثالث از نظر دانش و توانایی شعری، هم در شعر کلاسیک و هم در شعر نیمایی جایگاه ویژهای داشت. او در جوانی و در حدود ۱۸ سالگی، قصایدی سنگین و استوار در سبک خراسانی سرود و توانایی خود را در شعر کلاسیک نشان داد. اخوان پس از آشنایی با جریان شعر نو و آثار نیما یوشیج، به شعر نیمایی گرایش پیدا کرد و توانست در این عرصه نیز به جایگاهی ممتاز دست پیدا کند.
وی با اشاره به ویژگیهای شعر اخوان ثالث، بیان کرد: اخوان در آثار خود توانست میان میراث شعر کلاسیک فارسی، بهویژه زبان و ساختار شعر خراسانی، و ظرفیتهای شعر نیمایی پیوندی ماندگار ایجاد کند، به همین دلیل آثار او از نظر زبان، موسیقی و ساختار شعری، جایگاه ویژهای در ادبیات معاصر ایران دارد.
ادیبیان تصریح کرد: اخوان ثالث ازجمله شاعرانی بو، که با شناخت عمیق از شعر کلاسیک و درک ظرفیتهای نوآورانه شعر نیما، توانست شعر نیمایی را به شیوهای خاص و متمایز ادامه دهد و در شناساندن و تثبیت جایگاه شعر نیما در میان نسلهای بعدی شاعران نقش مهمی ایفا کند.
انتهای پیام
