حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی در گفتوگو با ایسنا، درباره ویژگیهای رفتاری و اخلاقی پیامبر(ص) برای الگوسازی در زندگی اجتماعی امروز اظهار کرد: اگر بخواهیم سیره پیامبر اکرم(ص) را بهعنوان الگویی برای زندگی اجتماعی امروز استخراج کنیم، دو ویژگی بنیادین «امانتداری و صداقت» و «رحمت و مدارا» بیش از همه اهمیت دارد. در جامعهای که فردگرایی افراطی، بحران اعتماد و گسستهای اجتماعی گریبانگیر انسان معاصر شده است، بازگشت به این دو خصلت نبوی، نه یک انتخاب اخلاقی لوکس، بلکه ضرورتی برای حفظ همبستگی اجتماعی است.
وی افزود: قرآن کریم بر ویژگی امانتداری پیامبر(ص) تأکید دارد و حتی مخالفان نیز ایشان را به «امین» میشناختند. در ادبیات جامعهشناسی امروز، این مفهوم با «سرمایه اجتماعی» و «اعتماد عمومی» پیوند دارد. جامعه امروز که با بحران اعتماد و گسست در روابط اقتصادی، سیاسی و خانوادگی مواجه است، بیش از هر زمان دیگری به بازتولید «صدق» و «امانت» در عرصه عمومی نیاز دارد. پیامبر(ص) فرمودند: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ»؛ مأموریت من برای کامل کردن مکارم اخلاق است. همچنین فرمودند: «عَلَیْکُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ الصِّدْقَ یَهْدِی إِلَی الْبِرِّ»؛ بر شما باد راستگویی، چراکه راستی به نیکی راه میبرد.
رحمت و مسئولیتپذیری اجتماعی، از ویژگیهای مهم سیره نبوی
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به جایگاه رحمت و مسئولیتپذیری اجتماعی در سیره پیامبر(ص) بیان کرد: آیه ۱۲۸ سوره توبه، پیامبر(ص) را «حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ» معرفی میکند؛ این «حرص» به معنای دلسوزی فعال و مسئولیتپذیری نسبت به سرنوشت دیگران است. در جامعهای که فردگرایی افراطی رواج یافته، روحیه «دیگریدوستی» و حساسیت نسبت به درد همنوع، حلقه گمشده اخلاق اجتماعی است. قرآن کریم نیز در آیه ۱۰۷ سوره انبیاء، پیامبر(ص) را «رحمت برای جهانیان» معرفی میکند.
طباطبایی ادامه داد: در جهان امروز که خشونت، تروریسم و بیرحمی گاه به نام دین رواج مییابد، رأفت و مهربانی نبوی میتواند پادزهر افراطگرایی باشد. از این منظر، توجه به سیره پیامبر(ص) صرفاً بازخوانی رفتارهایی تاریخی نیست، بلکه میتواند در شکلدهی به اخلاق اجتماعی و نحوه تعامل انسانها در جامعه معاصر مورد استفاده قرار گیرد.
وی با اشاره به اصل «تبیین و آگاهیبخشی» پیش از هر اقدام اظهار کرد: پیامبر(ص) پیش از اقدامات سرنوشتساز، بر رساندن پیام، روشنگری و اتمام حجت تأکید داشتند. امروز نیز در شرایطی که «جنگ روایت» و تبلیغات دروغین تلاش میکند مفاهیمی همچون صلح و تسلیم را بهگونهای خاص بازنمایی کند، جهاد تبیین و آگاهیبخشی و توجه به نقض عهد دشمن، از وظایف انسان آگاه و مسئول است.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: پیامبر اکرم(ص) به ما آموختند که صلح یک ارزش است، اما صلحی که به معنای پذیرش ظلم، ذلت و نابودی اصول باشد، نمیتواند ارزشمند تلقی شود. از سوی دیگر، دفاع در برابر ظلم و تجاوز نیز بخشی از مسئولیت جامعه است. بنابراین الگوی پیامبر(ص) به ما میآموزد که در کنار صلحخواهی و تلاش برای تفاهم، در برابر ظلم و خیانت نیز با قاطعیت، بصیرت، وحدت و آمادگی بایستیم.
سیره پیامبر(ص)؛ الگویی برای مواجهه با مخالفان و همزیستی امروز
طباطبایی درباره رویکرد پیامبر(ص) در مواجهه با مخالفان و الگوی همزیستی در جامعه امروز گفت: سیره پیامبر اکرم(ص) در مواجهه با گروههای مختلف، برای دنیایی که از برخورد تمدنها و جنگ هویتها رنج میبرد، درسهای فراوانی دارد. پیامبر(ص) صلحخواه و مداراپیشه بودند، اما صلحطلبی را به معنای تسلیم در برابر ظلم نمیدانستند. ایشان صلح را زمانی انتخاب میکردند که زمینه برای حفظ عزت و پیشرفت جامعه فراهم باشد.
وی با اشاره به پیماننامه مدینه اظهار کرد: نخستین اقدام اجتماعی ـ سیاسی پیامبر(ص) در مدینه، تدوین «صحیفه مدینه» بود. در این منشور، یهودیان، مسلمانان و دیگر قبایل بهعنوان یک جامعه مدنی به رسمیت شناخته شدند و ضمن حفظ آزادی دینی، در برابر دفاع از شهر و رعایت حقوق اجتماعی مسئولیت مشترک داشتند. این الگو را میتوان با مفاهیمی مانند همزیستی مسالمتآمیز و شهروندی در جوامع چندفرهنگی مقایسه کرد.
طباطبایی با اشاره به صلح حدیبیه تصریح کرد: پیامبر(ص) در صلح حدیبیه، با وجود برخی شروط دشوار، اصول اساسی دعوت و عزت جامعه اسلامی را فدا نکردند. این پیمان فرصتی برای تثبیت موجودیت سیاسی و گسترش دعوت اسلامی فراهم کرد. بنابراین سیره پیامبر(ص) نشان میدهد که صلح میتواند یک راهبرد حکیمانه باشد، به شرط آنکه به از دست رفتن اصول و عزت جامعه منجر نشود.
وی با اشاره به اصل وفای به عهد در سیره پیامبر(ص) ادامه داد: وفای به عهد تا زمانی معنا دارد که طرف مقابل نیز به پیمان پایبند باشد. در عین حال، نقض عهد دشمن، جامعه را در برابر ضرورت دفاع از خود قرار میدهد. قرآن کریم نیز در سوره توبه بر مقابله با پیمانشکنانی که عهد خود را نقض کردهاند تأکید کرده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اصل «مدارا و قاطعیت در عین همزیستی» اظهار کرد: قرآن کریم در سوره ممتحنه، آیه ۸، مسلمانان را از نیکی و عدالت نسبت به کسانی که با آنان وارد جنگ نشدهاند، نهی نمیکند. پیامبر(ص) نیز تفاوت عقیدتی را مجوزی برای نقض حقوق انسانی نمیدانستند. فتح مکه و رفتار عفوگرایانه ایشان پس از پیروزی، نمونهای از قرار گرفتن قدرت در خدمت صلح و جلوگیری از انتقامجویی بود. این الگو نشان میدهد که میتوان با گروههای مختلف بر سر اصول مشترک انسانی به تفاهم رسید، بدون آنکه هویت و اصول خود را کنار گذاشت.
«عزت نفس توأم با خدمت به خلق»؛ آموزهای برای نسل جوان
طباطبایی درباره مهمترین آموزه سیره نبوی برای نسل جوان گفت: اگر قرار باشد تنها یک آموزه از سیره پیامبر(ص) را به نسل جوان امروز منتقل کنیم که هم در زندگی فردی و هم اجتماعی او اثرگذار باشد، آن آموزه «عزت نفس توأم با خدمت به خلق» است. قرآن کریم درباره پیامبر(ص) میفرماید: «وَإِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ». همچنین در روایتی آمده است: «خَیرُ النّاسِ مَن یَنفَعُ النّاسَ»؛ بهترین مردم کسی است که سودش به دیگران برسد.
وی افزود: جوان امروز از یک سو در معرض احساس پوچی و انفعال و از سوی دیگر در معرض غرور کاذب و خودشیفتگی ناشی از فضای مجازی و مصرفگرایی قرار دارد. پیامبر(ص) راهی میان این دو افراط ترسیم میکنند؛ یعنی برخورداری از کرامت درونی در کنار مفید بودن برای دیگران. ارزشمندی انسان به تعداد دنبالکنندگان، ثروت یا جایگاه اجتماعی او نیست، بلکه به اثری است که بر محیط پیرامون خود میگذارد.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: چنین نگاهی هم به جوان معنا و هدف میدهد و هم او را به شهروندی مسئول و فعال تبدیل میکند. جوانی که خود را خادم مردم و عامل خیر بداند، از انفعال و انزوا فاصله میگیرد و میتواند به نیرویی برای پیشرفت جامعه تبدیل شود.
سیره پیامبر(ص)؛ یک «نرمافزار زنده» برای زندگی
طباطبایی گفت: سیره پیامبر اکرم(ص) یک موزه تاریخی نیست، یک «نرمافزار زنده» برای مدیریت زندگی است. بازگشت به این سیره به معنای عقبگرد تاریخی نیست، بلکه به معنای بهرهگیری از اخلاق، عقلانیت، رحمت و مسئولیتپذیری در هر عصری است. امروز نیز الگوی پیامبر(ص) به ما میآموزد که هم صلحخواه و اهل مدارا باشیم و هم در برابر ظلم و خیانت، قاطع و استوار بایستیم؛ هم رحمت را در روابط اجتماعی گسترش دهیم و هم از حق و عدالت دفاع کنیم.
انتهای پیام
