حجتالاسلام خدابخش عبدلی در یادداشتی با موضوع «نقش علما، نخبگان فرهنگی و رسانهها در کاهش اختلافات مذهبی و جلوگیری از تفرقهافکنی دشمنان» که در اختیار ایسنا قرار داده، آورده است:
مبانی دینی نقش علما
قرآن کریم علما را وارثان انبیا و مسئول هدایت امت میداند: «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ» (فاطر: ۲۸). همچنین امام علی (ع) در نهجالبلاغه میفرماید: «الْعُلَمَاءُ حُکَّامٌ عَلَی النَّاسِ» (حکمت ۲۱۲). این جایگاه، مسئولیت سنگینی بر دوش علما در قبال وحدت امت میگذارد.
امام خمینی (ره) در صحیفه، جلد ۱۸، صفحه ۴۳۵ میفرمایند: «علمای اسلام، چه شیعه و چه سنی، باید مردم را از تفرقه برحذر دارند و آنان را به وحدت دعوت کنند. اگر علما سکوت کنند، دشمنان سوءاستفاده میکنند.»
مسئولیتهای عملی علما
نخستین مسئولیت علما، پرهیز از دامن زدن به اختلافات است؛ یعنی علما باید از بیان مطالبی که موجب تحریک احساسات مذهبی میشود، خودداری کنند. امام صادق (ع) میفرماید: «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ»؛ یعنی با رفتارتان مردم را به دین دعوت کنید، نه فقط با زبانتان. رهبر شهید انقلاب نیز در دیدار با علما و روحانیون اهل سنت در سال ۱۳۹۲ فرمودند: «عالم دینی نباید اجازه دهد منبر او محل تفرقه شود. منبر باید محل دعوت به توحید، اخلاق و وحدت باشد.»
دومین مسئولیت، صدور فتوای مشترک علیه تفرقه و تکفیر است. در این زمینه، صدور فتواهای مشترک از سوی مراجع تقلید شیعه و مفتیان بزرگ اهل سنت، مانند الازهر، دیوبند و قرضاوی، در تحریم تکفیر، قتل مسلمانان و مقدسشماری خون مسلمانان مورد توجه قرار میگیرد. نمونه بارز آن، «فتوای جهاد کفایی» آیتالله سیستانی در عراق بود که با همراهی علمای اهل سنت، زمینه شکست داعش را فراهم کرد.
سومین مسئولیت، حضور علما در مراسم یکدیگر است. شرکت علما در مراسم مذهبی یکدیگر، پیام روشنی از احترام متقابل است. نمونه آن حضور آیتالله خامنهای در نماز جمعه اهل سنت یا حضور مفتیان اهل سنت در مراسم اربعین حسینی (ع) است. شهید سید حسن نصرالله (رضوان الله علیه) در سخنرانی خود در سال ۲۰۱۹ گفت: «اربعین، بزرگترین کنگره وحدت اسلامی است که در آن شیعه و سنی، مسلمان و غیرمسلمان، عاشقانه به امام حسین (ع) عرض ارادت میکنند.»
چهارمین مسئولیت، تأسیس نهادهای تقریبی است. ایجاد «مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی» با ابتکار امام خمینی (ره) و تقویت آن توسط رهبر معظم انقلاب، نمونه بارز نهادسازی تقریبی است. این مجمع توانسته است کنفرانسهای بینالمللی وحدت اسلامی را بهطور سالانه برگزار کند و شبکهای از علمای تقریبی در جهان اسلام ایجاد نماید.
پنجمین مسئولیت، پاسخگویی به شبهات است. علما باید با پاسخ علمی و مستدل به شبهات وهابیت و جریانهای افراطی، زمینه انحراف جوانان را از بین ببرند. کتاب «شبهای پیشاور» مرحوم سلطانالواعظین شیرازی نمونهای از این روشنگری است.
وظیفه تمدنی نخبگان
نخبگان فرهنگی، شامل اساتید دانشگاه، نویسندگان، شاعران و هنرمندان، نقش بیبدیلی در شکلدهی افکار عمومی دارند. قرآن کریم میفرماید: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ» (زمر: ۹). همچنین امام خمینی (ره) در صحیفه، جلد ۲۰، صفحه ۱۲۳، خطاب به روشنفکران میفرمایند: «روشنفکران مسلمان باید مردم را به وحدت دعوت کنند، نه اینکه با قلم و زبان خود آتش اختلاف را شعلهور سازند.»
مسئولیتهای عملی نخبگان فرهنگی
نخستین مسئولیت نخبگان فرهنگی، تولید آثار هنری و ادبی وحدتمحور است. در این زمینه، ساخت فیلمها و سریالهایی که به جای تمرکز بر اختلافات، بر مشترکات و تاریخ تمدنی مشترک مسلمانان تأکید دارند، اهمیت دارد. نمونههای موفق این آثار، فیلم «محمد رسولالله (ص)» ساخته مجید مجیدی، سریال «مختارنامه» و «امام علی (ع)» هستند که مورد استقبال همه مذاهب قرار گرفتند. همچنین سرودن اشعار تقریبی و برگزاری شبهای شعر مشترک میان شاعران شیعه و سنی از دیگر اقدامات در این زمینه است.
دومین مسئولیت، ترویج ادبیات تقریبی در دانشگاههاست. برگزاری کرسیهای آزاداندیشی با حضور اساتید شیعه و سنی، تدوین پایاننامهها و رسالههای دانشگاهی درباره مبانی وحدت اسلامی و ترجمه آثار تقریبی به زبانهای مختلف فارسی، عربی، اردو، ترکی و انگلیسی، از جمله اقدامات پیشنهادی در این زمینه است.
سومین مسئولیت، نقد عالمانه جریانهای افراطی است. نخبگان فرهنگی باید با تولید محتوای انتقادی، ماهیت گروههای تکفیری را افشا کنند. رهبر شهید انقلاب در دیدار با نخبگان در سال ۱۳۹۵ فرمودند: «روشنفکر مسلمان نمیتواند نسبت به جنایات تکفیریها ساکت بماند؛ سکوت او، همراهی با جنایت است.»
چهارمین مسئولیت، تقویت هویت مشترک اسلامی در برابر هویتهای قومی و ناسیونالیستی است. در این زمینه باید بر مؤلفههای هویت اسلامی، یعنی توحید، نبوت، قبله واحد و کتاب واحد، بهعنوان اصل تأکید شود و مذاهب بهعنوان تنوع در چارچوب وحدت مورد توجه قرار گیرند. قرآن کریم میفرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» (حجرات: ۱۰).
پنجمین مسئولیت، گفتوگوی بینمذهبی در فضای مجازی است. استفاده از ظرفیت اینفلوئنسرها و فعالان مجازی برای تولید محتوای تقریبی و پاسخ به شبهات تفرقهافکنانه و همچنین راهاندازی کمپینهای مشترک مانند «#امت_واحده»، «#هفته_وحدت» و «#مسلمان_واحد» از جمله اقداماتی است که میتواند در این مسیر انجام شود.
نقش رسانهها
قرآن کریم رسانهها را به انتشار اخبار صحیح و پرهیز از شایعهپراکنی فرا میخواند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا» (حجرات: ۶). رسانهها میتوانند هم ابزار وحدت باشند و هم ابزار تفرقه. امام خمینی (ره) در صحیفه، جلد ۱۴، صفحه ۲۵۶ میفرمایند: «رسانهها باید زبان گویای امت اسلامی باشند، نه بلندگوی دشمنان.»
مسئولیتهای عملی رسانهها
نخستین مسئولیت رسانهها، پرهیز از توهین به مقدسات مذاهب است. رسانهها باید از پخش هرگونه محتوای توهینآمیز به مقدسات شیعه یا سنی خودداری کنند. رهبر شهید انقلاب در دیدار با مسئولان صداوسیما در سال ۱۳۸۸ فرمودند: «رسانه ملی باید الگوی اخلاق رسانهای در جهان اسلام باشد و به هیچ عنوان اجازه ندهد مقدسات مذاهب مورد هتک حرمت قرار گیرد.»
دومین مسئولیت، تولید برنامههای مشترک میان مذاهب است. ساخت برنامههای گفتوگومحور با حضور کارشناسان شیعه و سنی درباره موضوعات مشترک مانند خانواده، اخلاق، اقتصاد اسلامی، مقاومت و فلسطین و همچنین پخش مستقیم مراسم مشترک مذهبی مانند جشنهای هفته وحدت، اربعین و نماز جمعه مشترک، از جمله این اقدامات است.
سومین مسئولیت، مقابله با شبکههای تفرقهافکن است. رسانههای اسلامی باید با تولید محتوای حرفهای و جذاب، شبکههای ماهوارهای تفرقهافکن، مانند برخی شبکههای وهابی یا ضدشیعی، را بیاثر کنند. ایجاد «رصدخانه رسانهای وحدت اسلامی» برای پایش محتوای تفرقهافکنانه و پاسخ به آن نیز در همین راستا پیشنهاد میشود.
چهارمین مسئولیت، ترویج الگوهای وحدت است. رسانهها باید شخصیتهای وحدتآفرین مانند امام خمینی (ره)، آیتالله بروجردی (ره)، شیخ محمود شلتوت، مفتی اسبق الازهر، شهید سید حسن نصرالله (رضوان الله علیه) و شهید قاسم سلیمانی را معرفی کنند. همچنین پخش مستندهایی از همکاری شیعه و سنی در دفاع مقدس، مقاومت اسلامی و مبارزه با داعش میتواند در این زمینه مؤثر باشد.
پنجمین مسئولیت، آموزش سواد رسانهای به مخاطبان است. رسانهها باید مخاطبان را برای تشخیص اخبار جعلی و محتوای تفرقهافکنانه آموزش دهند و کارگاههای آموزشی در مدارس و دانشگاهها با موضوع «سواد رسانهای و وحدت اسلامی» برگزار شود.
برای نهادسازی تقریبی و فراتر رفتن از مناسبتها، میتوان «دبیرخانه دائمی وحدت اسلامی» را در کشورهای اسلامی ایجاد کرد تا در طول سال برنامههای تقریبی را پیگیری کند، نه فقط در هفته وحدت. این دبیرخانه میتواند متشکل از نمایندگان مذاهب مختلف باشد و بودجه مشخص داشته باشد.
همچنین ایجاد «مراکز مشترک علمی ـ فرهنگی» از دیگر اقدامات است. در این زمینه میتوان دانشگاههای مشترک شیعه و سنی، مانند دانشگاه مذاهب اسلامی در تهران، ایجاد کرد تا دانشجویان از مذاهب مختلف در کنار هم تحصیل کنند و همچنین کتابخانههای تخصصی تقریب مذاهب با کتب مشترک راهاندازی شود.
تشکیل «شورای عالی فقهی مشترک» نیز میتواند مورد توجه قرار گیرد. این شورا میتواند متشکل از مراجع شیعه و مفتیان اهل سنت باشد و برای صدور فتواهای مشترک درباره مسائل نوپدید مانند ارز دیجیتال، هوش مصنوعی و محیط زیست و همچنین مسائل وحدتمحور فعالیت کند.
در حوزه برنامههای آموزشی و تربیتی، بازنگری در کتب درسی ضروری است. باید در نظامهای آموزشی کشورهای اسلامی، دروسی درباره «تمدن اسلامی مشترک»، «تاریخ همکاری شیعه و سنی» و «شخصیتهای تقریبی» گنجانده شود و مطالب تفرقهافکنانه از کتب درسی حذف و با مطالب تقریبی جایگزین شود.
برگزاری دورههای مشترک آموزشی نیز از دیگر اقدامات است. دورههای آموزشی مشترک برای طلاب حوزههای علمیه شیعه و سنی با موضوع «فقه تقریبی» و «اخلاق گفتوگو» و همچنین فرصتهای مطالعاتی مشترک برای اساتید دانشگاهها میتواند به تقویت وحدت کمک کند.
برای تربیت نسل جدید تقریبی نیز باید از پایاننامههای دانشجویی با موضوع وحدت اسلامی حمایت شود و اردوهای مشترک دانشآموزی و دانشجویی میان شیعه و سنی برای آشنایی با فرهنگ یکدیگر برگزار شود.
برنامههای اقتصادی و اجتماعی ماندگار
در حوزه اقتصادی و اجتماعی، ایجاد «بازار مشترک اسلامی» میتواند به تقویت همکاریهای اقتصادی میان کشورهای اسلامی از طریق ایجاد منطقه آزاد تجاری اسلامی، بانک مشترک اسلامی و پول واحد اسلامی، یعنی دینار اسلامی، کمک کند. همچنین حمایت از کسبوکارهای مشترک شیعه و سنی باید مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد «صندوق مشترک وحدت» نیز میتواند زمینهای برای تأسیس صندوقی مشترک بهمنظور کمک به مناطق محروم مسلماننشین، بدون توجه به مذهب آنان، باشد. همچنین باید از پروژههای زیربنایی در مناطق سنینشین و شیعهنشین بهطور یکسان حمایت شود.
تقویت نهادهای مدنی مشترک نیز از دیگر اقدامات ماندگار است و میتواند با ایجاد انجمنهای خیریه مشترک، مراکز بهداشتی و درمانی مشترک و مؤسسات آموزشی مشترک، نماد عملی وحدت باشد.
برنامههای فرهنگی و هنری ماندگار
در حوزه فرهنگی و هنری، باید به تولید آثار فاخر هنری توجه شود. ساخت فیلمهای سینمایی و سریالهای تلویزیونی با محوریت شخصیتهای تقریبی مانند شیخ محمود شلتوت، که فتوای تاریخی جواز عمل به فقه شیعه را صادر کرد، امام موسی صدر، که در لبنان میان شیعه و سنی و مسیحی وحدت ایجاد کرد، و شهید سلیمانی، که نماد وحدت میدانی بود، از جمله این اقدامات است. همچنین تولید اپرای مشترک، سمفونی وحدت و آثار موسیقایی با الهام از مشترکات اسلامی میتواند در این مسیر انجام شود.
برگزاری جشنوارههای مشترک فیلم، تئاتر، شعر و ادبیات با موضوع وحدت اسلامی و با مشارکت هنرمندان شیعه و سنی و همچنین برگزاری نمایشگاههای کتاب مشترک با حضور ناشران از کشورهای اسلامی نیز میتواند به تقویت این رویکرد کمک کند.
ایجاد «موزه تمدن اسلامی» نیز از دیگر اقدامات پیشنهادی است؛ موزههایی که دستاوردهای مشترک تمدن اسلامی را به نمایش بگذارند و بر نقش مشترک دانشمندان شیعه و سنی در پیشرفت علم تأکید کنند.
برنامههای رسانهای و فضای مجازی ماندگار در حوزه رسانهای و فضای مجازی، راهاندازی «شبکه تلویزیونی وحدت» میتواند مورد توجه قرار گیرد. این شبکه با مشارکت کشورهای اسلامی و تولید برنامه به زبانهای مختلف عربی، فارسی، اردو، ترکی و انگلیسی، میتواند بر مشترکات اسلامی تأکید کند.
همچنین باید به تولید محتوای دیجیتال تقریبی توجه شود. راهاندازی وبسایتها و اپلیکیشنهای تخصصی با موضوع «فرهنگ تقریب» شامل مقالات، کتب، فیلمها و پاسخ به شبهات و همچنین تولید پادکستهای مشترک با حضور کارشناسان شیعه و سنی از جمله این اقدامات است.
مقابله با جریانهای تفرقهافکن در فضای مجازی نیز ضروری است. ایجاد «ارتش سایبری وحدت» متشکل از فعالان مجازی شیعه و سنی برای مقابله با محتوای تفرقهافکنانه و همکاری با پلتفرمهای جهانی برای حذف محتوای نفرتپراکنی مذهبی از جمله پیشنهادهای مطرحشده در این زمینه است.
برنامههای سیاسی و دیپلماتیک ماندگار
در حوزه سیاسی و دیپلماتیک، تقویت «محور مقاومت» بهعنوان نماد وحدت مورد تأکید است؛ محوری که در آن شیعه و سنی در کنار هم با دشمن مشترک میجنگند. شهید سید حسن نصرالله (رضوان الله علیه) در آخرین سخنرانی خود در سال ۲۰۲۴ فرمود: «مقاومت، بزرگترین دستاورد وحدت اسلامی در عصر حاضر است.» همچنین ترویج الگوی شهید قاسم سلیمانی که فرماندهی مشترک نیروهای شیعه و سنی را در مبارزه با داعش بر عهده داشت، از دیگر اقدامات پیشنهادی است.
ایجاد «اتحادیه کشورهای اسلامی مستقل» نیز میتواند در دستور کار قرار گیرد؛ اتحادیهای از کشورهای اسلامی که بر اساس اصول وحدت، عدالت و مقاومت شکل گیرد، نه بر اساس منافع قدرتهای استعماری. مقابله با طرحهای عادیسازی روابط با رژیم صهیونیستی که تفرقهافکنی و خیانت به آرمان فلسطین است نیز در همین چارچوب مطرح شده است.
در زمینه «دیپلماسی وحدت» نیز باید از ظرفیت سازمان همکاری اسلامی (OIC) برای صدور قطعنامههای الزامآور علیه تفرقهافکنی و تکفیر استفاده کرد و «شبکه شهرهای وحدت» را در جهان اسلام، مانند تهران، قم، مشهد، نجف، کربلا، قاهره، استانبول و کوالالامپور، برای تبادل فرهنگی ایجاد کرد.
برنامههای عبادی و مناسکی مشترک
در حوزه عبادی و مناسکی، برگزاری نماز جماعت مشترک شیعه و سنی در مساجد جامع شهرها بهصورت دورهای، حداقل ماهی یکبار، با رعایت آداب فقهی هر دو مذهب، میتواند مورد توجه قرار گیرد. همچنین برگزاری نماز جمعه مشترک در برخی مناسبتها با حضور ائمه جمعه شیعه و سنی پیشنهاد میشود.
برگزاری مراسم مشترک مذهبی نیز از دیگر اقدامات است. جشنهای مشترک در اعیاد اسلامی مانند عید فطر، عید قربان، مبعث و میلاد پیامبر (ص) و حضور مشترک در مراسم اربعین حسینی (ع) بهعنوان بزرگترین کنگره جهانی وحدت میتواند به تقویت این رویکرد کمک کند.
در زمینه حج نیز باید هماهنگی میان بعثههای شیعه و سنی برای برگزاری برنامههای مشترک در ایام حج ایجاد شود و در پایان مراسم حج، بیانیههای مشترک از سوی مراجع شیعه و مفتیان اهل سنت با محوریت وحدت اسلامی و حمایت از فلسطین صادر شود.
برنامههای پژوهشی و علمی ماندگار
در حوزه پژوهشی و علمی، تأسیس «پژوهشکده وحدت اسلامی» برای مطالعه مبانی قرآنی، روایی، تاریخی و فقهی وحدت اسلامی و انتشار فصلنامه علمی ـ پژوهشی «وحدت اسلامی» به زبانهای مختلف پیشنهاد میشود. همچنین تدوین «دایرةالمعارف وحدت اسلامی» میتواند در دستور کار قرار گیرد؛ دایرةالمعارفی جامع که در آن شخصیتها، نهادها، کتابها و مفاهیم تقریبی معرفی شوند.
پروژه «ترجمه مشترک قرآن» نیز از دیگر پیشنهادهاست که بر اساس آن، ترجمه مشترک قرآن کریم با همکاری مترجمان شیعه و سنی و انتشار آن با تأیید مراجع و مفتیان انجام شود.
هفته وحدت، یادگار ماندگار امام خمینی (ره) و تأکید همیشگی رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره)، ظرفیتی عظیم برای بازسازی هویت امت اسلامی بر اساس مشترکات است. اما تحقق این هدف، نیازمند عبور از شعار به اقدام عملی است. مهمترین اقدامات در این زمینه، نهادسازی دائمی تقریبی از طریق دبیرخانه دائمی وحدت، شورای عالی فقهی مشترک و دانشگاههای مشترک، تولید محتوای فاخر فرهنگی و رسانهای شامل فیلم، سریال، کتاب و شبکه تلویزیونی وحدت، مقابله علمی و عملی با جریانهای تکفیری و تفرقهافکن از طریق فتواهای مشترک و رصدخانه رسانهای، تقویت مقاومت اسلامی بهعنوان نماد عملی وحدت میدانی و ترویج عدالت اجتماعی و اقتصادی بهعنوان زیرساخت وحدت پایدار است.
امام خمینی (ره) در صحیفه، جلد ۲۱، صفحه ۱۰۵ میفرمایند: «تا وقتی مسلمانان با هم متحد نباشند، دشمنان اسلام بر آنها مسلط خواهند بود. وحدت، رمز پیروزی است.» و رهبر شهید انقلاب در پیام به کنگره عظیم حج در سال ۱۴۰۲ فرمودند: «امروز مهمترین واجب، وحدت اسلامی است. هر کس در هر جایگاهی که هست، باید سهم خود را در این راه ادا کند.»
شهید سید حسن نصرالله (رضوان الله علیه) نیز در آخرین سخنرانی خود در سپتامبر ۲۰۲۴ خطاب به امت اسلامی فرمود: «ای امت اسلام! اختلافات مذهبی را کنار بگذارید و به ریسمان الهی چنگ بزنید؛ چرا که دشمن صهیونیستی و استکباری شما، منتظر تفرقه شماست. وحدت، تنها راه نجات قدس و امت است.»
در اینجا باید تأکید کرد که وحدت اسلامی نه به معنای دست کشیدن از مذهب، بلکه به معنای همکاری بر اساس مشترکات، احترام به اختلافات و اتحاد در برابر دشمن مشترک است. قرآن کریم این اصل را چنین بیان میکند: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَیٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» (مائده: ۲). امید است که با تلاش همهجانبه علما، نخبگان، رسانهها و مردم، هفته وحدت به نقطه عطفی برای تحقق امت واحده اسلامی تبدیل شود.
نگارنده بر این باور است که در مقطع کنونی و با توجه به اتفاقات مهم و تاریخی که واقع شده و همچنان در حال وقوع است، مخصوصاً با توجه به تحمیل جنگ تمامعیار تمدنی ـ موجودیتی به کشورمان که با همراهی همهجانبه دولتهای اسلامی ـ عربی و برخی دول اسلامی منطقه انجام گرفت و با توجه به پیروزی قاطع ایران، علیرغم تحمل خسارات غیرقابل اغماض، اما این حقیقت را نباید از نظر دور داشت؛ چه اینکه کسانی در داخل و خارج بپذیرند و اذعان کنند یا نپذیرند، که ایران اسلامی، به عنوان یک ابرقدرت منطقهای و بینالمللی به لحاظ توان نظامی و قدرت بازدارندگی، عرض اندام کرده است.
باید از فضای مسامحه و مداهنه و اهمال دیپلماتیک و سرمایهگذاری وحدتی با شرکای دینی و بدعهد منطقهای صرفنظر کرده و سوق و سیاق وحدت را به صورت عینی و واقعی به سمت وحدت بین ملتها پیش برد. البته باید مواظبت نمود که در این رویکرد، مبتلا به تظاهر و عدم جدیت نشد، بلکه به معنای واقعی و به مراد جدی، باید این مهم را دنبال و محقق نمود و میتوان ادعا کرد وحدت در این ساحت، متیقنالوقوع است.
اما در باب وحدت دولی، باید گردونه حرکت را به سمت محور اصلی و اساسی حوزه سیاست، یعنی موضوع قدرت، چرخاند. هر کارشناس منصفی اذعان دارد که دوران جدیدی در جهان در حال رخنمایی میباشد؛ دورانی که قدرتهای سنتی و یکهتاز در حال ضعیفشدن و قدرتهای جدید با گفتمانهای جدید در حال پدید آمدن میباشند. بنابراین، با ابزار قدرت میتوان جامع دولتهایی شد که تاکنون و به خاطر فزونی قدرت دول استکباری مانند ایالات متحده، در محفل آنها مجتمع بودهاند.
عامل و واقعیت دیگر اینکه باید با تقویت فکتهای اقتصادی و تو در تو کردن نت تجاری، وابستگی و همبستگی دولتهای اسلامی را بیش از پیش و به صورت همگرایانه تقویت نمود. این حقیقت را در کل ماجرا نباید از نظر دور داشت که همه اقدامات و تعاملات و همایشها و سمینارها و تقریبها مطلوب و لازم، اما کافی نیستند؛ کما اینکه ادل دلیل علی هذا، عدم وقوع وحدت را با وجود کثرت در این مجالها و محفلها شاهدیم. حقیقت جامع دول و ملل، یا رسیدن و رساندن به باورها و اهداف مشترک است، یا تقویت اشتراکات منافع و یا دائر مدار قدرتمندی کشور منادی وحدت است.
انتهای پیام
