طبیعت، یکی از شگفت‌انگیزترین هدایایی است که خداوند به انسان بخشیده؛ خانه‌ای گسترده که از خاک، آب و هوا تا کوچک‌ترین جانداران، هر کدام در جای خود حلقه‌ای از زنجیره حیات‌ هستند. انسان نیز قرن‌ها از این خوان گسترده بهره برده و برای آسایش، رفاه و زیباتر کردن زندگی خود از طبیعت استفاده کرده است؛ اما آنجا که بهره‌برداری از این نعمت به مصرف بی‌حد و بی‌توجهی به پیامدهای آن گره می‌خورد، مرز میان بهره‌مندی و تخریب کم‌کم محو می‌شود.

ردپای انسان امروز را می‌توان در بسیاری از زخم‌های طبیعت دید؛ از آلودگی آب، خاک و هوا گرفته تا انباشت زباله و ورود ترکیبات شیمیایی به چرخه‌های طبیعی. گاهی این ردپا آن‌قدر کوچک و روزمره است که کمتر به چشم می‌آید؛ محصولی که چند دقیقه استفاده می‌شود، بسته‌بندی‌ای که دور ریخته می‌شود یا ماده‌ای شیمیایی که پس از مصرف، راهی فاضلاب و در نهایت محیط زیست می‌شود.

زیبایی نیز همچون بسیاری از موهبت‌های دیگر، همواره بخشی از زندگی انسان بوده است. آدمی از نخستین روزهای تاریخ کوشیده ظاهر خود را بیاراید و با معیارهای هر عصر، تصویری زیباتر از خویش بسازد. امروز، یکی از جلوه‌های این میل به زیبایی را می‌توان در گسترش کاشت و طراحی ناخن دید؛ رنگ‌ها و طرح‌هایی که قرار است بر ظرافت دست‌ها بیفزایند و گاهی برای چند هفته بخشی از سبک زندگی افراد شوند.

پشت این رنگارنگی، پرسشی کمتر دیده‌شده پنهان است؛ این زیبایی چه ردپایی بر طبیعت باقی می‌گذارد؟ موادی که برای آماده‌سازی، کاشت، ترمیم و پاک‌کردن ناخن‌های مصنوعی استفاده می‌شوند، تنها در سالن‌های زیبایی باقی نمی‌مانند. بخشی از این مواد و پسماندهای حاصل از آن‌ها سرانجام وارد چرخه تولید زباله و فاضلاب می‌شوند و این پرسش را پیش روی ما می‌گذارند که هزینه واقعی یک انتخاب زیبایی برای محیط‌زیست چقدر است.

در سال‌های اخیر، همزمان با افزایش توجه به پیامدهای بهداشتی و شرعی کاشت ناخن، نگاه‌های علمی نیز به ترکیبات شیمیایی، پسماندها و آثار احتمالی آنها بر محیط‌زیست معطوف شده است. از همین رو، در این گزارش می‌کوشیم فارغ از قضاوت درباره انتخاب افراد یا تقابل میان سلیقه و عقیده، یک پرسش ساده اما مهم را دنبال کنیم: آیا می‌توان زیبا بود، بدون آنکه زیبایی امروز ما، بهای سنگینی برای طبیعت فردا نداشته باشد؟

امیرحسین نوارچیان، عضو هیئت علمی گروه مهندسی شیمی دانشگده فنی و مهندسی دانشگاه اصفهان به ایسنا اظهار می‌کند: عمده پلیمرهای اصلی در ژل و مواد به‌کار رفته در کاشت ناخن بر پایه اکریلات‌هاست. پلی‌متیل متاکریلات(PMMA) نیز در کاشت پودر (اکریلیک) به‌عنوان پلیمر اصلی به‌شمار می‌رود و با یک مونومر مایع که به‌طور معمول اتیل متاکریلات (EMA) است، واکنش می‌دهد. باید توجه داشت که استفاده از متیل متاکریلات (MMA) به دلیل سمی بودن و چسبندگی بیش از حد در بسیاری از کشورها ممنوع شده است.

وی می‌افزاید: پلیمرهای اصلی در کاشت ژل نیز الیگومرهای یورتان‌اکریلات (Urethane Acrylates) یا اپوکسی‌اکریلات‌ها هستند. این‌ها زنجیره‌های کوتاه پلیمری هستند که قابلیت واکنش بیشتری دارند. مونومرهای اکریلات دارای یک پیوند دوگانه‌ی کربن-کربن (C=C) هستند که در حین پلیمریزاسیون باز شده و به زنجیره‌های دیگر متصل می‌شوند.

"آغازگر نوری"؛ آغازی بر تأثیر رادیکال‌های آزاد بر سلامت بدن

عضو هیئت علمی گروه مهندسی شیمی دانشگده فنی و مهندسی دانشگاه اصفهان، درباره فرایند پلیمریزاسیون و شبکه‌ای‌شدن این مواد تصریح می‌کند: واکنش شیمیایی باتوجه به نوع مواد متفاوت است. در کاشت پودر (پلیمریزاسیون رادیکال آزاد شیمیایی)، هنگامی که پودر (حاوی آغازگر بنزوئیل پراکسید) با مایع (حاوی اتیل متاکریلات) مخلوط می‌شود، آغازگر فعال شده و رادیکال‌های آزاد ایجاد می‌کند. این رادیکال‌ها پیوندهای دوگانه مونومرها را شکسته و آن‌ها را به یکدیگر متصل می کنند تا زنجیره خطی PMMA تشکیل شود.

نوارچیان ادامه می‌دهد: در فرایند کاشت ژل (فتوپلیمریزاسیون)، ژل‌ها حاوی «آغازگر نوری (Photoinitiator)» هستند. با قرارگرفتن ناخن زیر نور UV یا LED، این آغازگر، انرژی نور را جذب کرده و رادیکال آزاد تولید می‌کند. در ژل‌ها، به جای زنجیره‌های خطی ساده، از الیگومرهای چندعاملی استفاده می‌شود که باعث ایجاد ساختار شبکه‌ای (Cross-linking) بسیار مستحکم می‌شود و به همین دلیل است که ژل‌ها سخت‌تر و در برابر حلال‌ها مقاوم‌تر از اکریلیک‌های معمولی هستند.

وی با اشاره به چگونگی تغییر این ذرات در روند سوهان‌کاری و فرسایش فیزیکی می‌گوید: هنگام سوهان‌کاری در واقع ساختار شبکه‌ای پلیمر را به‌صورت مکانیکی تخریب و ذرات ریزپلیمری را وارد محیط می‌کنید. ذرات حاصل شامل میکروپلاستیک‌های غیرمنظم‌اند که ترکیبی از پلیمرهای پخته‌شده، رنگدانه‌ها و مقداری مونومر واکنش‌نداده هستند. اندازه این ذرات از چند میکرون تا چندصد میکرون متغیر است. این ذرات به دلیل زنجیرهای بلند پلیمر، بسیار دیرتر از مواد طبیعی در محیط زیست تجزیه می‌شوند.

چالش جدی شیمی محیط زیست؛ ایجاد آلودگی میکروپلاستیکی ذرات شیمیایی در محیط

این استاد دانشگاه تأکید می‌کند: در حالت کلی، مقاومت زیستی و آلودگی میکروپلاستیکی یکی از دغدغه‌های جدی در شیمی محیط زیست است. پلیمرهای اکریلات و یورتانی برای مقاومت در برابر آب، مواد شوینده و حلال‌ها طراحی شده‌اند؛ بنابراین در محیط طبیعی(خاک یا آب) به‌شدت پایدار هستند. این مواد در برابر «تجزیه زیستی (Biodegradation)» بسیار مقاوم‌اند، زیرا پیوندهای کربن-کربن در زنجیره اصلی آن‌ها به‌راحتی توسط آنزیم‌های میکروبی شکسته نمی‌شود. از سوی دیگر، به دلیل وزن کم و پایداری شیمیایی، این ذرات با وارد شدن به فاضلاب، آب‌های زیرزمینی یا رودخانه، به‌راحتی توسط موجودات ریز بلعیده شده و وارد زنجیره غذایی می‌شوند.

نوارچیان اظهار می‌کند: اگرچه مقدار مصرف مواد برای ناخن‌ها ناچیز به نظر می‌رسد، اما با توجه به تعداد دفعات ترمیم در سطح جهانی، این پلیمرها به‌عنوان یک منبع مداوم و تثبیت‌شده از میکروپلاستیک‌ها در سیستم‌های فاضلاب شهری شناخته می‌شوند که به دلیل ساختار شبکه‌ای (به‌ویژه در ژل‌ها)، پتانسیل باقی ماندن در محیط برای ده‌ها یا صدها سال را دارند.

وی هشدار می‌دهد: موضوع کاشت ناخن، علاوه بر ایجاد مشکلات زیست‌محیطی و مسئله شرعی آن برای ممانعت در برابر وضو و غسل، از نظر تجمع آلودگی و شست‌وشوی ناکامل دست‌ها، می‌تواند منشأ بعضی از بیماری‌ها در خانم‌ها باشد. لازم به ذکر است، استشمام مونومرها و حلال‌هایی که جزء مواد فرار و سمی هستند و استفاده از نور UV هنگام کاشت ناخن، می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری برای بدن به‌دنبال داشته باشد.

ردپای ماندگار مواد مصنوعی بر طبیعت

ابوالفضل اژدرپور، استاد مهندسی بهداشت محیط دانشگاه اصفهان نیز به ایسنا می‌گوید: مواد مورد استفاده در کاشت ناخن مانند پودرهای اکریلیک، ژل‌ها و چسب‌ها عمدتاً از پلیمرهای مصنوعی تشکیل شده‌اند که در صورت نبود مدیریت صحیح، می‌توانند به آلاینده‌های پایدار تبدیل شوند. پسماندهای ناشی از کاشت ناخن از سه مسیر اصلی وارد چرخه محیط زیست می‌شوند؛ سیستم فاضلاب شهری، پسماندهای جامد شهری و انتشار هوایی.

وی ادامه می‌افزاید: بخش بزرگی از این مواد هنگام سوهان‌کشی و گردگیری ناخن‌ها یا شست‌وشوی ابزارهای کار و ظروف حاوی مواد، وارد فاضلاب می‌شوند. بخشی از این مواد نیز در خانه‌ها (هنگام پاک کردن لاک یا کاشت) از طریق شست‌وشوی دست‌ها به مسیر فاضلاب شهری راه می‌یابند.

استاد مهندسی بهداشت محیط دانشگاه اصفهان درباره نحوه ورود این ذرات به محیط از طریق پسماندهای جامد شهری ادامه می‌دهد: خرده‌ناخن‌های کاشته‌شده، اپلیکاتورها، پدهای پنبه‌ای آغشته به مواد شیمیایی و باقیمانده‌های پودر و ژل در نهایت به سطل‌های زباله منتقل شده و در مراکز دفن زباله تخلیه می‌شوند. پس از آن، همراه با باد یا باران در خاک و آب‌های سطحی پخش می‌شوند.

اژدرپور همچنین توضیح می‌دهد: در انتشار هوایی (گرد و غبار) ذرات ناشی از سوهان‌کشی ناخن (میکروذرات پلاستیک)، به‌علت سبک بودن به‌راحتی در هوا معلق می‌شوند و می‌توانند توسط باد به فواصل دورتر منتقل شده و در نهایت روی خاک یا منابع آبی قرار گیرند.

فیلترشکنی میکروپلاستیک‌ها

وی در پاسخ به اینکه آیا سیستم‌های تصفیه فاضلاب شهری قادر به حذف کامل این مواد هستند یا خیر، می‌افزاید: این مورد بسیار کم رخ می‌دهد. سیستم‌های تصفیه فاضلاب شهری برای حذف ذرات معلق بزرگ و آلودگی‌های بیولوژیکی طراحی شده‌اند. میکروپلاستیک‌های ناشی از مواد آرایشی مانند کاشت ناخن در  ابعاد بسیار کوچکی وجود دارند؛ بنابراین بسیاری از این ذرات که در ابعاد میکرو و نانو هستند از فیلترها و مراحل تصفیه اولیه و ثانویه عبور می‌کنند.

مهندس بهداشت محیط ادامه می‌دهد: علاوه‌بر پلاستیک، دیگر مواد افزودنی شیمیایی (مانند نرم‌کننده‌ها، رنگدانه‌ها و تثبیت‌کننده‌ها) که در ژل‌ها و اکریلیک‌ها وجود دارند، در آب حل شده و به دلیل ساختار پیچیده، توسط باکتری‌های تصفیه‌کننده فاضلاب تجزیه نمی‌شوند. بنابراین، این ذرات به‌طور مستقیم از طریق پساب‌های تصفیه‌شده وارد رودخانه‌ها و دریاها می‌شوند.

اژدرپور، درباره پیامدهای جبران‌ناپذیر تجمع این ذرات در آب و خاک اشاره می‌کند: در رابطه با آبزیان، میکروپلاستیک‌ها توسط موجودات ریز دریایی بلعیده می‌شوند. این ذرات به زنجیره غذایی وارد شده و در بدن ماهی‌ها تجمع می‌یابند که در نهایت می‌تواند از طریق مصرف غذاهای دریایی به انسان منتقل شود. این ذرات مانند«اسفنج» عمل می‌کنند؛ یعنی می‌توانند سموم کشاورزی یا فلزات سنگین موجود در آب را به خود جذب کرده و غلظت آن‌ها را در محیط افزایش دهند.

وی می‌افزاید: ورود این پلاستیک‌ها به خاک نیز باعث تغییر در ساختار فیزیکی خاک، کاهش نفوذپذیری آب و ایجاد اختلال در فعالیت میکروارگانیسم‌های مفید خاک می‌شود که باروری زمین را به خطر می‌اندازد.

استاد مهندسی بهداشت محیط دانشگاه اصفهان تصریح می‌کند: در حال حاضر این مواد می‌توانند به‌عنوان یکی از منابع نوظهور آلودگی (Emerging Contaminants) در نظر گرفته شوند. ترکیبات مورد استفاده در کشت ناخن مانند فتالات ها و آکریلات‌ها می‌توانند بر غدد درون ریز و سیستم‌های هورمونی موجودات زنده اثرات نامطلوب برجای بگذارند.

اژدرپور خاطرنشان می‌کند: با گسترش فرهنگ استفاده از خدمات زیبایی و کاشت ناخن در سراسر جهان، حجم تولید این پسماندهای پلاستیکی به صورت تصاعدی در حال افزایش است و شاهد افزایش تقاضا در این مورد هستیم. باید توجه داشته باشیم برخلاف پسماندهای آلی، پلیمرهای به‌کار رفته در کاشت ناخن در طبیعت تجزیه نمی‌شوند و تنها به قطعات کوچک‌تر (میکروپلاستیک‌ها) تبدیل خواهند شد.

به گزارش ایسنا، پسماندهای حاصل از کاشت و طراحی ناخن، برخلاف ظاهر کوچک و مصرف کوتاه‌مدتشان، می‌توانند به بخشی از بار شیمیایی و پلاستیکی محیط‌زیست تبدیل شوند. ترکیبات پلیمری و مواد مصنوعی باقی‌مانده از ناخن‌های کاشته‌شده، لاک‌ها و محصولات پاک‌کننده پس از ورود به چرخه پسماند و فاضلاب، به‌سادگی در طبیعت تجزیه نمی‌شوند و می‌توانند در اثر فرسایش و تخریب به ذرات ریزپلاستیکی و میکروپلاستیک‌ها تبدیل شوند؛ ذراتی که قابلیت ماندگاری طولانی در آب و خاک دارند و می‌توانند وارد زنجیره غذایی شوند. از سوی دیگر، برخی ترکیبات شیمیایی این محصولات در فرایندهای پلیمریزاسیون می‌توانند گونه‌های فعال و رادیکال‌های آزاد ایجاد کنند که با برهم‌زدن تعادل شیمیایی و زیستی محیط، به آسیب سلولی و تخریب موجودات زنده کمک می‌کنند. به این ترتیب، مسئله فقط زباله‌ای نیست که پس از پایان یک نوبت کاشت دور ریخته می‌شود؛ بخشی از این مواد می‌تواند پس از مصرف نیز در چرخه طبیعت باقی بماند و آثار آن برای مدت طولانی‌تری ادامه پیدا کند.

انتهای پیام