به گزارش ایسنا، بیشتر فضاپیماهایی که نام زنانه داشتهاند، از اسطورهشناسی الهام گرفتهاند یا نامهایی عمومی و مرتبط با زنان داشتهاند. تلسکوپ فضایی بزرگ بعدی ناسا قرار است نه تنها به کشف برخی از اسرار انرژی تاریک کمک کند، بلکه از نظر نامگذاری در میان ماموریتها نیز پیشگام باشد.
به نقل از اسپیس، مجله ساینتیفیک امریکن به تازگی اعلام کرده که این رصدخانه که در روز ۳۰ اوت به فضا پرتاب شد، نخستین تلسکوپ فضایی است که نام یک زن واقعی بر آن نهاده شده است. نانسی گریس رومن، اخترشناس آمریکایی بود که از توسعه تلسکوپ فضایی هابل حمایت کرد و در دهه ۱۹۶۰ نخستین رئیس بخش نجوم ناسا شد.
اما داستان درباره مردان کاملا متفاوت است. برای مثال، «رصدخانههای بزرگ» ناسا که بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۳ به فضا پرتاب شدند، همگی به نام اخترشناسان یا فیزیکدانان مشهور مرد آمریکایی نامگذاری شدند: تلسکوپ فضایی هابل به افتخار ادوین هابل، رصدخانه پرتو گامای کامپتون به افتخار آرتور کامپتون، رصدخانه پرتو ایکس چاندرا به افتخار سوبرامانیان چاندراسخار و تلسکوپ فضایی اسپیتزر به افتخار لایمن اسپیتزر.
در واقع، در طول سالها تعداد نسبتا کمی از فضاپیماها نام زنان را بر خود داشتهاند و بیشتر آنها نیز به افتخار افراد واقعی نامگذاری نشدهاند.
برای مثال، تعدادی از ماموریتهایی که نام زنانه دارند، نام خود را از اسطورهشناسی گرفتهاند؛ مانند ماموریت اروپا کلیپر (Europa Clipper) ناسا و کاوشگرهای ماه چانگای (Chang'e) چین. اروپا نام زنی در اسطورهشناسی یونانی و چانگای الهه ماه در چین است.
برخی دیگر از نامهای زنانهای استفاده کردهاند که به فرد خاصی مربوط نیستند؛ مانند ماموریت ماه کلمنتین (Clementine) ناسا و لیسا (LISA) آژانس فضایی اروپا که مخفف عبارت «آنتن فضایی تداخلسنج لیزری» است.
یک استثنای قابل توجه، سوجورنر (Sojourner) است؛ مریخنورد کوچکی که بخشی از ماموریت رهیاب مریخ (Mars Pathfinder) ناسا بود و پس از نمایش در فیلم «مریخی» در سال ۲۰۱۵ بار دیگر به شهرت رسید. این مریخنورد به نام سوجورنر تروث، فعال لغو بردهداری در دوران جنگ داخلی آمریکا، نامگذاری شده است.
نام سوجورنر در سال ۱۹۹۵ و از طریق یک مسابقه جهانی نامگذاری برای دانشآموزان انتخاب شد. پیشنهاد این نام را والری آمبروز، دانشآموز ۱۲ سالهای از شهر بریجپورت ایالت کنتیکت، ارائه کرده بود.
برخی دیگر از نمونههای قابل توجه ماموریتهایی که به افتخار زنان واقعی نامگذاری شدهاند، عبارتاند از:
مریخنورد روزالیند فرانکلین متعلق به آژانس فضایی اروپا در برنامه اگزومارس که مدتها با تاخیر مواجه شده و اکنون قرار است در سال ۲۰۲۸ به سمت مریخ پرتاب شود. این مریخنورد به افتخار روزالیند فرانکلین، دانشمند بریتانیایی که در کشف ساختار دیانای نقش داشت، نامگذاری شده است. یکی از اهداف این مریخنورد بررسی زیستنشانگرهای احتمالی در سطح سیاره سرخ است.
در برنامه انتقال محموله به ایستگاه فضایی بینالمللی با فضاپیماهای سیگنوس که مدیریت آن را شرکت نورثروب گرومن بر عهده دارد، چندین فضاپیمای باری سیگنوس به نام فضانوردان زن ناسا نامگذاری شدهاند؛ از جمله جنیس ای. واس (Janice E. Voss)، سالی راید (Sally Ride) و کالپانا چاولا (Kalpana Chawla)، یکی از این فضاپیماها نیز به افتخار کاترین جانسون (Katherine Johnson)، ریاضیدان آمریکایی و یکی از چهرههای موسوم به «چهرههای پنهان» نامگذاری شد.
مجموعه ماهوارههای نیوست (ÑuSat/NewSat) شرکت ستلوجیک (Satellogic) نیز معمولا به نام زنان تاریخی در عرصه علم نامگذاری میشوند؛ از جمله آلیس بال (Alice Ball)، شیمیدان سیاهپوست آمریکایی، ماری کوری (Marie Curie)، فیزیکدان و شیمیدان لهستانی و روبی پاین اسکات (Ruby Payne-Scott)، رادیو اخترشناس استرالیایی.
شرکت کانادایی GHGSat برنامهای دارد که در آن کارکنان نام اعضای خانواده خود را برای ماهوارههای این شرکت در مدار زمین انتخاب میکنند. به همین دلیل نامهایی مانند النور (Eleonore) و پنی (Penny) نیز روی برخی از این ماهوارهها گذاشته شده است.
نیروی فضایی آمریکا نیز به ماهواره نظامی موقعیتیابی جهانی آمریکا GPS III Space Vehicle-۰۸ لقب «خانم کرئولا کاترین جانسون» داده است؛ نامی دیگر در ادای احترام به این ریاضیدان.
این موضوع چه معنایی دارد؟
در طول تاریخ، نام کشتیهای اقیانوسپیما یعنی کشتیهایی که روی آب حرکت میکنند، نه فضاپیماها اغلب با زنان ارتباط داشته است.
موزههای جنگ امپراتوری بریتانیا میگوید استفاده از نام زنان برای کشتیها احتمالا از دو سنت سرچشمه میگیرد.
نخست اینکه در برخی زبانهایی که اسمها دارای جنسیت دستوری هستند، واژه «قایق» یا «کشتی» به طور کلی واژهای مؤنث محسوب میشود؛ هرچند این موضوع حتی در میان قدرتهای دریانوردی امپراتوریهای قرنهای ۱۵ تا ۱۷ نیز یک قاعده همگانی نبوده است.
دومین و احتمالا محتملتر، ارتباط کشتی با تصور مادر، الهه یا یک شخصیت زن راهنما است؛ شخصیتی که از خدمه کشتی، محافظت یا آنها را هدایت میکند. نمونهای از این سنت را اکنون نیز در فیلم «اودیسه» میتوان دید؛ جایی که آتنا به اودیسئوس کمک میکند و بازتابی از داستان حماسی یونان باستان است.
برای مثال، مجسمههای نصب شده در قسمت جلویی کشتیهای بادبانی، اغلب هرچند نه همیشه به شکل زنان ساخته میشدند.
کشتیهای بادبانی مشهوری نیز وجود دارند که نامهای زنانه داشتهاند و بسیاری از آمریکاییها آنها را میشناسند؛ از جمله سه کشتی اسپانیایی نینا (Niña)، پینتا (Pinta) و سانتا ماریا (Santa María) که کریستف کلمب در نخستین سفر مشهور خود به دنیای جدید در سال ۱۴۹۲ از آنها استفاده کرد.
والری نیل، متصدی بازنشسته بخش تاریخ فضایی موزه ملی هوا و فضای اسمیتسونین، میگوید: همیشه سنتی برای نامگذاری کشتیها وجود داشته و اغلب آنها را به نام زنان نامگذاری میکردند.
پژوهشهای نیل شامل مطالعات گسترده درباره فضانوردان زن نیز میشود.
او میگوید برنامه فضایی آمریکا در گذشته برای ماموریتهای خود به شدت به نامهای اسطورهای، چه مردانه و چه زنانه، تکیه داشت. برنامههای پرواز سرنشیندار مرکوری، جمینای و آپولو نمونههایی از این رویکرد هستند.
به گفته نیل، امروزه نظام آموزشی کمتر از گذشته کودکان را با اسطورههای یونان و روم باستان آشنا میکند و همین مسئله ممکن است توضیح دهد که چرا امروزه نامگذاری ماموریتها به نام افراد واقعی رایجتر شده است.
او درباره دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ گفت: در آن زمان، هنگام نامگذاری شاتلهای فضایی بحث بزرگی وجود داشت که آیا باید نام شخصیتهای تاریخی را روی آنها گذاشت یا از مفاهیم استفاده کرد. حتی پیشنهاد شده بود که نام قبایل بومیان آمریکا روی آنها گذاشته شود.
برای مثال، دبیرستانی در ساموآی آمریکا نام هوکولئا (Hōkūle'a) را برای یکی از شاتلها پیشنهاد کرده بود.
با این حال، در نهایت شاتلهای فضایی کلمبیا، چلنجر، دیسکاوری، آتلانتیس و اندوور به نام «کشتیهای تاریخی اکتشافی» نامگذاری شدند.
فضاپیمای سیگنوس با نام ناو یواساس جنیس واس (USS Janice Voss) که در سال ۲۰۱۴ به ایستگاه فضایی بینالمللی پرواز کرد، نخستین ماموریت مداری آمریکا بود که نیل از آن اطلاع دارد و به نام یک زن نامگذاری شده بود.
نیل درباره دلیل این نامگذاری گفته است: او با شرکت Orbital Sciences Corporation ارتباط داشت و به همین دلیل میخواستند از او تقدیر کنند.
او میگوید تعداد فضاپیماهای سیگنوس که به نام زنان نامگذاری شدهاند، دستکم به ۶ مورد میرسد و این موضوع نشانه خوبی است که مردم کمکم به شخصیتهای معاصر یا نزدیک به دوران معاصر فکر میکنند و فضاپیماها را به افتخار آنها و مشارکتشان در علم، اکتشاف و کشف نامگذاری میکنند.
نامگذاری یک تلسکوپ فضایی بزرگ به افتخار نانسی گریس رومن نیز به طور طبیعی گام مثبتی در همین مسیر محسوب میشود.
نیل میگوید انتخاب رومن برای این افتخار کاملا منطقی است؛ زیرا او «در جایگاه خود بینظیر بود» و نامش ارتباط مستقیمی با نجوم و تلسکوپهای فضایی بزرگ مانند هابل داشت.
این کار اهمیت او را در تاریخ اکتشافات فضایی به رسمیت میشناسد؛ رهبری که با کار شخصی خود و سپس به عنوان اخترشناس و مدیر و مسئول در ناسا، زمینه را برای رصدخانههای خورشیدی و نجومی مداری و بعد از آن هابل و دیگر رصدخانههای بزرگ فراهم کرد.
به گفته نیل، قرار گرفتن نام رومن روی این تلسکوپ اهمیت بیشتری دارد، زیرا نام او دقیقا با خود فضاپیما و هدف آن همخوانی دارد. در حالی که نام فضانوردانی که روی فضاپیماهای تدارکاتی ایستگاه فضایی گذاشته شده، الزاما همیشه ارتباط مستقیمی با ایستگاه فضایی بینالمللی ندارد.
نیل امیدوار است زنان بیشتری نام خود را روی ماموریتهای فضایی ببینند؛ از جمله اخترشناسان زن تاریخی که در دوره فعالیت خود شاهد بودند «رؤسایشان تمام اعتبار کارها را به خود نسبت میدادند» و همچنین دانشمندان زن امروزی که همچنان در این حوزه تاثیرگذار هستند.
او میگوید: فکر میکنم کاملا ممکن است که در آینده یک تلسکوپ بزرگ دیگر نیز به نام یک زن نامگذاری شود.
نیل اشاره کرد که توصیههای جامعه علمی که هر ۱۰ سال یکبار ارائه میشود، پایه و اساس ماموریتهای فضایی جدید را تشکیل میدهد و انتظار میرود بررسی ۱۰ ساله بعدی در حوزه اخترفیزیک حدود سال ۲۰۳۰ به پایان برسد.
در کوتاهمدت نیز ناسا در حال بررسی طرحهایی مانند تلسکوپ فرابنفش، ماهواره پیشرفته تصویربرداری پرتو ایکس و رصدخانه جهانهای قابل سکونت (Habitable Worlds Observatory) است که قرار است در دهه ۲۰۳۰ یا اوایل دهه ۲۰۴۰ به فضا پرتاب شوند.
این ماموریتها فرصتهای بیشتری برای انتخاب نام زنان برای ماموریتهای فضایی بزرگ فراهم خواهند کرد.
نگاهی به نامهای زنانه در ماموریتهای فضایی
با توجه به اینکه هزاران ماموریت فضایی پرتاب شده یا در دست برنامهریزی است و هر فضاپیما نیز از اجزای متعدد تشکیل میشود، تهیه فهرستی کاملا جامع از کاوشگرها یا ابزارهایی که نام زنانه داشتهاند، دشوار است.
فهرست زیر بنابراین فهرستی جزئی، اما نسبتا گسترده است:
تلسکوپها و رصدخانهها: رومن ناسا، گایای آژانس فضایی اروپا، پاندورا ناسا، تلسکوپ اریل وی بریتانیایی-آمریکایی، نیوآتلانتای آژانس فضایی اروپا، اریل آژانس فضایی اروپا، لیسای آژانس فضایی اروپا و تس ناسا که مخفف «ماهواره نقشهبردار فراخورشیدی گذری» است.
فضاپیماهای سرنشیندار: مرکوری آرورا ۷ (Mercury Aurora ۷)، کرو دراگون گریس (Crew Dragon Grace) شرکت اسپیسایکس.
ماهوارهها و ماموریتهای ایستگاه فضایی بینالمللی: ESRO-1A و ESRO-1B با نامهای مستعار آرورا و بوریس، چندین فضاپیمای تدارکاتی سیگنوس، بخش بزرگی از منظومه ماهوارهای نیوست شرکت ستلوجیک، چندین فضاپیمای GHGSat، ماهواره GPS III Space Vehicle-08 نیروی فضایی آمریکا با لقب خانم کرئولا کاترین جانسون، ماژول پاملا در ماهواره روسی Resurs-DK1.
ماموریتهای ماه: مجموعه چانگایهای چین، مجموعه لوناهای اتحاد جماهیر شوروی، برنامه و ماموریتهای آرتمیس ناسا، فرودگر آتنا متعلق به Intuitive Machines در ماموریت IM-2، سلنا کایوگای ژاپن، سلمنتین ناسا و کاوشگر مداری آرتمیس ناسا.
ماموریتهای زهره: ونوس اکسپرس آژانس فضایی اروپا و مجموعه ونرای اتحاد جماهیر شوروی.
ماموریتهای مریخ: مریخنورد روزالیند فرانکلین آژانس فضایی اروپا، مریخنورد سوجورنری ناسا و مدارگرد نوزومی ژاپن که مأموریت آن شکست خورد.
ماموریتهای مشتری و قمرهای آن: جونوی ناسا و اروپا کلیپر ناسا.
ماموریتهای سیارکها: لوسی ناسا و هرای آژانس فضایی اروپا.
برخی فضاپیماها و قطعات موشک نیز نامهای زنانه دارند؛ برای مثال: موشک جونوی ۲ ارتش آمریکا، موتور میراندای شرکت هوا و فضای فایرفلای و موشکهای اروپا و آرین آژانس فضایی اروپا.
نامهایی که در ظاهر زنانه به نظر میرسند، اما منشأ آنها قطعی نیست
موارد زیر در نگاه اول ممکن است نامهایی زنانه به نظر برسند، اما منشأ آنها تا زمان انتشار این گزارش تایید نشده بود یا مشخص شده که منشأ دیگری دارند: برنامه میوزز ژاپن که ممکن است به معنای انگلیسی یا یونانی باستان «الهههای دانش» اشاره داشته باشد، اما این موضوع قطعی نیست، الکسیس وزارت دفاع آمریکا و آکاتسوکی ژاپن (مدارگرد اقلیم زهره) که ممکن است صرفا نام زنانه نباشند، اوهوروی ناسا که برخلاف تصور ممکن است به شخصیت زن سریال «پیشتازان فضا: مجموعه اصلی» اشاره داشته باشد، اما در واقع از واژه سواحیلی به معنای «آزادی» گرفته شده است، داون ناسا که به آغاز شکلگیری منظومه شمسی اشاره دارد و نام یک شخص نیست و مجموعه وگای شوروی برای ماموریتهای زهره که در واقع به شکل VeGa نوشته میشود و کوتاه شده واژههای روسی مربوط به دو هدف ماموریت، یعنی ونرا و گالِی است.
انتهای پیام
